Krajowa Rada Sądownictwa

Krajowa Rada Sądownictwa

Siedziba Krajowej Rady Sądownictwa (2020)
Państwo	Polska
Data utworzenia	20 grudnia 1989
Przewodniczący	Dagmara Pawełczyk-Woicka (de facto)
Budżet	12,75 mln zł (2017)
Zatrudnienie	60 (2017)
Adres
ul. Rakowiecka 30 02-528 Warszawa
Położenie na mapie Warszawy Krajowa Rada Sądownictwa
Położenie na mapie Polski Krajowa Rada Sądownictwa
Położenie na mapie województwa mazowieckiego Krajowa Rada Sądownictwa
52°12′25,625″N 21°00′14,249″E
Strona internetowa

Krajowa Rada Sądownictwa (oficjalny skrót: KRS) – organ konstytucyjny zobowiązany do stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, utworzony 20 grudnia 1989 r. Nie jest organem władzy sądowniczej. Zgodnie z art. 187 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., w skład KRS wchodzą przedstawiciele trzech władz: ustawodawczej, wykonawczej oraz sądowniczej (zob. sekcja „Skład”). W składzie Rady, liczącym łącznie 25 osób, większość stanowią sędziowie – 17 członków, z czego 15 jest wybieralnych. Choć Konstytucja nie wskazywała wprost, kto powinien wybierać tych sędziów, historyczna praktyka od 1989 r. (zarówno przed, jak i po wejściu w życie konstytucji z 1997 r.) zakładała, że sędziowie wybierają sędziów spośród swojego grona. Kwestię tę ostatecznie i wiążąco rozstrzygnął wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2007 r., który sprecyzował, że sędziowie-członkowie KRS powinni być wybierani przez samych sędziów. Ten wyrok stanowi ostateczną wykładnię art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji w zakresie podmiotu dokonującego wyboru.

Organy o podobnych kompetencjach i porównywalnym, mieszanym składzie (reprezentującym różne władze) funkcjonują także w innych państwach europejskich. Istnienie takich organów uzasadnia się potrzebą posiadania instytucji, które wspomagają budowanie i utrzymywanie relacji władzy sądowniczej z władzą ustawodawczą i wykonawczą.

20 czerwca 2017 r. Trybunał Konstytucyjny, na wniosek ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego Zbigniewa Ziobry, w wyroku wydanym z udziałem dwóch tzw. sędziów-dublerów, których legalność jest kwestionowana, uznał za niekonstytucyjne przepisy o indywidualnym charakterze kadencji sędziowskich członków KRS. W tym samym wyroku Trybunał podważył również swoją wcześniejszą, wiążącą linię orzeczniczą z 2007 r., która stanowiła, że 15 sędziów do Rady mogą wybierać wyłącznie sami sędziowie. W nowym orzeczeniu dopuszczono możliwość wyboru sędziów-członków KRS przez dowolny inny podmiot. Na tej podstawie Sejm VIII kadencji uchwalił nowelizację ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, formalnie procedowaną na bazie projektu prezydenta Andrzeja Dudy, który jednak został znacząco zmodyfikowany przez szereg poprawek wniesionych przez koalicję Zjednoczonej Prawicy, co diametralnie zmieniło jego pierwotny kształt. Dotychczasowe indywidualne kadencje sędziowskich członków zostały zastąpione wspólną, czteroletnią kadencją. Najistotniejszą zmianą było jednak przeniesienie uprawnienia do wyboru 15 sędziowskich członków KRS ze środowisk sędziowskich na Sejm – i to Sejm tej samej kadencji. Wybór odbywa się poprzez głosowanie na całą listę kandydatów, ustaloną uprzednio przez sejmową komisję, a nie indywidualnie na poszczególnych sędziów. W pierwszym głosowaniu wymagana jest większość kwalifikowana 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, co teoretycznie wymaga ponadpartyjnego porozumienia. Jednak w przypadku nieosiągnięcia tej większości, w kolejnym głosowaniu wystarczy bezwzględna większość głosów. Ta regulacja istotnie uzależnia wybór sędziów od partii rządzącej, ułatwiając jej powołanie wszystkich członków Rady. Nowa ustawa o KRS przerwała również kadencję dotychczasowych członków Rady, co było niezgodne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Według art. 187 ust. 3 Konstytucji, kadencja wybranych członków Krajowej Rady Sądownictwa trwa bowiem 4 lata.

Krajowa Rada Sądownictwa ukonstytuowana w kwietniu 2018 r. na podstawie wyżej wymienionej ustawy, określana jest często jako neo-KRS, a osoby wchodzące w jej skład (15 członków-sędziów) nazywane są neosędziami – co stanowi jedno z dwóch znaczeń tego terminu (drugie, szersze, odnosi się do sędziów powołanych na stanowiska sędziowskie na wniosek tak uformowanej Rady). Gremium to jest powszechnie postrzegane przez środowiska prawnicze w Polsce i na świecie jako organ powołany niezgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 września 2018 r. oraz w wyroku z 5 grudnia 2019 r. potwierdził tę ocenę. W orzeczeniach tych SN wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 2017 r. (na którym oparto nowelizację) nie tyle zmienił swoje stanowisko z 2007 r. dotyczące sposobu wyłaniania składu KRS, co wykreował w swoim orzecznictwie rozbieżność w kwestiach ustrojowych. Z uwagi na fakt, że w wydaniu wyroku z 2017 r. brały udział osoby nieuprawnione (tzw. sędziowie-dublerzy), orzeczenie to nie zmieniło dotychczasowego stanu prawnego wynikającego z Konstytucji, lecz stworzyło równoległy porządek prawny, który jest z nią sprzeczny. Sąd Najwyższy podkreślił, że ponieważ postanowienia Konstytucji RP dotyczące składu KRS i zasad jej wyłaniania nie uległy żadnym zmianom, to w zakresie sposobu wyboru sędziów-członków Rady nadal obowiązuje wyrok TK z 2007 r., który jednoznacznie przesądza, że sędziów do KRS powinni wybierać sami sędziowie. Oznacza to, że w trybie ustawy Sejm uprawniony był jedynie do skorygowania metody wyboru członków Rady przez samych sędziów, a nie do wprowadzenia trybu wyboru sędziów-członków KRS przez władzę ustawodawczą. Jedyną prawną drogą do zmiany podmiotu wybierającego sędziów do KRS była zmiana samej Konstytucji RP, co w procesie uchwalania ustawy z 2017 r. nie miało miejsca.

W związku z niewłaściwym obsadzeniem składu, neo-KRS utraciła legitymację międzynarodową i 28 października 2021 r. została ostatecznie wykluczona z Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa (ENCJ), trzy lata po wcześniejszym zawieszeniu w członkostwie. Systemowa wadliwość rozwiązania, w którym 15 sędziowskich członków Rady wybiera większość polityczna w Sejmie, stała się szczególnie widoczna po wyborach parlamentarnych w Polsce w 2023 r., w wyniku których formacja dotychczas rządząca (Zjednoczona Prawica) utraciła większość parlamentarną, przy jednoczesnym zachowaniu przez jej nominatów mandatów w Radzie na większą część kadencji nowego Sejmu (aż do 2026 r.). W debacie publicznej oraz doktrynie prawa podniesiono wówczas argument o trwałym upolitycznieniu organu, wynikającym z braku korelacji między mandatem demokratycznym parlamentu a składem osobowym Rady. Sytuacja, w której sędziowscy nominaci wybrani przez poprzednią większość parlamentarną pozostają w Radzie i nadal uczestniczą w procedurze wyboru sędziów, mimo utraty przez ich środowisko polityczne mandatu do sprawowania władzy, została określona przez krytyków mianem „zabetonowania” Krajowej Rady Sądownictwa. Wskazuje się, że mechanizm ten pozwala partii, która nie posiada już demokratycznego mandatu do rządzenia, na zachowanie decydującego wpływu na obsadę stanowisk sędziowskich w Polsce, co narusza zasady demokratycznego państwa prawa. Środowiska polityczne tworzące od 2023 r. nową większość parlamentarną (Koalicja Obywatelska, Polskie Stronnictwo Ludowe, Polska 2050 i Nowa Lewica), określaną jako Koalicja 15 października, od początku procesu legislacyjnego w 2017 r. kwestionowały legalność wyboru sędziów do KRS przez Sejm. Z uwagi na brak możliwości niezwłocznej zmiany ustawy (m.in. ze względu na zapowiedzi weta prezydenckiego oraz spór o legitymację Trybunału Konstytucyjnego), nowa większość zdecydowała się na podjęcie działań o charakterze deklaratoryjnym. 20 grudnia 2023 r. Sejm X kadencji większością 239 głosów przyjął uchwałę w sprawie usunięcia skutków kryzysu konstytucyjnego w kontekście pozycji ustrojowej oraz funkcji Krajowej Rady Sądownictwa w demokratycznym państwie prawnym, w której wprost stwierdził, że trzy uchwały Sejmu (z 2018 r., 2021 r. i 2022 r.) w sprawie wyboru sędziowskich członków KRS zostały podjęte z rażącym naruszeniem Konstytucji. Choć uchwała ta nie posiada mocy prawnej zmieniającej ustawy, stanowi oficjalne stanowisko władzy ustawodawczej, uznające obecny skład personalny Rady za pozbawiony legitymacji demokratycznej i konstytucyjnej.

