Królestwo Boże

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Chrystus przekazuje Piotrowi Apostołowi klucze Królestwa Bożego (por. Mt 16,19), alegoria, obraz na pergaminie z XI w., miniatura z Perykop Henryka II. Ze zbiorów Bawarskiej biblioteki państwowej w Monachium.

Królestwo Boże (królestwo niebieskie) − pojęcie w teologii judaizmu i większości wyznań chrześcijańskich, m.in. katolickiej, luterańskiej, zielonoświątkowej. Głosił je Jezus Chrystus zwłaszcza w przypowieściach jako już obecne pośród ludzi lub mające dopiero nadejść w przyszłości. Następnie głoszenie to przejęli apostołowie i inni uczniowie Jezusa jako Dobrą Nowinę (Ewangelię).

W Izraelu i judaizmie[edytuj kod]

Starożytny Izrael[edytuj kod]

W starożytnym Izraelu, królestwo Boże było rozumiane jako absolutne panowanie Boga nad swym ludem. Okres, kiedy dwanaście pokoleń (plemion) Izraela pod wodzą Mojżesza i Jozuego wędrowało po pustyni i zdobywało ziemię Kanaan był rozumiany jako okres wyższego porządku społecznego i panowania Pana – wiek idealny, złoty. Okres sędziów, którzy przewodzili Izraelowi był kontynuacją tego złotego wieku. Ta organizacja przetrwała znacznie dłużej niż wśród otaczających ludów. Moabici i Ammonici ustanowili u siebie monarchię zaraz po osadzeniu się. Dane biblijne znalazły potwierdzenie w wykopaliskach archeologicznych. Dla zapewnienia większej stabilności i obronności Izraela, instytucja królewska została jednak wprowadzona – najpierw w formie dziedzicznej władzy sędziów, miał ją np. Gedeon i jego syn Abimelek (por. Sdz 8,22). Tak rozumiana była władza Saula. Dążenie do ustanowienia króla było postrzegane w tym czasie jako sprzeczne z bezpośrednią władzą Pana nad swym ludem (Sdz 8,22, 23; 1 Sm 8,7). Przeważyły jednak względy praktyczne. Ostatecznie monarchia w Izraelu połączyła ustrój plemienny z rozwiązaniami zapożyczonymi od sąsiadujących społeczeństw. Ustrój królewski Izraela kształtował się pod wpływem wzorców kananejskich, mezopotamskich i egipskich. Proces tworzenia się monarchii teokratycznej zakończył się za panowania Dawida i jego syna Salomona[1].

Król Salomon (ur. około 1000 p.n.e., zm. około 931 p.n.e.), za jego panowania w Izraelu Królestwo Pana otrzymało zewnętrzną formę zbliżoną do królestw innych narodów. Tempera na papierze (ok. 1873 r.) brytyjskiego malarza Simona Solomona, National Gallery of Art w Waszyngtonie.

Król był pomazańcem, namaszczonym Pana /(hebr.) Meshi'ah YHWH) – wybranym przez Boga. Tradycyjnie w czasie intronizacji nowego króla były śpiewane Psalmy 20, 101 oraz 110. Namaszczenie oznaczało zmianę statusu, uświęcenie i osadzenie na urzędzie. Istnienia podobnych zwyczajów namaszczania w sąsiednich narodach można domyślać się jedynie dzięki pośrednim świadectwom, mimo to jest prawdopodobne, że Izrael naśladował ówczesne zwyczaje bliskowschodnie. Jednak wydaje się, że w żadnym sąsiednim społeczeństwie poza Izraelem termin Mashi'ah, namaszczony, Mesjasz nie był używany w odniesieniu do króla z całym tym znaczeniem, które miał u Żydów (por. 1 Sm 24,7; 2 Sm 7,14; 2 Sm 19,20–25). Księga Lamentacji 4,20 mówi:

Quote-alpha.png
Pomazaniec Pański – nasze tchnienie – schwytany został w ich doły, a myśmy o nim mówili: W jego cieniu będziemy żyć wśród narodów.

Jednym z głównych cech króla w wizji biblijnej było sądzenie w sposób prawy. Relacja między Bogiem i królem była opisywana jako relacja Ojciec–syn (por. 2 Sm 7,14; Ps 89[88], 27, 28; Ps 110[109],1; Ps 45[46],7)[2].

