Kostaryka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
República de Costa Rica
Republika Kostaryki
Flaga Kostaryki
Herb Kostaryki
Flaga Kostaryki Herb Kostaryki
Dewiza: (hiszp.) „Vivan siempre el trabajo y la paz”
(„Niech praca i pokój trwają wiecznie”.)
Hymn: Noble patria,
tu hermosa bandera

(Twa piękna flaga, Ojczyzno)
Położenie Kostaryki
Język urzędowy hiszpański
Stolica San José
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Luis Guillermo Solís
Szef rządu prezydent Luis Guillermo Solís
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
125. na świecie
51 100 km²
0,7%
Liczba ludności (2011)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
127. na świecie
4 301 712
85 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

49,62 mld[1] USD
10 433[1] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

61,56 mld[1] USD
12 942[1] USD
Jednostka monetarna colón (CRC)
Niepodległość od Hiszpanii
15 września 1821
Strefa czasowa UTC –6
Kod ISO 3166 CR
Domena internetowa .cr
Kod samochodowy CR
Kod samolotowy TI
Kod telefoniczny +506
Mapa Kostaryki

Kostaryka (Costa Rica, hiszp.[2] bogate wybrzeże, Republika KostarykiRepública de Costa Rica) – państwo w Ameryce Środkowej nad Morzem Karaibskim i Oceanem Spokojnym. Graniczy od północy z Nikaraguą na odcinku 309 km i od południa z Panamą – 330 km. Łączna długość wybrzeża karaibskiego i pacyficznego wynosi 1290 km.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Kostaryki.

Kostaryka to kraj wyżynno-górzysty, położony w strefie aktywności sejsmicznej. Znajdują się tu także liczne wulkany, niektóre aktywne. Niziny występują jedynie na wybrzeżach oraz w dolinach większych rzek: San Juan, Tempsique i Cañas. Przez środek kraju biegną trzy główne pasma górskie: Cordillera de Guanacaste (wulkan Miravalles, 2021 m n.p.m.), Cordillera Central (wulkany Irazú, 3432 m n.p.m. i Turrialba, 3421 m n.p.m.) oraz Cordillera de Talamanca z najwyższym szczytem Kostaryki Chirripó Grande (3820 m n.p.m.). Między pasmami Cordillerą Central a de Talamanca znajduje się niewielka wyżyna Cartago, położona na wysokości 1400 m n.p.m. U podnóży Cordillera Central rozciąga się zajmująca ok. 900 km² śródgórska kotlina Meseta Centralna. Tutaj ulokowała się stolica kraju San José i inne ważne miasta Kostaryki (Cartago, Alajuela, Heredia). W sumie mieszka tu ponad połowa mieszkańców kraju.

Wybrzeże karaibskie ma charakter niskiego wybrzeża lagunowego. Za to wybrzeże pacyficzne ma dobrze rozwiniętą linię brzegową z licznymi zatokami (Golfo Dulce, Bahía de Coronado, Nicoya, Papagayo). Rzeki Kostaryki są krótkie i bystre. Do największych rzek należą: San Juan (graniczna), Reventazón i Chirripó. Brak większych jezior, poza sztucznym zbiornikiem wodnym Arenal.