Pozycja ustrojowa

Władza sądownicza nie tylko stosuje przepisy, ale także kształtuje obszary życia publicznego, w których działają władze ustawodawcza i wykonawcza. Sędziowie badają zgodność przepisów ustaw z konstytucją i w ten sposób mają wpływ na działalność parlamentu. Ponadto wydając wyroki, wypowiadają się w sprawach publicznych. Czasami nawet występują publicznie poza sądami. Dlatego instytucje takie jak KRS mają ograniczyć wpływ innych władz na sądownictwo .

W II połowie XX w. wiele państw europejskich utworzyło organy, które chronią niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Są one powiązane z władzą sądowniczą, jednak na ich skład mają wpływ także organy władz ustawodawczej i wykonawczej. Takie instytucje istnieją m.in. we Francji (gdzie Najwyższa Rada Sądownictwa jest organem konstytucyjnym ), we Włoszech i w Portugalii . W innych państwach europejskich, które także są państwami prawa, organy podobne do KRS nie występują. Do tych państw należą m.in. Niemcy, Austria i Luksemburg. Tam w procesie wyboru sędziów uczestniczą ministrowie sprawiedliwości lub organy kolegialne innego typu . Ale standard europejski jest taki, że niezależnie od tego, jaki model wyłaniania sędziów funkcjonuje w określonym kraju, powinien on gwarantować takie powołanie sędziego, aby nie było później wątpliwości co do jego bezstronności. Szczególnym przypadkiem są Niemcy (zob. Wyłanianie sędziów w Niemczech), gdzie nie funkcjonuje scentralizowany organ podobny do polskiej KRS, a kompetencje związane z powoływaniem sędziów leżą w dyspozycji różnych podmiotów. Jest to konsekwencja wprowadzenia modelu kształtowania kadry sędziowskiej opartego na koncepcji, która zakłada rozproszenie istniejących w tym obszarze ośrodków decyzyjnych, tak by przyjęty system lepiej odpowiadał federalnej strukturze państwa niemieckiego. W niektórych niemieckich landach minister sprawiedliwości mianuje sędziów bez udziału korporacji zawodowej i parlamentu, ale nie jest to powszechne. Na poziomie federalnym i w pozostałych landach istnieje komisja ds. wyboru sędziów (Richterwahlausschuss), w której skład wchodzą przedstawiciele władzy wykonawczej, parlamentu i sędziowie – w różnych proporcjach, w zależności od landu. W żadnym kraju europejskim nie przewiduje się takiej sytuacji, w której minister sprawiedliwości byłby jedynym decydentem w zakresie powoływania sędziów i jednocześnie pełnił funkcję Prokuratora Generalnego.

W polskiej Konstytucji z 1997 Krajową Radę Sądownictwa opisano w rozdziale VIII, „Sądy i trybunały”. Jednak pojawiły się wątpliwości co do teoretycznego sklasyfikowania KRS. Część prawników twierdzi, że nie można jej przyporządkować ani do władzy ustawodawczej, ani wykonawczej, ani do sądowniczej: od organów dwóch pierwszych władz znacznie się różni, a co do władzy sądowniczej, to Konstytucja wyraźnie stwierdza, że władzę tę sprawują tylko sądy i trybunały . Mimo to Radę opisuje się jako niewydający wyroków („pozajudykacyjny”) organ władzy sądowniczej . Poza tym bywa ona opisywana jako organ administracji państwowej i porównywana do organów kontroli państwowej i ochrony prawa. Przyporządkowanie KRS do konkretnej władzy (albo stwierdzenie, że nie należy ona do żadnej z nich) ma wpływ na interpretację kompetencji Rady .

Historia

Początki funkcjonowania

Krajowa Rada Sądownictwa powstała w 1989 w wyniku postanowień podjętych podczas obrad Okrągłego Stołu. Miała zabezpieczyć niezależność sądów i niezawisłość sędziów, czego nie przestrzegano w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej . Dotąd za zarządzanie i nadzór nad sądownictwem, a także za wybór kandydatów na sędziów, odpowiadał bezpośrednio Minister Sprawiedliwości. Polska była pierwszym spośród krajów byłego bloku wschodniego, który wprowadził mechanizmy gwarantujące niezależność sądownictwa od władzy ustawodawczej i wykonawczej. Radę wpisano do noweli kwietniowej (1989), czyli ustawy o zmianie Konstytucji PRL.

KRS została utworzona na podstawie ustawy z 20 grudnia 1989. Ta ustawa miała wady. Niektórzy prawnicy wyrażali obawy, że tak ukształtowany organ będzie się kierował zawodową solidarnością. Jeszcze w procesie legislacyjnym nie skonsultowano projektu ustawy z sędziami . Rada rozpoczęła działalność i 20 kwietnia 1990 prezydent Wojciech Jaruzelski wręczył na jej wniosek nominacje pierwszym 79 sędziom sądów wojewódzkich, rejonowych i wojskowych.

Konstytucja RP z 1997 i ustawa z 2001

W Konstytucji RP z 1997 funkcjonowanie Rady zostało opisane w art. 186 i 187 oraz art. 191 ust. 1 pkt 2. 27 lipca 2001 uchwalono nową ustawę o KRS , co uzasadniono koniecznością dostosowania przepisów do postanowień Konstytucji.

Projekt tej ustawy wniosła sejmowa Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka w kwietniu 1999. Po ponad dwóch latach prac ustalono ostateczny kształt zmian. Zmieniono przepisy o kompetencjach Rady. Według autorów projektu najważniejszą zmianą dotyczącą kompetencji było przyznanie prawa udziału KRS w kształtowaniu wynagrodzeń sędziów. Była to realizacja konstytucyjnej zasady niezależności budżetowej sądownictwa. Oprócz tego m.in. wprowadzono organ Rady – Prezydium, usunięto przepis o kadencyjności KRS i w jego miejsce wprowadzono przepis o kadencji członków KRS. Zmieniono tryb zaskarżania uchwał Rady w sprawach indywidualnych sędziów – zamiast wnoszenia skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego, wprowadzono skargę do Sądu Najwyższego.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 19 listopada 2009 r. w sprawie K 62/07 i ustawa z 2011

W 2007 KRS wystąpiła z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie z Konstytucją przepisu, na podstawie którego Prezydent RP mógł określać rozporządzeniem szczegółowy tryb działania Rady i postępowania przed KRS. Zdaniem Rady taki akt nie wykonywał (konkretyzował) przepisów ustawowych, tylko je uzupełniał. Według KRS była to sprawa, która zgodnie z Konstytucją powinna być regulowana ustawą. Po dwóch latach, w listopadzie 2009, Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności fragmentu przepisu „i postępowania przed Radą”.

W sierpniu 2010 do Sejmu wpłynął senacki projekt nowej ustawy o KRS, który miał na celu uporządkowanie kwestii związanych z działaniem KRS i dostosowanie przepisów ustawy do postanowień Konstytucji. Według Senatu poprawianie ustawy z 2001 sprawiłoby, że ta ustawa stałaby się dwa razy obszerniejsza niż pierwotnie, a wiele istniejących przepisów trzeba by zmieniać. Dlatego zaproponowano uchwalenie nowej ustawy.

Uchwalono ją 12 maja 2011 . Ustawa po raz kolejny zmieniła kompetencje Rady. Zawierała także wiele przepisów regulujących funkcjonowanie KRS, które do tej pory znajdowały się w regulaminie KRS. W regulaminie miały pozostać jedynie przepisy o sprawach mniej istotnych.