Judaizm[edytuj kod]

W judaizmie Królestwo Boże to świat jaki ma nastać jako Królestwo samego Boga zwane również jako „Królestwo Wszechmogącego". Żydzi wierzą, że ich powinnością, posłannictwem jest już teraz „doskonalenie świata poprzez Królestwo Wszechmogącego" („L’takken olam b’malkut Szaddaj"). Mówienie w takim sensie o Królestwie zakłada, że wszelkie działania Żydów polegające na naprawianiu, doskonaleniu świata (np. etyczne postępowanie względem siebie nawzajem) dokonują się w odwołaniu do władzy Boga nad światem i Jego pomocy. Każdy wierzący, przyjmujący Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba przyjmuje już teraz to Królestwo Boga, które ma dopiero w pełni nadejść. Żydzi nie tyle czekają na świat jaki ma nadejść co skupiają się na działaniu tu i teraz w celu naprawiania tego świata poprzez korzystanie z wolnej woli w celu zbliżania się do Boga. Takie życie zgodnie z zasadami prawa Mojżesza zapewnia Żydom udział „w świecie jaki ma nadejść" (olam haba), a nie-Żydom życia zgodnego z zasadami potomków Noego. Rozpoczęcie się w pełni Królestwa Bożego charakteryzują słowa Księgi Izajasza Iz 2:2, 3, lecz do tego czasu zadaniem Żydów jest nie tyle skupianie się na przyszłym czasie lecz bycie tu i teraz „światłem dla narodów" (Iz 42:6).

W pojęciu żydowskim czasów, gdy formowały się Ewangelie, Królestwo Boże istniało w dwóch znaczeniach: Bóg jako Król swego ludu, oraz w znaczeniu czegoś co ma się objawić (por. Dn 7,18)[3].

Chrześcijaństwo[edytuj kod]

Chrześcijaństwo rozwinęło nauczanie judaizmu na temat Królestwa Bożego i związało go z osobą i imieniem Jezusa Chrystusa. Zapowiadaną przez proroka Daniela interwencję Boga i Jego Mesjasza (por. Dn 2,28.44.45), mającą unicestwić bunt grzechu i zaprowadzić królowanie Boga, chrześcijanie uznali za spełnioną w swym Mistrzu. Według wiary chrześcijańskiej, Jezus nie tylko ogłosił bliskie nadejście Królestwa (por. Mt 4,17.23; Łk 4,43), lecz także je zrealizował. Uczynił to w sposób zaskakujący dla swych współczesnych, nie przez działania polityczne czy patriotyczne powstanie, lecz duchowo (por. Mk 11,10; Łk 19,11; Dz 1,6; Mk 1,34; J 18,36). Odniósł do siebie starotestamentalne tytuły „Syna Człowieczego” (Mt 8,20+) i „Sługi” (Mt 8,17; Mt 20,28; Mt 26,28) i rzeczywiście dokonał tego, co one zapowiadały: przez swe Misterium paschalne przyniósł zbawienie, wyzwalając ludzi spod władzy królestwa szatana (por. Mt 4,8; Mt 8,29; Mt 12,25. 26)[4].

Teologia biblijna[edytuj kod]

Stary Testament[edytuj kod]

Idea Boga jako króla nad Izraelem pojawiła się w Biblii dopiero po osiedleniu się Żydów w Kanaanie (por. Sdz 8,23; 1 Sm 8,7). Według autorów natchnionych, panowanie Boga jest odwieczne (Wj 15,9), w całym świecie (Psalmy: 24,7–10; 11,4; 103,19; 47,3; 93,1n; 95,3nn). Bóg króluje nad wszystkimi narodami (Jr 10,7.10), lecz szczególnie nad Narodem Wybranym – Izraelem. Na mocy przymierza na Synaju naród ten jest określany jako „królestwo kapłanów i lud święty” (Wj 19,6). Bóg, jako „Wielki Król” panuje wśród swojego narodu w Jerozolimie (Ps 48,3; Jr 8,19). Jahwe Zastępów panuje nad losami całego świata (Iz 6,5), a w Izraelu szczególnie przez Prawo-Torę. Jest to więc panowanie moralne, a nie polityczne. To odróżniało rozumienie królowania Bożego przez Żydów, od wszystkich starożytnych sposobów ukazywania królewskiej władzy bóstw wśród narodów[5].

