Kosaćcowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kosaćcowate
Ilustracja
Kosaciec syberyjski
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina kosaćcowate
Nazwa systematyczna
Iridaceae Juss.
Gen. Pl.: 57. 4 Aug 1789[2]
Typ nomenklatoryczny
Iris L. (1753)[2]

Kosaćcowate (Iridaceae Juss.) – rodzina jednoliściennych roślin lądowych oraz bagiennych. Obejmuje ok. 2,1–2,2 tysięcy gatunków zebranych w 66 rodzajów[1]. Rodzina jest niemal kosmopolityczna, brak jej przedstawicieli tylko na dalekiej północy, na rozległych obszarach pustyń Afryki Północnej, Półwyspu Arabskiego i Australii oraz na subkontynencie indyjskim. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w południowej i środkowej Afryce oraz w Ameryce Południowej[3]. Do rodziny należą liczne i bardzo popularne w całym świecie rośliny ozdobne (np. szafran, sparaksis, iksja, frezja, mieczyk, miecznica, kosaciec, tygrysówka). Znamiona szafranu uprawnego są wysoko cenioną przyprawą. Kłącze niektórych gatunków kosaćca (tzw. orris lub korzeń fiołkowy[4]) jest ważnym surowcem w przemyśle perfumeryjnym[3], wykorzystywany był także w ziołolecznictwie. Bulwy niektórych przedstawicieli są lokalnie spożywane (np. szafranu, Lapeirousia i Moraea fugax)[5].

Kwiaty mieszańca frezji Freesia alba × liechtlinii
Szafran uprawny z czerwonymi znamionami

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Najczęściej wieloletnie rośliny zielne[6], rzadko rośliny drewniejące (półkrzewy występują w plemieniu Nivenioideae[5]) i rośliny jednoroczne[5]. Ich pędy są zielone, z wyjątkiem bezzieleniowego i myko-heterotroficznego rodzaju Geosiris. Pęd kwiatowy wyrasta z poziomo rozrastającego się kłącza lub bulw, bardzo rzadko cebul. U roślin z rodzaju tygrysówka występują bulwy korzeniowe. Pędy boczne rozwijają się w kątach najwyższych liści. Bulwy rozwijają się z najniższego międzywęźla łodygi po kwitnieniu i jako organy spichrzowe zasilają rozwój pędów kwitnących w następnym roku. W przypadku roślin kłączowych spichrzowe pędy przyrastające w kolejnych latach tworzą zwykle regularne rozgałęzienia[6]. Pędy kwitnące są zwykle nadziemne (na przekroju okrągłe, spłaszczone, oskrzydlone lub kanciaste), choć u niektórych przedstawicieli nad powierzchnię wystają tylko liście i część kwiatu (zalążnia pozostaje także pod ziemią), tak jest u rodzaju Romulea i Crocus[6][5].
Liście
Wyrastają z podziemnego pędu (bulwy lub kłącza) ułożone w dwóch rzędach. Mają pochwiastą nasadę (zamkniętą lub otwartą) obejmującą nasadę młodszego liścia[6]. Blaszka jest zwykle unifacjalna, mieczowata, bokiem zwrócona do łodygi, czasem cylindryczna, a u rodzaju Geosiris – łuskowata[5].
Kwiaty
Rzadko pojedyncze (np. w rodzaju szafran), zwykle zebrane są w różnego rodzaju kwiatostany na szczycie pędu kwiatonośnego (kłosy, grona, wiechy, wachlarzyki i skrętki). Kwiaty pojedynczo lub po kilka wsparte są podsadkami. Okwiat jest promienisty lub grzbiecisty, złożony z dwóch okółków barwnych listków, często zróżnicowanych. U nasady u wielu przedstawicieli rodziny okwiat jest zrośnięty w formie rurki, u niektórych zgiętej. W kwiatach o symetrii grzbiecistej (np. w rodzaju mieczyk) dolną wargę tworzy jeden listek okółka zewnętrznego i dwa listki okółka wewnętrznego. Górną wargę tworzą pozostałe. Pręciki są trzy (dwa u Diplarrena[5]), nadległe listkom zewnętrznego okółka, często o nitkach w dole zrośniętych w rurkę. Zalążnia jest dolna (górna tylko u Isophysis[5]), zwykle trójkomorowa. Szyjka słupka różnie wykształcona, często w górze rozwidlona, czasem kilkukrotnie, bywa też rozszerzona i barwna (np. u kosaćca)[6].
Owoce
Trójkomorowa, wielonasienna torebka pękająca między przegrodami. Nasiona zwykle spłaszczone, czasem talerzykowato, bywają oskrzydlone[6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

W popularnym w końcu XX wieku systemie Cronquista rodzina kosaćcowatych umieszczana była w rzędzie liliowców (Liliales). Późniejsze systemy Reveala (1994-1999) i Takhtajana (1997) wyłączały kosaćcowate w odrębny rząd kosaćcowców (Iridales). W opublikowanym w 2003 roku systemie APG II kosaćcowate uznane zostały za jedną z linii rozwojowych kladu szparagowców (rząd Asparagales) i tę pozycję utrzymują w kolejnych aktualizacjach systemu (APG III z 2009, APG IV z 2016) oraz na Angiosperm Phylogeny Website[1].