Kryzys wokół Krajowej Rady Sądownictwa (od 2017)

Zmiany w ustawie z 2017

Wyrokiem z 20 czerwca 2017 Trybunał Konstytucyjny w nieprawowitym składzie z dwoma sędziami dublerami: Lechem Morawskim (który został wybrany w 2015 roku przez Sejm VIII kadencji na sędziego Trybunału Konstytucyjnego, na miejsce obsadzone już przez Krzysztofa Ślebzaka) i Mariuszem Muszyńskim (który został wybrany w 2015 roku przez Sejm VIII kadencji na sędziego Trybunału Konstytucyjnego, na miejsce obsadzone już przez Andrzeja Jakubeckiego) stwierdził, że przepisy ówczesnej ustawy o KRS rozumiane w ten sposób, że kadencja sędziowskich członków KRS ma charakter indywidualny, jest niezgodna z Konstytucją. W tym samym wyroku Trybunał stwierdził, że „KRS nie jest częścią polskiej tradycji ustrojowej (...) istnienie rady sądownictwa w konstytucyjnym systemie organów państwa nie jest ani konieczną, ani typową cechą współczesnego państwa” oraz że „nie zgadza się ze stanowiskiem zajętym w wyroku o sygn. K 25/07, że Konstytucja określa, iż członkami KRS mogą być sędziowie wybierani przez sędziów. Art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji stanowi jedynie, że osoby te są wybierane spośród sędziów. Ustrojodawca nie wskazał jednak, kto ma wybierać tych sędziów. Zatem z Konstytucji wynika, kto może być wybrany członkiem KRS, ale nie jest określone, jak wybrać sędziów członków KRS do tej Rady. Te kwestie zostały przekazane do uregulowania w ustawie”.

12 lipca 2017 Sejm z inicjatywy rządu Beaty Szydło uchwalił ustawę wygaszającą kadencje wszystkich członków KRS i dzielącą ją na dwa zgromadzenia. Według założeń ustawy, sędziowscy członkowie Krajowej Rady Sądownictwa mieli być wyłaniani przez Sejm, a nie przez samych sędziów, zwykłą większością głosów spośród kandydatów zgłoszonych przez Marszałka Sejmu w oparciu o propozycje zgłoszone przez Prezydium Sejmu lub grupę co najmniej 50 posłów. Projekt całkowicie pozbawiał środowisko sędziowskie jakiegokolwiek wpływu na obsadę stanowisk w KRS – stowarzyszenia zrzeszające sędziów miały prawo przedstawiać Marszałkowi Sejmu jedynie niewiążące „rekomendacje dotyczące zgłoszenia kandydatów na członka Rady”. W skład pierwszego zgromadzenia Rady miało wchodzić 10 członków: Minister Sprawiedliwości, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, 1 osoba powołana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz 4 posłów i 2 senatorów. Drugie zgromadzenie miało tworzyć 15 sędziów, wyłonionych w opisanej wyżej procedurze. Każde ze zgromadzeń KRS miało osobno rozpatrywać i oceniać kandydatów na stanowiska sędziowskie, przy czym o pozytywnej ocenie kandydata przez Radę przesądzać miałaby aprobata danej kandydatury przez obydwa zgromadzenia. Jeżeli oba zgromadzenia miały różne opinie o kandydacie na sędziego, wówczas to, które wydało o nim opinię pozytywną, mogło wnioskować o decyzję Rady w pełnym składzie. Wówczas za kandydatem musiałoby się opowiedzieć 17 członków Rady. Uchwalenie tej ustawy, a także ustaw: o ustroju sądów powszechnych oraz Sądzie Najwyższym, uznawanych przez ekspertów oraz część opinii publicznej za naruszające zasadę trójpodziału władz, wywołało protesty i demonstracje w całym kraju. Prezydent Andrzej Duda zawetował ustawę 31 lipca 2017. Uzasadniając swoje weto podkreślił, że ogólną ideę zmian kreowanych przez jego macierzystą partię Prawo i Sprawiedliwość „należy przyjąć z aprobatą”. Dodał jednak, że zdecydowanie nie zgadza się, aby sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa wybierała tylko jedna partia oraz, aby o składzie Sądu Najwyższego decydował jednoosobowo Minister Sprawiedliwości i Prokurator Generalny w jednej osobie. Prezydent ocenił przy tym, że zasada wyboru sędziów do KRS przez Sejm wymaga wprowadzenia wymogu większości kwalifikowanej 3/5 głosów, co będzie wyrazem konsensusu różnych ugrupowań zasiadających w parlamencie. Weto prezydenta skrytykowała premier Beata Szydło, minister sprawiedliwości i prokurator generalny Zbigniew Ziobro oraz wiceministrowie sprawiedliwości: Patryk Jaki i Marcin Warchoł, zarzucając Andrzejowi Dudzie hamowanie reformy wymiaru sprawiedliwości.

We wrześniu do Sejmu wpłynął prezydencki projekt kolejnej nowelizacji. Zaproponowano m.in. zmiany sposobu wyboru członków Rady oraz obowiązek transmisji obrad KRS przez Internet. Prawo zgłaszania kandydatów do Rady miałyby grupy co najmniej 2000 obywateli oraz grupy co najmniej 25 sędziów. Sejm wybierałby członków KRS kwalifikowaną większością 3/5 głosów na wspólną czteroletnią kadencję. Jeśli Sejm nie wybrałby ich w ten sposób w ciągu 90 dni od ogłoszenia obwieszczenia Marszałka Sejmu o rozpoczęciu procedury zgłaszania kandydatów na członków Rady, wówczas każdy poseł mógłby głosować w głosowaniu imiennym tylko na jednego kandydata spośród zgłoszonych. Za wybranych uznawanoby tych sędziów, którzy uzyskali największą liczbę głosów. Jeżeli w wyniku zastosowania także i tej procedury nie doszłoby do wyłonienia 15 sędziowskich członków Rady, wybór na wolne stanowiska miałby być powtarzany w tej samej procedurze aż do skutku. W kolejnych tygodniach klub parlamentarny PiS, obawiając się bojkotu głosowania przez kluby opozycyjne, przekazał prezydentowi swoje poprawki ws. nowelizacji ustawy KRS. Czterokrotnie w tej sprawie spotykali się prezydent i prezes PiS Jarosław Kaczyński. Następnie ws. projektów spotykali się wiceszef Kancelarii Prezydenta Paweł Mucha i przewodniczący sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka Stanisław Piotrowicz (PiS). Rozmowy dotyczyły m.in. kwestii wyboru sędziów do Rady w przypadku braku większości 3/5 głosów oraz preselekcji kandydatów dokonywanej przez kluby poselskie i komisję sejmową z grona osób zgłoszonych przez grupy obywateli oraz przez sędziów. Ostatecznie wypracowano rozwiązanie, zgodnie z którym każdy klub poselski może wskazać spośród zgłoszonych osób maksymalnie 9 kandydatów na członków KRS. Następnie komisja sejmowa wybiera łącznie 15 kandydatów do Krajowej Rady Sądownictwa z zastrzeżeniem, że każdy klub musi mieć co najmniej jedną wskazaną osobę. Jeżeli łączna liczba kandydatów wskazanych przez kluby poselskie jest mniejsza niż 15, kandydatów w liczbie brakującej do piętnastu wskazuje Prezydium Sejmu. Kolejny krok to wybór przez Sejm całej listy członków KRS większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Jeśli do wyboru nie dojdzie, w kolejnym głosowaniu do wyboru wystarcza większość bezwzględna.

24 listopada pod hasłem „Wolne sądy, wolne wybory, wolna Polska” rozpoczął się protest pod Pałacem Prezydenckim zorganizowany przez przeciwników zmian. Podobne demonstracje rozpoczęły się przed sądami w innych częściach kraju. Do protestów przeciwko zmianom zaproponowanym przez przez Prawo i Sprawiedliwość wezwała Krajowa Rada Sądownictwa.

8 grudnia Sejm uchwalił nowelizację a Komisja Wenecka wydała opinię o tej ustawie. Według Komisji w państwie prawa znacząca część lub większość członków rad sądowniczych powinna być wybrana przez sędziów, a według ustawy Sejm może wybrać kandydatów, którzy mają minimalne poparcie wśród sędziów. Wymóg wyboru większością 3/5 głosów zachęca do wyboru osób bardziej neutralnych, ale mechanizm ten jest nieefektywny, jeśli w drugiej turze głosowania partia rządząca może wybrać kandydatów zwykłą większością, co upolityczni radę. Pogłębione to będzie wskutek wspólnej dla wszystkich członków kadencji. W Europie powszechne są kadencje niesynchroniczne, kiedy pracują razem członkowie wybrani przez parlamenty różnych kadencji. Zwiększa to szansę, że członkowie będą posiadali różne poglądy polityczne, co zwiększa niezależność. Natomiast wybór wszystkich członków może prowadzić do jednolitej politycznie Rady. Według Komisji Weneckiej ustawa ta razem z innymi reformami osłabia niezależność wymiaru sprawiedliwości. Mimo to 15 grudnia Senat przyjął ją bez poprawek, a 5 dni później ustawę podpisał prezydent.