W okresie rozpadu królestwa Izraela temat bezpośredniego panowania Boga znów stał się ważny. Pojawiły się też przepowiednie przyszłego Pomazańca-Mesjasza w czasach ostatecznych. Po niewoli babilońskiej jest ono opiewane w psalmach (Psalmy 47 oraz 96–99; por. Iz 24,23). W czasach prześladowań za panowania Antiocha Epifanesa, apokaliptyczne proroctwa Daniela odnowiły wiarę w spełnienie obietnic wcześniejszych proroków zapowiadających zbudowanie królestwa Bożego nie ręką ludzką uczynionego, na ruinach imperiów ludzkich (Księga Daniela 2,4). Po zwycięstwie nad „Bestią”, symbolizującą ziemskie królestwa, dokona się sąd, i władza powszechna nad światem zostanie przekazana „Synowi Człowieczemu i ludowi świętych Najwyższego” (Dn 7,4.27, por. Mdr 3,8)[6].

Nowy Testament[edytuj kod]

Jezus[edytuj kod]

Nauka o Królestwie Bożym zajmowała centralne miejsce w misji Jezusa Chrystusa. Od samego początku swej publicznej działalności głosił on Dobrą Nowinę, Ewangelię o Królestwie (por. Mt 4,23; 9,35). Liczne cuda, uzdrowienia, cudowne nakarmienie tłumów, a nawet wskrzeszenia, o których piszą Ewangelie były znakami potwierdzającymi nadejście królestwa. Żydzi, którzy rozumieli Pisma, po cudownym rozmnożeniu chleba chcieli obwołać Jezusa królem (por. J 6,15). Królestwo, które Jezus głosił i realizował usuwało panowanie szatana, grzechu i śmierci (por. Mt 12,28).

Apostołowie[edytuj kod]

Apostołowie byli tymi, których Jezus wybrał specjalnie po to, by w jego imieniu głosili i urzeczywistniali Ewangelię o królestwie (por. Mt 10,7). Rzeczywiście, po Zesłaniu Ducha Świętego cała ich działalność i nauczanie koncentrowały się wokół tematu królestwa ustanowionego przez Jezusa. Filip ewangelizujący w Samarii, ściśle łączył imię Jezusa z królestwem: „nauczał o królestwie Bożym oraz o imieniu Jezusa Chrystusa (=Mesjasza)” (por. Dz 8,12).

Centralne miejsce Królestwa Bożego w działalności i nauczaniu św. Pawła Apostoła ukazują Dzieje Apostolskie. Paweł w synagogach „przekonywał o królestwie Bożym” (Dz 19,8). W Efezie, podsumowując swoje głoszenie wobec zapowiedzi zbliżającej się śmierci wymienił królestwo jako treść całego jego nauczania: „Wiem teraz, że wy wszyscy, wśród których po drodze głosiłem królestwo, już mnie nie ujrzycie” (Dz 20,25; por. Dz 28,23 i 31; Dz 14,22; 1 Tes 2,12)[7]. W Liście do Galatów opisał występki, które uniemożliwią odziedziczenie Królestwa Bożego: „Jest zaś rzeczą wiadomą, jakie uczynki rodzą się z ciała: nierząd, nieczystość, wyuzdanie, uprawianie bałwochwalstwa, czary, nienawiść, spór, zawiść, wzburzenie, niewłaściwa pogoń za zaszczytami, niezgoda, rozłamy, zazdrość, pijaństwo, hulanki i tym podobne. Co do nich zapowiedziałem: ci, którzy się takich rzeczy dopuszczają, królestwa Bożego nie odziedziczą" (Ga 5,19–21). W innym miejscu dodał „We czci niech będzie małżeństwo pod każdym względem i łoże małżeńskie nieskalane, gdyż rozpustników i cudzołożników osądzi Bóg" (Hbr 13, 4,5).

Stopniowe objawienie i urzeczywistnienie Królestwa[edytuj kod]

Królestwo Boże, według słów samego Jezusa, jest rzeczywistością, którą nie wszyscy pojmują. Różni się od jakiegokolwiek innego ziemskiego królestwa, jest „nie z tego świata” (J 18,6). Tajemnice królestwa są objawiane przez Ojca niebieskiego osobom o prostym, pokornym sercu, „niemowlętom” (Mk 4,11).

