Kozica północna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kozica północna
Rupicapra rupicapra[1]
(Linnaeus, 1758)
Kozica północna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd parzystokopytne
Rodzina wołowate
Podrodzina koziorożce
Rodzaj kozica
Gatunek kozica północna
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     zasięg pierwotny

     introdukowana

Kozica w słowackich Tatrach
Kozice w Tatrach

Kozica północna[3], dawniej: kozica[4] (Rupicapra rupicapra) – ssak z rodziny wołowatych (Bovidae), zamieszkujący wysokie góry, takie jak Alpy, Kaukaz, Taurus, góry Bałkanów, Karpaty Wschodnie, Tatry oraz Sudety (rejon Średniaka). Jeden z dwóch gatunków z rodzaju Rupicapra (drugi to kozica południowa, występująca w Pirenejach, Apeninach i Górach Kantabryjskich).

Podstawowe wiadomości[edytuj]

  • długość ciała 120–135 cm
  • wysokość w kłębie do 90 cm
  • masa ciała 34–62 kg[5]
  • ubarwienie brunatne, wzdłuż grzbietu ciemniejsza smuga
  • ciąża trwa 150–200 dni.

Dojrzałość płciową zwierzęta te osiągają w wieku około 20 miesięcy, ale rozmnażają się dopiero po osiągnięciu 3–4 lat. Żyją 18–25 lat. Młode rodzą się najczęściej wiosną (od końca kwietnia do połowy czerwca), kozice rodzą najczęściej jedno, rzadko dwa młode. Zarówno samce, jak i samice posiadają rogi (haki).

Struktura stada[edytuj]

Kozice są zwierzętami stadnymi, żyją w niewielkich stadach zwanych kierdlami. Na czele kierdla zawsze stoi doświadczona samica z młodym, tzw. licówka, niżej stoją inne samice z młodymi oraz tzw. roczniaki i dwulatki. Samce żyją najczęściej samotnie lub tworzą grupy kawalerskie, dołączając się do kierdli jesienią na czas godów.

Przystosowania morfologiczne do życia w górach[edytuj]

Kozice mają odpowiednie przystosowania do życia w trudnym górskim terenie, np. dłuższe tylne kończyny, które pozwalają im żerować na stromych zboczach, zwinniej wspinać się w górę stoku oraz łatwiej przeskakiwać ze skały na skałę. Utrudniają one jednak schodzenie, co kozice niwelują przez podkurczanie zadu.

Również budowa racic jest istotna. Kozice posiadają bardzo ruchome racice, co powoduje, że mają nie cztery, ale do ośmiu punktów oparcia, w skrajnych sytuacjach za punkt oparcia mogą służyć ostro zakończone raciczki powyżej racic, na płaskim podłożu niedotykające ziemi. Na krawędzi każdej racicy znajduje się rogowy kant, który latem ściera się odsłaniając lepką jak guma podeszwę.

Zagrożenia naturalne[edytuj]

Największym zagrożeniem dla dorosłych kozic jest ryś. Wilk poluje na nie w okresach migracji kierdli do piętra lasu. Niedźwiedź brunatny żywi się raczej padliną kozic. Dla koźląt niebezpieczne są lisy. Orzeł przedni poluje na koźlęta, ale zdarza mu się atakować również osobniki dorosłe. Bardzo groźne dla kozic są lawiny, zwłaszcza śnieżne – bywają zimy, kiedy w Alpach ginie w ten sposób do 12% pogłowia. Kozice giną również wskutek upadków ze skał. Mają one miejsce głównie wówczas, gdy skały są oblodzone.

Kozice cierpią także na różne choroby, które mogą powodować wśród nich ogromne straty. W Alpach Austriackich w czasie epidemii parchu padło w latach 1913–20 aż 80% kozic, a w niektórych rejonach jeszcze więcej. Choroba ta nie występuje u kozic tatrzańskich. Niebezpieczne są też robaczyce, których u kozic stwierdzono kilkanaście gatunków. Rzadko spotykaną w Tatrach chorobą jest kozia ślepota. Dotknięte nią zwierzęta tracą wzrok i schodzą do piętra lasu lub spadają w przepaść.[6]

Podgatunki[edytuj]

Ochrona[edytuj]

Przez stulecia odławiana ze względu na delikatną, jedwabistą skórę, używaną do wyrobu giemzy. Jako gatunek kozica północna jest gatunkiem niższego ryzyka (według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody IUCN), z tym że zagrożone lub wręcz na skraju wymarcia są niektóre podgatunki. Kozica alpejska (ok. 380 000 sztuk) jest podgatunkiem niezagrożonym; kozica karpacka (R. r. carpatica, 9 000 sztuk) również; kozica bałkańska (R. r. balcanica ok. 17 000 sztuk) jest taksonem niezagrożonym, ale jej liczebność spada; kozica kaukaska (R.r. caucasica, poniżej 15 000 sztuk) jest taksonem zagrożonym, dokładna liczebność jest trudna do oszacowania z powodu ciągłych wojen w regionie Kaukazu; podobnie trudna do oszacowania jest liczebność kozicy anatolijskiej zamieszkującej góry północno-wschodniej Turcji (R. r. asiatica) – nie jest prowadzona żadna inwentaryzacja tej populacji. Najbardziej zagrożonymi taksonamikozica tatrzańska i kozica kartuska (R. r. cartusiana) zamieszkująca w ilości ok. 150 szt. Masyw Chartreuse w okolicy Grenoble na przedgórzu Alp. Sytuację tej drugiej pogarsza fakt, że na terenie jej występowania nie są prowadzone żadne działania ochronne mające na celu zachowanie tej populacji. Kozica północna określana przez polskiego ustawodawcę jako kozica (Rupicapra rupicapra) podlega w Polsce ścisłej ochronie gatunkowej[7].

Uwaga dotycząca nazwy[edytuj]

W monografii Kozica tatrzańska (wyd. TPN, Zakopane 2007), gatunek Rupicapra rupicapra jest określany polską nazwą "kozica północna", w odróżnieniu od kozicy południowej.

W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” dla oznaczenia tego gatunku przyjęto nazwę kozica północna, rezerwując nazwę kozica dla rodzaju Rupicapra[3].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Rupicapra rupicapra, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Rupicapra rupicapra. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 297. ISBN 978-83-88147-15-9.
  4. Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne - Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  5. Adam Nadachowski: Kozica. W: Encyklopedia biologiczna. T. V. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1998, s. 368. ISBN 8385909435.
  6. Wojciech Gąsienica-Byrcyn: Kozica - żywy symbol Tatr. Wrocław: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 28-31. ISBN 8303017624.
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2016 r., poz. 2183). [dostęp 2017-01-16]..

Bibliografia[edytuj]

  • Kozica tatrzańska, wyd. TPN, Zakopane 2007