Ustawa weszła w życie 17 stycznia 2018 z wyjątkiem kilku przepisów, które weszły w życie 3 stycznia . Kandydatów zgłoszono w lutym 2018, a nowa Krajowa Rada Sądownictwa została wybrana na początku marca. Wówczas to Sejm wybrał 15 sędziów na nowych członków KRS. Na skutek wezwań do bojkotu wyborów ogłoszonych przez dotychczasowy skład Rady i organizacje reprezentujące sędziów, na 10 000 wszystkich sędziów w Polsce do nowej KRS zgłoszono jedynie 18 kandydatur, głównie ludzi związanych z ministrem sprawiedliwości i prokuratorem generalnym Zbigniewem Ziobrą (np. sędziowie oddelegowani do pracy w Ministerstwie Sprawiedliwości lub prezesi sądów, którzy zostali niedawno powołani przez ministra), z czego 17 zostało zgłoszonych przez grupy 25 sędziów, a jeden przez grupę ponad 2000 obywateli. Spośród zgłoszonych zaledwie 18 kandydatów dziewięciu wskazał klub PiS, a sześciu – klub Kukiz'15. Pozostałe kluby poselskie nie wskazały żadnego kandydata. Zbojkotowały także głosowanie. Ten bojkot oznaczał, że nie była potrzebna druga tura głosowania – 15 kandydatów wybrano większością kwalifikowaną 3/5 głosów. Wątpliwości wzbudziło utajnienie list poparcia z nazwiskami sędziów i obywateli, którzy popierali konkretnych kandydatów do Krajowej Rady Sądownictwa. W prezydenckim projekcie ustawy o KRS dorobek kandydatów, opinie o nich oraz listy osób, które kandydata poparły miały być całkowicie jawne. Jednak w trakcie prac w sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka klub PiS wprowadził nieoczekiwanie poprawkę, zgodnie z którą zgłoszenia kandydatów są upubliczniane, ale „z wyłączeniem załączników”, zawierających m.in. nazwiska sędziów i obywateli popierających kandydata, co w praktyce uniemożliwiało weryfikację, czy kandydaci zostali zgłoszeni przez wymaganą liczbę uprawnionych osób. Wgląd do załączników zapewniono jedynie Marszałkowi Sejmu oraz Ministrowi Sprawiedliwości.

W 2018 ówczesna posłanka Nowoczesnej Kamila Gasiuk-Pihowicz złożyła w trybie informacji publicznej wniosek o udostępnienie wykazu sędziów i grup obywateli popierających zgłoszenia sędziów do nowej Krajowej Rady Sądownictwa. W wydanej 27 lutego 2018 decyzji szef Kancelarii Sejmu Agnieszka Kaczmarska odmówiła udostępnienia informacji publicznej, powołując się na znowelizowaną ustawę o KRS, która stanowi, że zgłoszenia kandydatów są upubliczniane, ale bez załączników zwierających nazwiska obywateli i sędziów popierających kandydatów na członków KRS. W skardze na odmowę Kamila Gasiuk-Pihowicz wskazała, że wykaz osób popierających kandydatury do KRS stanowi informację publiczną, ponieważ odnosi się do osób pełniących funkcje publiczne (w tym przypadku sędziów) i ma związek z pełnieniem tychże funkcji. 29 sierpnia 2018 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie częściowo przychylił się do stanowiska skarżącej i uchylił decyzję szefa Kancelarii Sejmu w zakresie odmowy udostępnienia wykazu sędziów, którzy zgłosili kandydatury do KRS. W czerwcu 2019 Naczelny Sąd Administracyjny prawomocnie oddalił skargę kasacyjną szefa Kancelarii Sejmu w tej sprawie uznając, że informacja zawarta w załącznikach obejmujących wykazy sędziów popierających kandydatury członków do KRS jest informacją publiczną i podlega udostępnieniu. Listy poparcia ujawniono w lutym 2020. Po ich upublicznieniu wyszedł na jaw fakt, że sędziowie mający powiązania z ministrem Zbigniewem Ziobrą udzielali sobie nawzajem poparcia, podpisując się pod kilkoma kandydaturami jednocześnie. Ponadto jeden z członków KRS, sędzia Maciej Nawacki, sam poparł swoją kandydaturę, podpisując się na własnej liście poparcia, a czterech innych sędziów wycofało swoje poparcie dla Nawackiego przed przedłożeniem list poparcia Marszałkowi Sejmu, na skutek czego Nawacki miał nie zebrać wymaganego poparcia, co mogło skutkować wadliwością jego powołania, a ponieważ wszystkich sędziów do Rady wybrano w jednym głosowaniu – również wadliwością wyboru całej KRS.

Ze względu na udział Krajowej Rady Sądownictwa w procesie nominacyjnym sędziów Sądu Najwyższego, sprawy Rady stały się elementem trwającego w Polsce od 2017 kryzysu wokół Sądu Najwyższego. W opinii wielu przedstawicieli środowisk sędziowskich i innych prawniczych, KRS ukonstytuowana w kwietniu 2018 ze względu na wyłonienie jej niezgodnie z konstytucją nie ma znamion organu konstytucyjnego.

We wrześniu 2018 roku Europejska Sieć Rad Sądownictwa (ENCJ) zawiesiła członkostwo KRS ze względu na „niespełnianie warunku niezależności od władzy wykonawczej”, a 28 października 2021 ostatecznie wykluczyła KRS z organizacji.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 marca 2019 r. w sprawie K 12/18

W wyroku z 25 marca 2019 wydanym na wniosek ówczesnego składu Krajowej Rady Sądownictwa i grupy senatorów PiS Trybunał Konstytucyjny w nieprawowitym składzie z udziałem sędziego dublera Justyna Piskorskiego (który został wybrany w 2017 roku przez Sejm VIII kadencji na sędziego Trybunału Konstytucyjnego na miejsce opróżnione wskutek śmierci sędziego dublera Lecha Morawskiego, który z kolei został wybrany na miejsce obsadzone już przez Krzysztofa Ślebzaka), powołując się na swój wcześniejszy wyrok z 20 czerwca 2017, orzekł, że przepis, który pozwala Sejmowi wybrać 15 sędziów-członków Krajowej Rady Sądownictwa zwykłą większością głosów w przypadku, gdy nie uda się uzyskać większości 3/5, jest zgodny z Konstytucją RP. W uzasadnieniu Trybunał stwierdził, że Sejm, jako organ przedstawicielski ma prawo do wyboru sędziów, a kwalifikowana większość głosów przy wyborze sędziowskich członków KRS (wymagająca zgody opozycji) nie jest konieczna. Trybunał podkreślił, że Konstytucja nie przewiduje żadnych ograniczeń dotyczących trybu głosowania przy wyborze sędziów do KRS, a ustawodawca może samodzielnie regulować sposób wyboru sędziów do KRS, w tym także tryb głosowania. W tym samym wyroku TK uznał za niezgodny z art. 184 Konstytucji RP przepis pozwalający na odwołanie się do Naczelnego Sądu Administracyjnego od uchwał Krajowej Rady Sądownictwa zawierających wnioski o powołanie sędziów Sądu Najwyższego.

Do postępowania przed TK przystąpił Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed TK z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku w sprawie. Uzasadnił to nadużyciem praw procesowych ze strony wnioskodawców, którzy zmierzali w postępowaniu do potwierdzenia przez Trybunał statusu prawnego KRS, nie zaś do jego ochrony przed naruszeniem (art. 3 KPC w zw. z art. 36 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed TK, art. 83 KC odpowiednio). Jeśli zaś chodzi o przeniesienie ze zgromadzeń sędziów na Sejm kompetencji do wyboru 15 sędziów-członków KRS (art. 9a, art. 11a-11e ustawy o KRS), RPO wnioskował o uznanie tych regulacji za niekonstytucyjne ze względu na to, że:

1. sama konstytucja pozostawia w art. 187 ust. 1 pkt 2 kompetencję do wyboru 15 członków KRS sędziom, ograniczając prawo parlamentu do wyboru sześciu członków Rady w art. 187 ust. 1 pkt 3 (czterech wybieranych przez Sejm spośród posłów, dwóch – przez Senat spośród senatorów),
2. transfer tej kompetencji do Sejmu oznacza, że KRS, jako organ stojący na straży relatywnie najsłabszego segmentu władzy, podlegać może i podlega naciskom władzy politycznej, stając się przez to organem niezdolnym do efektywnego stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Ponadto, w opinii Rzecznika Praw Obywatelskich wyrażonej w piśmie do Trybunału Konstytucyjnego, wskazano, że orzeczenie TK w tej sprawie będzie nieważne, gdyż oprócz udziału w wydawaniu wyroku osoby nieuprawnionej do orzekania, czyli sędziego Piskorskiego, datę ogłoszenia wyroku wyznaczono przed upływem ustawowego terminu na zgłoszenie udziału i stanowiska przez RPO w tej sprawie.