Rozumienie tajemnic królestwa wśród ludzi dokonywało się w trzech etapach. Najpierw, za życia Jezusa, przez przypowieści. Następnie, Chrystus po zmartwychwstaniu, jak podają Dzieje Apostolskie, „ukazywał się uczniom przez czterdzieści dni i mówił im o królestwie” (Dz 1,3). Z kolei po Zesłaniu Ducha Świętego, misję wprowadzenia uczniów w pełnię prawdy ma posłany przez Ojca, w imię Jezusa, Duch Święty (por. J 16,13; 14, 26).

Królestwo Boże zasiewane jest w sercach ludzkich, gdy głoszone jest „słowo Królestwa” na wzór ziarna rzucanego w ziemię urodzajną lub nieurodzajną (por. Mt 13,3–9.18–23). Jest ono przyrównane do małego ziarnka gorczycy, które rośnie niezależnie od świadomości siewcy – głoszącego słowo Boże (por. Mk 4,26–29). Innym obrazem użytym w Ewangeliach jest zaczyn ciasta. Królestwo jest jak zaczyn dodany do mąki świata, „aby się wszystko zakwasiło” (Mt 13,33; Łk 13,20). Królestwo jest najpierw w posiadaniu „małej trzódki” (Łk 12,32), lecz z czasem staje się ogromną rzeczywistością ogarniającą wszystkie narody, przyrównaną do wielkiego drzewa (por. Mt 13,31n; Mk 4, 30–32; Łk 13,18n). Według Jezusa, Królestwo Boże nie jest rzeczywistością widzialną, jest czymś wewnętrznym (por. Łk 17,20). Jednak można je dostrzec. Odróżnia się dobrą pszenicę od kąkola (Mt 13,24). Widzialnym obliczem Królestwa jest Kościół, Nowy Izrael, choć jednocześnie jego struktura nie jest strukturą królestwa ziemskiego. Kościół budowany jest na wierze Piotra jak na skale. W osobie apostoła otrzymał od Chrystusa klucze, którym może otwierać lub zamykać dostęp do Królestwa (por. Mt 16,18). Kościół jest powołany do dawania świadectwa o Królestwie w czasie pośrednim, tzn. między Wniebowstąpieniem Jezusa, a jego powtórnym przyjściem na Sąd. Przy końcu tego czasu pośredniego, królestwo rozwinie się jak roślinność na wiosnę (por. Łk 21,31). Uczniowie modlą się o nadejście tej pełni Królestwa w Modlitwie Pańskiej wołając do Ojca „Przyjdź Królestwo Twoje!” (Mt 6,10). Wraz z nadejściem pełni Królestwa dokona się misterium Paschy. Będzie miała miejsce uczta eschatologiczna, podczas której zaproszeni ze wszystkich narodów „zasiądą za stołem w królestwie Bożym” z Abrahamem, ojcem wiary, patriarchami i prorokami (por. Łk 13,28-30; por Łk 14,15; Mt 22, 2-10; 25,10). Ci, którzy okażą się godni, poprzez czyny miłosierdzia względem „najmniejszych braci Jezusa”, odziedziczą królestwo (por. Mt 25,34.40). Dokona się to po zmartwychwstaniu oraz chwalebnym przemienieniu ciał zmarłych (por. 1 Kor 15,50; por. 1 Kor 6,10; Ga 5,21; Ef 5,5)[8].

Katolicyzm[edytuj kod]

Według określenia, jakie podaje Katechizm Kościoła Katolickiego, Kościół jest zalążkiem i początkiem tego Królestwa. Jego klucze zostały powierzone Piotrowi (KKK 567; por. Mt 16,19). Wszyscy ludzie są powołani przez Boga by być uczestnikami królestwa. Wcześniej zaproszony był do niego Izrael, wraz z przyjściem Chrystusa zaproszenie zostało rozszerzone na wszystkie narody. Warunkiem uczestnictwa w nim jest przyjęcie słowa Jezusa (KKK 543; por. Lumen gentium, 5; Mk 4,14.26-29 i par. ewangelie synoptyczne)[9].