Rodzina wyewoluowała ok. 80 milionów lat temu tj. w czasie późnej kredy. Najstarszą żyjącą współcześnie linię rozwojową w obrębie rodziny reprezentuje rodzaj Isophysis z jednym gatunkiem występującym na Tasmanii. Linia ta oddzieliła się od reszty rodziny ok. 66 milionów lat temu. Kolejne, najstarsze rodzaje również mają zasięgi obejmujące Australazję i dlatego przypuszcza się, że rodzina pochodzi z kontynentu obejmującego współczesną Australię i Antarktydę. Późniejsze różnicowanie się przedstawicieli tej rodziny datowane już na eocen zaowocowało ośrodkami jej największego zróżnicowania w Afryce południowej i Ameryce Południowej[5].

Pozycja i podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)

Jeden z kladów w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych[1].

Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców:


storczykowate Orchidaceae





Boryaceae




Blandfordiaceae




Lanariaceae




asteliowate Asteliaceae



przyklękowate Hypoxidaceae









Ixioliriaceae



Tecophilaeaceae





Doryanthaceae




kosaćcowate Iridaceae




Xeronemataceae




złotogłowowate Asphodelaceae




amarylkowate Amaryllidaceae



szparagowate Asparagaceae










Podział rodziny na podrodziny, plemiona i rodzaje

W obrębie rodziny wyróżnia się na siedem podrodzin o następujących powiązaniach filogenetycznych[1]:

kosaćcowate

Isophysidoideae




Iridoideae




Patersonioideae




Geosiridoideae




Aristeoideae




Nivenioideae



Crocoideae








Podział na podrodziny, plemiona i rodzaje[1][7][8]:

Aristea africana
  • Podrodzina Aristeoideae Vines
Chasmanthe floribunda
  • Podrodzina Crocoideae G.T.Burnett
    • Plemię Croceae Dumort. (syn.: Ixieae Dumort.)
      • Afrocrocus J.C.Manning & Goldblatt
      • Babiana Ker Gawl. ex Sims (syn.: Acaste Salisb. nom. inval., Anaclanthe N.E.Br.) – babiana
      • Chasmanthe N.E.Br.
      • Crocus L. – szafran, krokus
      • Dierama K.Koch
      • Duthiastrum M.P. de Vos
      • Geissorhiza Ker Gawl. (syn.: Anomaza Laws. ex Salisb. nom. inval., Rochea Salisb., Weihea Eckl., Sphaerospora Klatt, Engysiphon G.J.Lewis)
      • Ixia L. (syn.: Houttuynia Houtt. nom. rej., Dichone Lawson ex Salisb., Hyalis Salisb. nom. nud., Agretta Eckl. nom. nud., Morphixia Ker Gawl., Wuerthia Regel) – iksja
      • Radinosiphon N.E.Br.
      • Romulea Maratti
      • Sparaxis Ker Gawl. (syn.: Synnotia Sweet, Streptanthera Sweet, Anactorion Raf., ×Sparanthera Cif. & Giacom.) – sparaksis
      • Syringodea Hook. f.
      • Tritonia Ker Gawl. (syn.: Waitzia Rchb. nom. superfl., Montbretia DC., Freesea Eckl. nom. nud., Belendenia Raf., Tritonixia Klatt, Montbretiopsis L.Bolus) – tritonia
    • Plemię Freesieae Goldblatt & J.C.Manning
      • Crocosmia Planch. (syn.: Crocanthus Klotzsch ex Klatt nom. nud., Curtonus N.E.Br.) – krokosmia, montbrecja, cynobrówka
      • Devia Goldblatt & J.C.Manning
      • Freesia Klatt (syn.: Anomatheca Ker Gawl., Nymanina Kuntze) – frezja
      • Xenoscapa (Goldblatt) Goldblatt & J.C.Manning
    • Plemię Gladioleae Dumort.
    • Plemię Tritonopsideae Goldblatt & J.C.Manning
      • Tritoniopsis L.Bolus (syn.: Schweiggera E.Mey. ex Baker, Anapalina N.E.Br., Tanaosolen N.E.Br., Exohebea R.C.Foster)
    • Plemię Watsonieae Klatt
  • Podrodzina Geosiridoideae Goldblatt & J.C.Manning
Sisyrinchium atlanticum
Cipura paludosa
Tigridia pavonia
  • Podrodzina Iridoideae Eaton
    • Plemię Diplarrheneae Goldblatt
    • Plemię Irideae Kitt.
      • Bobartia L.
      • Dietes Salisb. ex Klatt
      • Ferraria Burm. ex Mill.
      • Iris L. (syn.: Hermodactylus Mill., Xiphion Mill., Xyphion Medik. orth. var., Belamcanda Adans. nom. cons., Beverna Adans., Chamoletta Adans., Gemmingia Heist. ex Fabr., Iriastrum Heist. ex Fabr., Xuris Adans., Xeris Medik., Chamaeiris Medik., Gattenhofia Medik., Pseudo-iris Medik., Pardanthus Ker Gawl., Evansia Salisb., Thelysia Salisb., Juno Tratt., Limniris (Tausch) Rchb., Oncocyclus Siemssen, Limnirion Opiz, Costia Willk., Coresantha Alef., Neubeckia Alef., Spathula Fourr., Xyridion (Tausch) Fourr., Joniris (Spach) Klatt, Ioniris Baker orth. var., Cryptobasis Nevski, Sclerosiphon Nevski, Iridodictyum Rodion., Siphonostylis Wern.Schulze, Junopsis Wern.Schulze, ×Pardancanda L.W.Lenz, Pardanthopsis (Hance) L.W.Lenz, Alatavia Rodion., Ophioiris (Y.T.Zhao) Rodion., Eremiris (Spach) Rodion.) – kosaciec, irys
      • Moraea Mill. (syn.: Sisyrinchium Mill. nom. illeg., Vieusseuxia D.Delaroche, Galaxia Thunb., Hexaglottis Vent., Homeria Vent., Diaphane Salisb., Freuchenia Eckl., Jania Schult. & Schult. f., Phaianthes Raf., Hymenostigma Hochst., Plantia Herb., Gynandriris Parl., Iridopsis Welw. ex Baker, Helixyra Salisb. ex N.E.Br., Barnardiella Goldblatt, Roggeveldia Goldblatt, Rheome Goldblatt, Sessilistigma Goldblatt)
    • Plemię Sisyrinchieae Baker
      • Libertia Spreng. (syn.: Tekel Adans., Tekelia Scop. orth. var., Renealmia R.Br. nom. illeg., Nematostigma A.Dietr., Orthrosanthes Raf., Taumastos Raf., Choeradodia Herb., Ezeria Raf.) – libercja
      • Olsynium Raf. (syn.: Phaiophleps Raf., Symphyostemon Miers nom. superfl., Psithyrisma Herb. in Lindl. nom. superfl., Chamelum Phil., Ona Ravenna)
      • Orthrosanthus Sweet (syn.: Eveltria Raf.)
      • Sisyrinchium L. (syn.: Bermudiana Mill., Hydastylus Dryand. ex Salisb., Souza Vell., Paneguia Raf., Pogadelpha Raf., Echthronema Herb., Eriphilema Herb., Glumosia Herb., Oreolirion E.P.Bicknell) – miecznica
      • Solenomelus Miers (syn.: Cruckshanksia Miers nom. inval., Lechlera Griseb., Susarium Phil.)
      • Tapeinia Comm. ex Juss.
    • Plemię Tigridieae Baker
    • Plemię Trimezieae Ravenna
      • Neomarica Sprague (syn.: Marica Ker Gawl. nom. illeg., Galathea Liebm. non Cass. ex Less., Cypella Klatt nom. illeg.)
      • Pseudotrimezia R.C.Foster
      • Trimezia Salisb. ex Herb. (syn.: Lansbergia de Vriese, Poarchon Allemão, Xanthocromyon H.Karst., Remaclea C.Morren, Anomalostylus R.C.Foster)
  • Podrodzina Isophysidoideae Takhtajan ex Thorne & Reveal
  • Podrodzina Patersonioideae Goldblatt
    • Patersonia R.Br. nom. cons. (syn.: Genosiris Labill. nom. rej.)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2018-02-09].
  2. a b Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium – I. W: James L. Reveal [on-line]. University of Maryland, New York Botanical Garden. [dostęp 2018-02-09].
  3. a b Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 374-375. ISBN 1-55407-206-9.
  4. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1989, s. 174. ISBN 83-09-00256-4.
  5. a b c d e f g h Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 165-167. ISBN 978-1-84246-634-6.
  6. a b c d e f Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 392-393. ISBN 83-7079-778-4.
  7. Family Iridaceae Juss., nom. cons.. W: GRIN [on-line]. U.S. National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-02-09].
  8. List of Genera in IRIDACEAE. W: Vascular plant families and genera [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2018-02-09].