Orzeczenie spotkało się z krytyką polityków opozycji, zwłaszcza posłów klubu Platformy Obywatelskiej, którzy jeszcze przed wydaniem wyroku oceniali, że orzeczenie Trybunału w tej sprawie będzie nieważne, a także przedstawicieli środowisk prawniczych, którzy wskazywali na upolitycznienie Trybunału i dalsze pogłębianie przezeń chaosu prawnego. W wywiadzie dla Dziennika Gazety Prawnej dr Tomasz Zalasiński, konstytucjonalista z Zespołu Ekspertów Prawnych Fundacji im. Stefana Batorego, stwierdził:

„25 marca 2019 r. był najgorszym dniem w historii polskiego Trybunału Konstytucyjnego. Z chwilą ogłoszenia wyroku w sprawie K 12/18 Trybunał Konstytucyjny w kształcie, jaki znaliśmy przez trzy dekady, zakończył swoją działalność. Przestał bowiem pełnić funkcję niezależnego i niezawisłego organu kontroli konstytucyjności prawa, zajmując pozycję zbliżającą go do rodzaju trzeciej izby parlamentu, uczestniczącej w bieżącej polityce po stronie aktualnej większości rządowej. W swoim rozstrzygnięciu wyraźnie stracił z pola widzenia Konstytucję RP i wynikające z niej normy, a kierował się bieżącymi potrzebami politycznymi związanymi z zakwestionowaniem wyboru nowych sędziów Sądu Najwyższego wybranych przez rządową Krajową Radę Sądownictwa. W swoim orzeczeniu trybunał – chcąc doprowadzić do cofnięcia wystosowanych przez rozpoznający odwołania od uchwał KRS o wyborze tych sędziów Naczelny Sąd Administracyjny pytań prejudycjalnych do TSUE – stwierdził niewłaściwość NSA do rozpoznania tych odwołań, a w uzasadnieniu zasugerował umorzenie przez NSA wszystkich tego typu spraw”.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 25 marca 2019 roku został opublikowany 1 kwietnia 2019 roku w Dzienniku Ustaw.

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 19 listopada 2019 r. w sprawach połączonych C-585/18, C-624/18 i C-625/18

W wyroku z 19 listopada 2019 Trybunał stwierdził, że to Sąd Najwyższy w Polsce ma badać niezależność nowej Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, by ustalić, czy może ona rozpoznawać spory dotyczące sędziów, oraz zaznaczył, że Krajowa Rada Sądownictwa, która składa wnioski z rekomendacją do prezydenta o powołanie na stanowisko sędziego, może robić to w sposób obiektywny, jednak tylko pod warunkiem, że będzie wystarczająco niezależna od władzy ustawodawczej i wykonawczej, wykazując w tym kontekście, że należy mieć na uwadze okoliczności wybrania członków Rady oraz sposób, w jaki KRS konkretnie wypełnia wyznaczone jej zadanie stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Wyrok Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2019 r. w sprawie III PO 7/18 i uchwała składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r. w sprawie BSA I-4110-1/20

5 grudnia 2019 Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego uznała, że Krajowa Rada Sądownictwa nie spełnia wymogów niezależności, a powołana przez nią Izba Dyscyplinarna SN nie jest sądem. Sąd Najwyższy podkreślił, że każdy sąd, każdy organ państwowy ma obowiązek badać niezależność KRS zgodnie z wytycznymi z wyroku TSUE. 15 stycznia 2020 Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego w dwóch składach sędziowskich ponownie uznała, że Izba Dyscyplinarna nie stanowi niezawisłego i bezstronnego sądu z uwagi na okoliczności jej utworzenia, zakres kompetencji, skład oraz udział obecnej KRS w jej ukonstytuowaniu". Na 23 stycznia 2020 roku zaplanowane zostało rozpoznanie pytań prawnych zadanych przez pierwszą prezes Sądu Najwyższego profesor Małgorzatę Gersdorf, które odnoszą się do tego czy sędziowie powołani przez nową KRS są nieuprawnieni do orzekania i czy postępowanie cywilne z udziałem takiego sędziego jest sprzeczne z przepisami prawa. Pytanie zostanie rozpoznane w składzie trzech izb – Izby Karnej, Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Z uwagi na przedstawiony skład, uchwała z, chwilą podjęcia będzie miała moc zasady prawnej.

23 stycznia 2020 Sąd Najwyższy w składzie 59 sędziów z Izby Karnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oraz Cywilnej, zdecydował, że sędziowie wskazani przez nową Krajową Radę Sądownictwa są nieuprawnieni do orzekania, przy czym uchwała ta nie ma zastosowania do wyroków wydanych przez sądy przed datą jej ogłoszenia. Takiego ograniczenia nie zastosowano wobec Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, uznając tym samym, że bez względu na datę, orzeczenia Izby Dyscyplinarnej są nieważne, a sędziowie tych Izb nie mogą orzekać od dnia podjęcia uchwały.

Wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

W sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce ETPC stwierdził liczne nieprawidłowości w wyborze sędziów do Izby Dyscyplinarnej, które spowodowały, że nie jest ona sądem ustanowionym zgodnie z prawem w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC. W szczególności prezydent Duda powołał do niej ludzi wskazanych wyłącznie przez KRS, do której z kolei rzekomych przedstawicieli sądownictwa wybrał Sejm. ETPC orzekł, że obecna KRS nie daje gwarancji niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej.

W sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce ETPC uznał, że Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, gdyż prezydent Duda powołał do niej ludzi wskazanych wyłącznie przez KRS, do której z kolei rzekomych przedstawicieli sądownictwa wybrał Sejm. ETPC orzekł, że obecna KRS nie daje gwarancji niezależności od polityków. Obsadzenie jej przez Sejm, mimo że wg konstytucji powołane jest do tego środowisko sędziowskie, nazwał "zasadniczą nieprawidłowością". "Negatywnie wpłynęła ona na proces powołania sędziów i podważyła legitymację izby" – stwierdził. Ponadto ETPC uznał, że polskie prawo rażąco i w sposób oczywisty naruszył prezydent Duda, który powołał sędziów do IKNiSP, chociaż NSA w 2018 wstrzymał wykonanie rekomendacji nowej KRS. Bez tej rekomendacji nie można powołać sędziego, ale Duda zignorował orzeczenie NSA.

Podobnie w sprawie Advance Pharma przeciwko Polsce ETPC uznał, że Izba Cywilna nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, gdyż prezydent Duda powołał do niej ludzi wskazanych wyłącznie przez KRS, do której z kolei rzekomych przedstawicieli sądownictwa wybrał Sejm. ETPC orzekł, że na procedurę powoływania sędziów do Izby Cywilnej nadmiernie wpłynęły władza ustawodawcza i wykonawcza. "Stanowiło to fundamentalną nieprawidłowość, która negatywnie wpłynęła na cały proces i podważyła legitymację Izby Cywilnej" – stwierdził. Dodatkowo ETPC uznał, że polskie prawo rażąco i w sposób oczywisty naruszył prezydent Duda, który powołał sędziów do Izby Cywilnej, chociaż NSA w 2018 r. wstrzymał wykonanie rekomendacji nowej KRS. Bez tej rekomendacji nie można powołać sędziego, ale Duda zignorował orzeczenie NSA.

W sprawie Grzęda przeciwko Polsce ETPC stwierdził naruszenie przez Polskę prawa do sądu (art. 6 ust. 1 EKPC) sędziego NSA, którego – przewidziana konstytucją RP w art. 187 ust. 3 – 4-letnia kadencja jako członka KRS została arbitralnie przerwana podjętym przez Sejm 6 marca 2018 na podstawie nowelizacji ustawy o KRS z grudnia 2017 r. wyborem 15 nowych członków Rady i który nie mógł się w związku z tym odwołać do sądu. ETPC podkreślił, że kadencja KRS została skrócona z naruszeniem polskiej konstytucji i międzynarodowych standardów prawa. Według Trybunału zmiany w sądownictwie w Polsce od 2015 doprowadziły do osłabienia niezawisłości sądów i przestrzegania standardów praworządności.