Współczesna myśl posoborowa czerpie z wizji ojców Kościoła, którzy bardzo wyraźnie utożsamiali Chrystusa i Kościół jako jego ciało z Królestwem Bożym. Henri de Lubac przestrzega przed odchodzeniem od wizji wyrażonej przez Augustyna z Hippony:

Quote-alpha.png
„Żyjmy już teraz w tym Kościele, żyjmy w górnym Jeruzalem — powie Augustyn — ażebyśmy nie zginęli na wieki" (In psalm. 124, n. 4). I jeszcze raz: „Obecny Kościół jest królestwem Chrystusa i królestwem Boga" (Sermo 125). W tej syntetycznej wizji Tajemnicy Kościół jest utożsamiany z Chrystusem, jego Oblubieńcem, który sam w sobie stanowi Królestwo — autobasileia, jak powie Orygenes. I ta właśnie wizja odpowiada najgłębszej logice chrześcijańskiej eschatologii. Zrezygnowanie z niej prowadzi prostą drogą do niezliczonych niekonsekwencji w myśleniu i praktyce[10][11].

Jak zauważył Christoph Schönborn, w nauczaniu zarówno Augustyna z Hippony jak i Tomasza z Akwinu mowa jest o istnieniu dwóch kolejnych stanów Kościoła: (łac.) teraz i później (łac. nunc et tunc), obydwa są już Królestwem Bożym, z tym że teraz jest stanem tymczasowym, później zaś stanem ostatecznym Królestwa[11].

Pojmowaniu Królestwa Bożego w Kościele katolickim współcześnie poświęcił Jan Paweł II cały drugi rozdział (nn.12–20) swej encykliki Redemptoris missio (1990 r.). Papież pisał w niej, że Królestwo Boże utożsamia się z osobą Chrystusa. Po zmartwychwstaniu Bóg zapoczątkował w Nim królestwo zapowiadane przez proroków, które „budowane jest stopniowo w człowieku i w świecie poprzez tajemniczą więź z Jego osobą” (n.16). Wbrew niektórym zsekularyzowanym koncepcjom Królestwa Bożego – które opisują je w kategoriach «antropocentrycznych», skupiających się na ziemskich potrzebach człowieka i na budowaniu pokoju między religiami, kulturami i społeczeństwami na ziemi – nie można, według papieża, Królestwa Bożego „odłączać ani od Chrystusa ani od Kościoła” (n.18)[12].

Prawosławie[edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Protestantyzm[edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Świadkowie Jehowy[edytuj kod]

Świadkowie Jehowy wierzą, że Królestwo Boże to realny rząd, który jest jedyną nadzieją dla ludzkości; z tego też powodu unikają wszelkiego angażowania się w doczesne sprawy polityczno-samorządowe narodów i społeczności lokalnych – chociaż biorą udział w pracach społecznych[13]. Jest to rząd, znajdujący się już w Niebie, złożony z Jezusa (króla) oraz 144 000 wybranych pomazańców (tzw. pierwsze owce, których liczba nie jest do dziś wypełniona), namaszczonych duchem chrześcijan, który zapanuje nad Ziemią po Armagedonie. Wierzą, że już niedługo zostaną zniszczone wszystkie rządy i religie, a Jehowa Bóg zaprowadzi nowy system, w którym zapanuje sprawiedliwość i pokój, położy kres wojnom, chorobom, klęskom głodu, a nawet śmierci[14]. Pozostali zbawieni ludzie będą żyć w raju na przemienionej ziemi, na podobieństwo Adama i Ewy. Jezus Chrystus będzie królował nad ziemią przez 1000 lat – przez ten okres ludzkość będzie doprowadzona do doskonałości, nastąpi zmartwychwstanie osób, które na to zasługują oraz zostanie unicestwieny Szatan[15] – po czym Jezus odda władzę swemu Ojcu, Jehowie, który będzie królował wiecznie, a jego poddani będą w doskonałości żyli wiecznie na ziemi[16][17][18].