Klimat Kostaryki to klimat podrównikowy. Na wybrzeżu karaibskim wiatry pasatowe przynoszą obfite opady przez cały rok (2000–6000 mm rocznie). Natomiast po stronie pacyficznej opady są mniejsze (1000–2000 mm) i występują w okresie od maja do grudnia. W pozostałych miesiącach panuje susza. Średnie roczne temperatury wynoszą ok. 26 °C na wybrzeżu i 18-20 °C w głębi kraju, na wyższych wysokościach.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W okresie przedkolumbijskim, między 750 a 1500, na obszarze dzisiejszej Kostaryki rozwijały się kultury indiańskie. W 1502 do wybrzeża Kostaryki dotarł Krzysztof Kolumb, który spodziewał się tu odkryć legendarną krainę złota; nazwał to wybrzeże Costa Rica, czyli „bogate wybrzeże”. Obszar ten podbił w imieniu Hiszpanii Juan Vasquez de Coronado w latach 1561-1565. Założył on pierwszą stolicę Kostaryki Cartago. Już w czasie podboju de Coronado miejscowi Indianie występowali zbrojnie przeciwko Hiszpanom. Kolejne bunty w latach 1673 i 1709 spotkały się z ostrą reakcją kolonizatorów i doprowadziły do ich nieomal całkowitego wyniszczenia. Kostaryka proklamowała niepodległość w 1821 i wraz z sąsiednimi republikami weszła w skład Stanów Zjednoczonych Ameryki Środkowej. Od 1839 jest niezależną republiką. W 1871 przyjęta została konstytucja Kostaryki, która była później kilkakrotnie poprawiana. Pod koniec XIX wieku rząd wprowadził reformy liberalne w dziedzinie prawodawstwa i edukacji. Na początku XX wieku doszło do ustabilizowania sytuacji politycznej kraju. Po I wojnie światowej doszło do kryzysu gospodarczego który zapoczątkował kilkuletni okres konfliktu. W latach 20. ścierały się ze sobą organizacje katolickie, socjalistyczne, populistyczne i komunistyczne. W latach 30. sytuację w kraju pogorszył fakt wybuchu światowego kryzysu gospodarczego. Od lat 30. na znaczeniu zyskały środowiska komunistyczne które rywalizowały z oligarchami ziemskimi i przemysłowymi. W 1940 roku prezydenturę objął Rafael Ángel Calderón Guardia z Partii Narodowo-Republikańskiej. Za jego prezydentury (1940-1944) miały miejsce reformy społeczne i gospodarcze[3]. Wprowadzono wówczas ograniczoną reformę rolną i system ubezpieczeń socjalnych. Politykę tę kontynuował sojusznik Guardi, Teodoro Picado Michalski który objął rządy w 1944 roku. Polityk polskiego pochodzenia wygrał wybory z ramienia liberalnej partii Bloque de la Victoria. W 1946 stworzył Narodowy Instytut Geograficzny Kostaryki i stworzył niezawisły Trybunał Wyborczy. W dalszym ciągu współpracował ze swym poprzednikiem Rafaelem Ángelem Calderónem Guardią, będąc jego poplecznikiem. Sam zmagał się z ostrymi konfliktami politycznymi, które w owym czasie wstrząsały Kostaryką. Przetrwał kilka prób zamachu stanu. W końcu uzyskał poparcie partii komunistycznej, z którą w 1948 postanowił podjąć próbę przedłużenia swojej kadencji: w 1948 wybory prezydenckie wygrał Otilio Ulate Blanco, a wybory parlamentarne prokomunistyczne ugrupowanie Vanguardia, co spotkało się z niepokojami wojskowych. Guardia nakazał Picado unieważnienie wyborów prezydenckich i pozostanie przy władzy, przez co w kraju wybuchła wojna domowa[4][5]. Z siłami rządowymi i oddziałami komunistycznymi starła się Armia Wyzwolenia Narodowego. W wyniku wojny domowej prezydent Teodor Picado Michalski udał się na emigrację.

W 1949 nowy prezydent José Figueres Ferrer rozwiązał armię i od tej pory Kostaryka utrzymuje jedynie paramilitarną policję. Ferrer opowiadał się za przereformowaniem Kostaryki na wzór socjalistyczny. Rząd nadał prawa wyborcze kobietom i ludności murzyńskiej (unieważnienie zakazu opuszczania przez nią prowincji Limon), zagwarantował edukację publiczną dla wszystkich obywateli, zabronił dwukrotnemu z rzędu kandydowaniu na prezydenta kraju, upaństwowił banki, a także wprowadziła instytucję Trybunału Wyborczego, mającego nadzorować przebieg każdych kolejnych w przyszłości wyborów prezydenckich. W 1951 Figueres Ferrer stworzył socjaldemokratyczną Partię Wyzwolenia Narodowego (PLN). Lewicowy prezydent opiekował się prywatnym sektorem przemysłowym i stymulował państwowe zakłady. Rząd występował przeciwko Stanom Zjednoczonym, obwiniając ich rząd o wspomaganie latynoamerykańskich dyktatur. Dał wyraz tej krytyce zbojkotowaniem w 1954 roku Międzyamerykańskiej Konferencji w Wenezueli[6]. W tym samym roku rząd udzielił wsparcia nikaraguańskiemu przywódcy opozycji Emilianowi Chamorro Vargasowi, który zorganizował spisek mający na celu uprowadzenie tamtejszego dyktatora, Anastasio Somozy Garcíi. Po odkryciu spisku Somoza aresztował spiskowców, a dnia 11 stycznia 1954 roku zaatakował Kostarykę. Wojna okazała się sukcesem Kostaryki, która zadała nikaraguańskiej armii katastrofalne straty[7]. Rząd udzielał też wsparcia kubańskim ruchom walczącym z dyktaturą Fulgencio Batity aż do dojścia do władzy Fidela Castro. W latach 70. Kostaryka zbliżyła się do krajów bloku socjalistycznego: nawiązała stosunki dyplomatyczne z ZSRR (Kostaryka stała się pierwszym środkowoamerykańskim państwem, które to uczyniło) i NRD, a w 1973 - z Kubą. Przyjęła też wizytę rumuńskiego dyktatora Nicolae Ceauşescu. Poprawka do konstytucji pozwoliła represjonowanej dotychczas partii komunistycznej na uczestnictwo w wyborach. W 1972 Kostaryka znalazła nowy rynek zbytu na kawę w ZSRR[6].