W sprawie Żurek przeciwko Polsce ETPC orzekł, że Polska, przerywając w marcu 2018 kadencję członka i rzecznika prasowego KRS Waldemara Żurka, naruszyła art. 6 ust. 1 EKPC, a szykanując go za wypowiedzi medialne - również art. 10 EKPC. Zdaniem Trybunału Żurek jako sędzia i rzecznik KRS miał prawo i obowiązek wypowiadać się przeciwko zmianom w sądownictwie w obronie praworządności, gdyż zmiany te ją osłabiały.

W sprawie Juszczyszyn przeciwko Polsce ETPC orzekł, że Polska naruszyła prawa sędziego Pawła Juszczyszyna: do rzetelnego procesu sądowego, do poszanowania prywatności i życia rodzinnego, granice stosowania ograniczeń praw (art. 6, 8 i 18 EKPC). Chodziło o działania podjęte wobec sędziego przez Izbę Dyscyplinarną Sądu Najwyższego za próbę zbadania legalności powołania sędziowskiego, a tym samym wykonania wyroku TSUE z 19 listopada 2019 (sprowadzał się do podważenia po raz pierwszy legalności nowej KRS i Izby Dyscyplinarnej) poprzez wydanie postanowienia o ujawnieniu list poparcia do Krajowej Rady Sądownictwa. Trybunał powtórzył swój tok rozumowania wyłożony w sprawie Reczkowicz i stwierdził, że Izba Dyscyplinarna nie była niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym ustawą. W związku z tym uznał, że jej decyzja o zawieszeniu Juszczyszyna była niezgodna z prawem. Trybunał podkreślił, że zawieszenie sędziego miało na celu zniechęcenie go do zbadania procedury mianowania sędziów.

Podobną wymowę ma wyrok ETPC w sprawie Tuleya przeciwko Polsce.

W wyroku z 23 listopada 2023 ETPC stwierdził, że Polska naruszyła prawa Lecha Wałęsy do:

• poszanowania życia prywatnego (reputacji)
• sądu - w ten sposób, że w jego sprawie orzekała IKNiSP, w której zasiadali neosędziowie powołani na wniosek upolitycznionej przez PiS KRS
• sądu - w ten sposób, że na wniosek Ziobry, z wykorzystaniem wadliwego instrumentu skargi nadzwyczajnej, uchylony został prawomocny wyrok (złamanie zasady pewności prawa).

ETPC zobowiązał też polskie władze do przedsięwzięcia odpowiednich środków w celu usunięcia systemowych naruszeń art. 6 EKPC, ustalonych w sprawie Wałęsy i w poprzednich sprawach, i tym samym do skutecznej realizacji prawa do niezależnego sądu powołanego ustawą, jak i zasady pewności prawa.

Zablokowanie i odblokowanie środków z UE

W związku z kryzysem praworządności w Polsce, którego elementem jest kryzys KRS, Komisja Europejska w 2021 na mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady 2020/2092 UE, Euratom) z dnia 16 grudnia 2020 r. (bezskutecznie zaskarżonego przez Polskę i Węgry) zablokowała środki w Krajowym Planie Odbudowy i w funduszach z polityki spójności. Odblokowano te środki w lutym 2024.

Wyroki TSUE w sprawach C-718/21 i C-326/23

W sprawach C-718/21 i C-326/23 TSUE orzekł, że niedopuszczalne są pytania prejudycjalne kierowane do TSUE przez składy SN złożone z sędziów wybranych w wadliwej procedurze z udziałem niekonstytucyjnej neo-KRS, jako że nie stanowią bezstronnych i niezawisłych sądów w znaczeniu art. 267 TFUE.

Wybór posłów-członków neo-KRS

14 listopada 2023 Sejm wybrał nowych posłów-członków KRS: Kamilę Gasiuk-Pihowicz, Tomasza Zimocha, Annę Marię Żukowską i Roberta Kropiwnickiego. 28 czerwca 2024 w związku z wygaśnięciem mandatu Kamili Gasiuk-Pihowicz, Sejm wybrał posła-członka KRS Jarosława Urbaniaka.

Zarzuty dyscyplinarne wobec sędziów-członków neo-KRS

W kwietniu 2025 Rzecznik Dyscyplinarny Ministra Sprawiedliwości Cezariusz Baćkowski przedstawił 18 sędziom-członkom I i II kadencji KRS ukształtowanej ustawą z 8 grudnia 2017 zarzuty z artykułu 107 § 1 punkty 1 (oczywista i rażąca obraza przepisów prawa ) i 5 (uchybienie godności urzędu sędziego) ustawy o ustroju sądów powszechnych w związku ze swoim udziałem w działalności tego organu. Postępowanie dyscyplinarne zostało wszczęte na skutek zawiadomienia złożonego 18 marca 2024 r. przez Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 maja 2025 w sprawie K 2/25

W wyroku z 6 maja 2025 TK uznał niekonstytucyjność art. 1 ust. 2 ustawy budżetowej na 2025 rok w zakresie, w jakim zmniejsza w stosunku do projektu ustawy budżetowej wydatki Trybunału Konstytucyjnego i Krajowej Rady Sądownictwa. Wyrok nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw.

Uprawnienia i działalność

Kompetencje i zadania

Kompetencje i zadania KRS realizowane są w formie uchwał podejmowanych na posiedzeniach plenarnych. Niżej przedstawiono spis uprawnień KRS zgodnie ze stanem prawnym na początek 2018.

Kompetencje i zadania dotyczące występowania przed innymi organami (lub wypowiadanie się na wniosek innych organów) w sprawach dotyczących sądownictwa:

• podejmowanie uchwał w sprawach wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją RP aktów normatywnych w zakresie dotyczącym niezależności sądów i niezawisłości sędziów,
• opiniowanie projektów aktów normatywnych dotyczących sądownictwa, sędziów i asesorów sądowych, a także przedstawianie wniosków w tym zakresie,
• wyrażanie stanowiska w sprawach dotyczących sądownictwa, sędziów i asesorów sądowych, wniesionych pod jej obrady przez Prezydenta, inne organy władzy publicznej lub organy samorządu sędziowskiego.

Kompetencje i zadania dotyczące powoływania oraz doskonalenia zawodowego sędziów i asesorów:

• rozpatrywanie i ocena kandydatur do pełnienia urzędu sędziowskiego i asesorskiego oraz przedstawianie Prezydentowi RP wniosków o powołanie sędziów w Sądzie Najwyższym, sądach powszechnych, administracyjnych i wojskowych oraz o powołanie asesorów sądowych w sądach administracyjnych,
• wyrażanie sprzeciwu wobec pełnienia przez asesorów sądowych w sądach powszechnych obowiązków sędziego,
• wyrażanie opinii w sprawie odwołania prezesów i wiceprezesów (zastępców prezesów) sądów powszechnych i wojskowych,
• rozpatrywanie wniosków o przeniesienie sędziów w stan spoczynku i wystąpień sędziów w stanie spoczynku o powrót na stanowisko sędziowskie,
• opiniowanie programów szkolenia w ramach aplikacji sędziowskiej, zakresu i sposobu przeprowadzania konkursów na aplikację sędziowską oraz egzaminów sędziowskich,
• opiniowanie rocznych harmonogramów działalności szkoleniowej w zakresie dotyczącym szkolenia i doskonalenia zawodowego sędziów, asesorów sądowych i pracowników sądów,
• wskazywanie jednego członka Rady Programowej Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury,
• wyrażanie opinii w sprawach powołania i odwołania Dyrektora Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury

Kompetencje i zadania dotyczące etyki zawodowej, spraw dyscyplinarnych i stanu kadry sędziowskiej:

• uchwalanie zbioru zasad etyki zawodowej sędziów i asesorów sądowych oraz czuwanie nad ich przestrzeganiem,
• wybór rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów powszechnych i asesorów sądowych oraz rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów wojskowych,
• przeprowadzenie wizytacji sądu albo jego jednostki organizacyjnej, lustracji w sądzie lub lustracji pracy sędziego, którego indywidualna sprawa podlega rozpatrzeniu przez Radę,
• wypowiadanie się o stanie kadry sędziowskiej i asesorskiej.

Jednym z uprawnień Rady do 5 grudnia 2007 było ustalanie kryteriów oceny kandydatów na stanowiska sędziowskie, przeprowadzanej przez prezesów sądów okręgowych i apelacyjnych. Tego dnia ogłoszono w Dzienniku Ustaw wyrok Trybunału Konstytucyjnego, w którym orzeczono, że art. 2 ust. 2 pkt 2 ustawy o KRS  jest niezgodny z art. 60 Konstytucji RP. Z tym dniem Rada utraciła więc prawo ustalania wspomnianych kryteriów. Ostatnie uchwały w przedmiocie kryteriów zostały podjęte 11 stycznia 2007, 19 kwietnia 2007 oraz 19 lipca 2007.