Islam[edytuj kod]

Termin „królestwo Boga” jako taki nie pojawia się w Koranie. W nowoczesnym języku arabskim słowo królestwo brzmi mamlaka (المملكة), w Koranie pojawia się słowo o tym samym korzeniu mul'kan (مُّلْكًا), rozumiane jako Niebiosa, np. w 4:54 "Lub czy zazdroszczą oni rodzajowi ludzkiemu za to co Allah dał mu jako swoją zdobycz? Lecz My daliśmy już ludowi Abrahama Księgę Mądrości i ustanowiliśmy nad nimi wielkie królestwo". Także w 6:75: "Przeto ukazaliśmy Abrahamowi królestwo nieba i ziemi."[19].

Przypisy

  1. King, Kingship. W: Encyclopaedia Judaica. T. 10. s. 1012, 1013.
  2. King, Kingship. W: Encyclopaedia Judaica. T. 10. s. 1016-17.
  3. Por. Charles H. Dodd: Przypowieści o Królestwie. s. 26, 27.
  4. Por. Biblia Jerozolimska, przypis do Mt 4,17, Poznań 2006, s. 1362
  5. Raymond Deville PSS, Pierre Grelot 1994 ↓, s. 403-404.
  6. Raymond Deville PSS, Pierre Grelot 1994 ↓, s. 405.
  7. Raymond Deville PSS, Pierre Grelot 1994 ↓, s. 405-406.
  8. Raymond Deville PSS, Pierre Grelot 1994 ↓, s. 406-407.
  9. M. Kaszowski: Królestwo Boże. W: Słownik zagadnień omawianych w „Katechizmie Kościoła Katolickiego" [on-line]. [dostęp 2011-11-24].
  10. Zob. H. de Lubac: Geheimnis aus dem wir leben. Einsiedeln: 1967, s. 111. (niem.)
  11. a b Ch. Schönborn: Królestwo Boże a Kościół niebiesko-ziemski. Kościół pielgrzymujący według "Lumen gentium". W: Tenże: Przebóstwienie. Życie i śmierć. s. 60-62, 65.
  12. Jan Paweł II: Redemptoris missio, O stalej aktualności posłania misyjnego. W: vatican.va [on-line]. [dostęp 2014-12-24].
  13. Podziękowania za działalność społeczność w Rosji
  14. Królestwo Boże — jakie znaczenie ma dla Jezusa. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. jw.org, 1 października 2014. s. 6, 7.
  15. Szatan Diabeł. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 328–334.
  16. Czym jest Królestwo Boże?. W: Czego naprawdę uczy Biblia [on-line]. jw.org. s. 76–85.
  17. Czym jest Królestwo Boże?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 lipca 2011. s. 16, 17.
  18. Królestwo. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 145–152.
  19. Por. Roberto Tottoli, Biblical Prophets in the Qur'an and Muslim Literature, 2001, ISBN 0700713948, s. 27.

Bibliografia[edytuj kod]

  • L. Bouyer: Ku pełni dojrzałego wieku człowieka: Kościół zdążający ku Królestwu Bożemu. W: Tenże: Kościół Boży : mistyczne ciało Chrystusa i świątynia Ducha. Warszawa: IW Pax, 1977, s. 272–278.
  • Raymond Deville PSS, Pierre Grelot: Królestwo. W: Słownik teologii biblijnej. X. Léon-Dufour (red.), K. Romaniuk (tłum. i oprac.). Wyd. 4. Poznań: Pallottinum, 1994, s. 403-409. ISBN 83-7014-224-9.
  • Dodd CH. H.: Przypowieści o Królestwie. J. Marzęcki (przekład). Warszawa: IW Pax, 1981, s. 155. ISBN 83-211-0264-6.
  • Królestwo Boże i jego dopełnienie. W: Gnilka J.: Teologia Nowego Testamentu. W. Szymona OP (przekład). Kraków: Wydawnictwo "M", 2002, s. 205–211. ISBN 83-7221-278-3.
  • King, Kingship. W: Encyclopaedia Judaica. T. 10. Jerozolima-Nowy Jork: Encyclopaedia Judaica Jerusalem – The MacMillan Company, 1971, s. 1011–1021.
  • Ch. Schönborn: Królestwo Boże a Kościół niebiesko-ziemski. Kościół pielgrzymujący według "Lumen gentium". W: Tenże: Przebóstwienie. Życie i śmierć. Poznań: W drodze, 2001, s. 55–81. ISBN 83-7033-327-3.