W 1978 roku rządy lewicy zostały przerwane przez zwycięstwo kandydata prawicy w wyborach prezydenckich. Nowy prezydent Rodrigo Alberto Carazo Odio przybliżył się do Stanów Zjednoczonych oraz prowadził politykę napięć z rządzoną przez sandinistów Nikaraguą - pozwolił na stacjonowanie na terytorium Kostaryki oddziałów antyrządowej partyzantki contras a także poparł akcje dyplomatycznej izolacji Nikaragui. Prezydent ograniczył ponadto zakres opieki socjalnej. Pod koniec lat 80. z kraju wydalono oddziały contras a wsparcia udzielono pokojowej opozycji nikaraguańskiej. W latach 1990-1994 rządy sprawowali chadecy po których do rządu powróciła Partia Wyzwolenia Narodowego[8].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Kostaryka dzieli się na 7 prowincji:

Costa Rica provinces named.png
prowincja stolica powierzchnia
w km²
ludność (2000)
Alajuela Alajuela  9 754  716 286
Cartago Cartago  3 125  432 395
Guanacaste Liberia 10 141 264 238
Heredia Heredia  2 657  354 732
Limón Limón  9 189 1 339 295
Puntarenas Puntarenas 11 226  357 483
San José San José  4 960 1 345 750
Mapa lokalizacyjna Kostaryki
Barra del Colorado
Barra del Colorado
Coto 47
Coto 47
Liberia
Liberia
Golfito
Golfito
San José-Santamaria
San José-Santamaria
Limon
Limon
Nosara
Nosara
Palmar Sur
Palmar Sur
Quepos
Quepos
San José-Bolanos
San José-Bolanos
Tortuguero
Tortuguero
Upala
Upala
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Kostaryce

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Dzieci z kostarykańskimi flagami podczas dnia niepodległości

Około 84% ludności stanowi ludność biała i Metysi, 6,7% stanowią Mulaci, 2,4% Indianie a Murzyni 1,1% populacji[9]. Językiem urzędowym jest język hiszpański. Jest on w powszechnym użyciu. Jedynie Murzyni i Mulaci, zamieszkujący głównie prowincję Limón posługują się głównie językiem angielskim.

Religie:

Źródło: Pew Forum, 2010[10][11]; Prolades, 2010[12]; LDS, 2012[13]; Rocznik Świadków Jehowy, 2013.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Paweł Janowski [współautor Ryszard Dziura], Kostaryka, w: Encyklopedia Katolicka, Lublin 2002, t. IX, kol. 965-966.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. Nazwa Kostaryka nie jest słowem pochodzącym łaciny, lecz z języka hiszpańskiego, dlatego należy ją akcentować na drugiej sylabie od końca – http://poradnia.pwn.pl
  3. Encyklopedia Popularna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1991, ISBN 83-01-10416-3, s. 119
  4. Alex Axelrod, Charles Phillips Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, wyd. Politeja, Warszawa 2000, s. 482-483
  5. Zygmunt Ryniewicz: Leksykon bitew świata, wyd. Alma-press, Warszawa 2004.
  6. 6,0 6,1 Piechociński: Don Pepe (pol.). lewica.pl, 2006-09-28.
  7. Alex Axelrod, Charles Phillips, Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, wyd. Politeja, Warszawa 2000, s. 545.
  8. Kostaryka. Historia.
  9. The World Factbook
  10. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-24].
  11. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-24].
  12. Conela: Resumen estadistico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.
  13. Facts and Statistics. An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS. [dostęp 2014-05-24].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]