W 2016 Krajowa Rada Sądownictwa rozpatrzyła kandydatury na sędziów 1410 osób, które złożyły łącznie 1588 zgłoszeń. Rada przedstawiła Prezydentowi z wnioskiem o powołanie na stanowiska sędziowskie 415 osób. Średni czas dokonania oceny kandydata do pełnienia urzędu sędziowskiego wyniósł 66 dni. Prezydent nie może powołać na sędziego osoby, której kandydatura nie została mu przedstawiona przez Radę.

Działalność

Zgodnie z art. 4 ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, Rada przedstawia Sejmowi, Senatowi i Prezydentowi RP, nie później niż do 31 maja roku następnego, informację z rocznej działalności oraz postulaty dotyczące aktualnych problemów i potrzeb wymiaru sprawiedliwości. Materiał (identyczny dla obu izb), dostępny w formie druków: sejmowego i senackiego, jest podstawowym źródłem o działalności KRS w danym roku.

Rada wydaje kwartalnik „Krajowa Rada Sądownictwa”, który jest kontynuacją Biuletynu KRS. Kwartalnik znajduje się na liście czasopism punktowanych przez MNiSW

W 2014 Krajowa Rada Sądownictwa ustanowiła Medal „Zasłużony dla Wymiaru Sprawiedliwości – Bene Merentibus Iustitiae”, by w 2018 go zlikwidować.

Skład

Członkowie

Skład KRS ma zapewnić udział w jej pracach przedstawicieli wszystkich pionów władzy publicznej: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Rada składa się z 25 członków (art. 187 ust. 1 Konstytucji):

1. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Ministra Sprawiedliwości i jednej osoby powołanej przez Prezydenta RP,
2. piętnastu członków wybranych spośród: sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych,
3. czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów.

Pierwszy skład Rady ukonstytuował się na posiedzeniu, które odbyło się 23 lutego 1990 roku. Według ustawy z 1989 roku, w skład Rady wchodzili pierwotnie: Pierwszy Prezes SN, Prezes SN kierujący pracami Izby Wojskowej SN, Prezes NSA, dwóch sędziów SN, sędzia NSA, dziewięciu sędziów sądów powszechnych, jeden sędzia sądu wojskowego, czterech posłów, dwóch senatorów, osoba wskazana przez Prezydenta oraz Minister Sprawiedliwości. Utworzenie z dniem 1 października 1990 roku sądów apelacyjnych spowodowało rozszerzenie składu Rady o dodatkowych dwóch sędziów sądów powszechnych, wybieranych spośród sędziów sądów apelacyjnych, co zwiększyło ogólną liczbę członków tego organu do 26. Aktualnie obowiązująca Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 zmniejszyła skład Rady do 25 osób, pomijając w nim – w porównaniu z wcześniejszym stanem prawnym – Prezesa SN kierującego pracami Izby Wojskowej SN (zlikwidowanej 4 kwietnia 2018).

Wykładnia konstytucyjna wyboru sędziów

Konstytucja RP stanowiąc w art. 187 ust. 1 pkt 2, że piętnastu członków KRS ma zostać „wybranych spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych”, nie wskazuje jednocześnie, kto ma ich wyboru dokonać, w przeciwieństwie do art. 187 ust. 1 pkt 3, który stanowi wyraźnie, że Sejm wybiera w skład Rady czterech posłów, zaś Senat wybiera dwóch senatorów. Na tle tej nieścisłości – istniejącej przed 2007 rokiem, gdy stan prawny nie był jeszcze wiążąco doprecyzowany – w doktrynie i polityce uformowały się trzy zasadnicze nurty interpretacyjne:

1. Nurt pełnej dowolności ustawodawcy (mniejszościowy). Przedstawiciele tej doktryny, jak np. Katarzyna Kaczmarczyk-Kłak, argumentowali, że skoro Konstytucja milczy o organie wybierającym 15 sędziów-członków KRS, to ustawa może wskazać dowolny podmiot wybierający. Argument ten był wspierany przez literalne brzmienie art. 187 ust. 4, który stanowi, że ustawa ma określić „sposób wyboru jej (tj. Krajowej Rady Sądownictwa) członków”, co w przypadku słowa „sposób” dopuszcza uznanie, że może to być również określenie organu, który ma to czynić. Przed 2007 rokiem pogląd ten miał szersze grono zwolenników; w 2005 roku Andrzej Rzepliński przygotował dla Jana Rokity (przewidywanego premiera premiera rządu POPiS) projekt reformy, mający na celu „wyrwanie KRS z rąk korporacji sędziowskiej”. Zakładał on, że członków Rady wybierałby Sejm spośród „czcigodnych obywateli” różnych zawodów oraz wyższych uczelni. Choć wówczas był to uprawniony głos w dyskusji nad niejasnym przepisem, argumentację tę po latach wykorzystała Zjednoczona Prawica przy nowelizacji z 2017 roku – mimo że sytuacja prawna była już wtedy diametralnie inna.
2. Nurt ograniczonej swobody ustawodawcy. Stanowisko to, podnoszone m.in. przez Adama Bodnara w kontekście sporów wokół nowelizacji z 2017 roku, zakładało, że nawet jeśli przyjąć, iż ustawodawca ma pewną swobodę w określeniu organu wybierającego 15 sędziów, to organem tym nie może być Sejm, Senat ani Prezydent. Wynika to z faktu, że kompetencje tych organów w odniesieniu do składu KRS zostały w Konstytucji określone w sposób zamknięty i ściśle limitowany. Zgodnie z art. 187 ust. 1 pkt 3 Sejm wybiera do KRS „czterech członków spośród posłów”, a Senat „dwóch członków spośród senatorów”. Z kolei art. 187 ust. 1 pkt 1 wskazuje, że Prezydent powołuje do KRS tylko jedną osobę. Według tej argumentacji, sformułowanie „czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów” nie jest tożsame z potocznym „czterech posłów wybranych przez Sejm” – przepis ten wyznacza bowiem nie tylko to, kogo Sejm może wybrać, ale przede wszystkim ściśle limituje liczbę osób (cztery), które Sejm ma prawo wprowadzić do Rady. Skoro Konstytucja precyzyjnie przypisała Sejmowi, Senatowi i Prezydentowi konkretne pule mandatów, to żaden z nich nie może przyznać sobie w drodze ustawy prawa do obsadzenia kolejnych 15 miejsc przewidzianych dla sędziów, gdyż stanowiłoby to niedopuszczalne obejście konstytucyjnych limitów i naruszenie równowagi władz.
3. Nurt wyłączności sędziowskiej (dominujący). Pogląd ten, wywiedziony z zasad demokratycznego państwa prawnego, trójpodziału władzy oraz niezależności sądów i niezawisłości sędziów, zakładał, że sędziów wchodzących w skład KRS powinni wybierać sami sędziowie spośród siebie. Przykładowo, Leszek Garlicki już przed 2007 rokiem, akcentując dominację sędziów w składzie KRS, podkreślał, że „są oni wybierani przez swoje środowisko”, co jest „logicznym następstwem powierzenia Radzie zadania ochrony niezależności sądów i niezawisłości sędziów, tym bardziej, że pozostałe władze zachowują inne środki oddziaływania na skład i funkcjonowanie sądownictwa”. Taka też była utrwalona praktyka konstytucyjna od początku istnienia KRS w 1989 roku.

Stan prawny został ostatecznie rozstrzygnięty przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 18 lipca 2007 roku, który wiążąco sprecyzował, że art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji należy rozumieć w ten sposób, że 15 sędziów do składu KRS mają wybierać sami sędziowie. TK wprost stwierdził, że

Konstytucja w art. 187 ust. 1 pkt 2 reguluje bezpośrednio zasadę wybieralności sędziów do KRS, decydując w ten sposób o strukturze osobowej Rady. Wyraźnie określa, że członkami KRS mogą być sędziowie, wybierani przez sędziów, nie wskazując żadnych dodatkowych cech, które warunkowałyby ich członkostwo w Radzie. Wybór jest dokonywany spośród czterech wymienionych w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji grup sędziów. Nie przewidziano w Konstytucji możliwości ich odwołania, wskazując czteroletnią ich kadencję w Radzie. Procedura wyborcza, określona w ustawie o KRS, której zakres działania określa art. 187 ust. 4 Konstytucji, mieści się w ramach przewidzianych w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji, realizując zasadę wyboru sędziów przez sędziów. Na poziomie konstytucyjnym nie przewidziano ograniczenia, aby któryś z sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, administracyjnych lub wojskowych, wskazanych w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji, nie mógł wybierać lub nie mógł być wybranym do składu KRS.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2007 r., sygn. akt K 25/07

W świetle przytoczonej wypowiedzi orzeczniczej Trybunału, przepis art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji należy rozumieć w ten sposób, że po pierwsze, 15 sędziów do składu KRS mają wybierać sami sędziowie, oraz po drugie, wśród sędziów wybranych do składu KRS znaleźć się mają przedstawiciele wszystkich rodzajów sądów wymienionych w tym przepisie. Kluczowe jest tu powiązanie tego zapisu z art. 187 ust. 4, który stanowi, że ustawa określa „sposób wyboru” członków Rady – oznacza to, że nienaruszalną zasadą pozostaje wybór sędziów przez sędziów, a ustawodawca może jedynie doprecyzować techniczne szczegóły procedury oraz zdecydować o modelu wyborczym. Konstytucja nie przesądza bowiem, czy wybór sędziów przez sędziów ma być powiązany z istniejącym systemem samorządu sędziowskiego, czy też nawiązywać do typowych demokratycznych procedur wyborczych, opartych na zasadzie powszechności, równości, bezpośredniości i tajności głosowania (wybory powszechne wśród sędziów). Ustawodawca nie może natomiast w drodze zwykłej ustawy zmieniać samego podmiotu dokonującego wyboru. Od wyroku TK z 2007 roku każda próba przeniesienia uprawnienia do wyboru 15 sędziów na inny organ (np. Sejm) jest uznawana za zmianę tak fundamentalną, że nie może dokonać się w drodze zwykłej ustawy, lecz wymaga zmiany samej Konstytucji, co potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 września 2018 roku. W praktyce oznacza to, że podmiot chcący wprowadzić wybór sędziów przez parlament, musiałby dysponować większością konstytucyjną; zgodnie z art. 235 Konstytucji RP, projekt ustawy o zmianie Konstytucji musi zostać uchwalony przez Sejm większością kwalifikowaną co najmniej 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (307 posłów przy pełnym składzie), a następnie przez Senat bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów (51 senatorów przy pełnym składzie). Próba dokonania takiej zmiany zwykłą ustawą stanowi niedopuszczalne obejście przepisów konstytucyjnych.

Metody wyboru sędziów przed nowelizacją z 2017 roku

Zasada wyboru sędziowskich członków Krajowej Rady Sądownictwa przez samych sędziów, obowiązująca od 1989 roku do nowelizacji z 2017 roku, ewoluowała pod względem szczegółowych procedur i proporcji reprezentacji poszczególnych szczebli sądownictwa. Według pierwszej wersji ustawy o KRS z 2011 roku członkowie-sędziowie byli wybierani spośród: sędziów Sądu Najwyższego (dwóch), sądów administracyjnych (dwóch), sądów apelacyjnych (dwóch), okręgowych (ośmiu) i wojskowych (jeden). Wcześniejsze ustawy przewidywały nieco inny podział mandatów. Według ustawy z 1989 roku, w Radzie zasiadało dziewięciu sędziów sądów powszechnych wybieranych na poziomie sądów wojewódzkich oraz jeden sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wraz z wprowadzeniem nowego podziału administracyjnego kraju, od 1 stycznia 1999 roku, sądy wojewódzkie zostały przekształcone w sądy okręgowe. Była to w istocie zmiana nazewnictwa (tzw. „zmiana szyldu”) przy zachowaniu ciągłości instytucjonalnej. Choć samej ustawy o KRS wówczas nie znowelizowano, przepis przejściowy nakazał utożsamiać sędziów i organy dawnych sądów wojewódzkich z nowymi sądami okręgowymi. W pierwotnej wersji ustawy o KRS z 2001 roku utrzymano podział, w którym zasiadało dziewięciu sędziów sądów okręgowych oraz jeden sędzia NSA. W tamtym czasie sądy administracyjne w KRS reprezentował wyłącznie NSA, gdyż wojewódzkie sądy administracyjne jeszcze wówczas nie istniały. Sytuacja zmieniła się 1 stycznia 2004 roku, kiedy to w wyniku przekształcenia ośrodków zamiejscowych NSA utworzono WSA. Równolegle dokonano korekty struktury składu KRS: liczbę sędziów sądów okręgowych zmniejszono z dziewięciu do ośmiu, natomiast reprezentację sądów administracyjnych zwiększono do dwóch członków wybieranych wspólnie przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów NSA i przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów WSA. Co istotne, pierwszego wyboru dodatkowego członka KRS spośród sędziów administracyjnych dokonało samodzielnie Zgromadzenie Ogólne Sędziów NSA po wygaśnięciu mandatu członka wybranego wcześniej przez zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów okręgów, co pozwoliło na płynną zmianę struktury bez przerywania trwających kadencji.

Wybory do Rady opierały się na tzw. systemie kurialnym, co oznaczało, że sędziowie poszczególnych szczebli i rodzajów sądów tworzyli osobne grupy wyborcze (kurie). Był on wyjątkowo skomplikowany i niejednolity, a stopień bezpośredniości głosowania zależał od szczebla sądownictwa oraz aktualnego stanu prawnego:

Szczebel sądownictwa		1989–2001	2001–2004	2004–2011	2011–2017
Sąd Najwyższy		Bezpośredni (Zgromadzenie Ogólne Sędziów SN)
Sądy powszechne	Sądy apelacyjne	Bezpośredni (zebranie zgromadzeń ogólnych sędziów SA)	Pośredni (zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów apelacji)		Pośredni (zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów SA)
	Sądy okręgowe	Pośredni (zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów SO)	Pośredni (zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów okręgów)
Sądy administracyjne		Bezpośredni (Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego)		Mieszany (Zgromadzenie Ogólne Sędziów NSA + przedstawiciele zgromadzeń ogólnych sędziów wojewódzkich sądów administracyjnych)
Sądy wojskowe		Bezpośredni (Zgromadzenie Sędziów Sądów Wojskowych)

Krytyka systemu

Opisany powyżej system był przedmiotem stałej krytyki w środowiskach prawniczych i doktrynie. Największą jego wadą i głównym zarzutem było deprecjonowanie sędziów sądów rejonowych – stanowiących największą grupę w sądownictwie – którzy nie mieli własnej kurii ani możliwości bezpośredniego wpływu na wybór członków KRS. Zarzucano mu również nadmierne skomplikowanie oraz fakt, że system kurialny oparty na elektorach jest z natury niedemokratyczny, nie pozwalając na równy i powszechny udział wszystkich sędziów. Wskazywano, że w takim systemie KRS „nie reprezentowała większości sędziów”, a jej skład nie był w pełni reprezentatywny dla całego środowiska. Postulowano, aby ten pośredni, partykularny sposób wyboru zastąpić wyborami powszechnymi (opartymi na zasadach równości, bezpośredniości i tajności) wśród wszystkich sędziów, bez podziału na kurie, co – jak argumentowano – byłoby jedyną drogą do „wyboru wielkich osobowości i wychwycenia liderów wśród sędziów”, zapewniając tym samym KRS autentyczny mandat reprezentujący całe środowisko sędziowskie.

Nowelizacja z 2017 roku i jej konsekwencje

Pierwsze koncepcje związane z przeprowadzeniem radykalnych zmian dotyczących organizacji i sposobu funkcjonowania KRS wyartykułowane zostały w Sejmie VIII kadencji, w związku z zapowiedzianą w 2016 roku, a następnie konsekwentnie wdrażaną przez rządzącą koalicję Zjednoczona Prawica (a zwłaszcza wschodzącą w jej skład partię Solidarna Polska, kierowaną przez ówczesnego ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego Zbigniewa Ziobrę) reformą sądownictwa i wymiaru sprawiedliwości. Jako główny motyw wszystkich postulowanych w tym zakresie zmian wskazywano usprawnienie działalności organów władzy sądowniczej oraz zwiększenie stopnia ich demokratyzacji. W 2017 roku podjęto próbę zmiany ustroju KRS, opierając się na wątpliwej wykładni językowej art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji, która rzekomo pozwalała Sejmowi na wybór sędziowskich członków Rady. Nowelizacja ta była bezpośrednim skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 czerwca 2017 roku, w którego wydaniu brali udział dwaj tzw. sędziowie-dublerzy. To właśnie w tym orzeczeniu TK, mimo braku zmian w Konstytucji RP, zanegował swoją dotychczasową linię orzeczniczą z 2007 roku i stwierdził, że wybór sędziów-członków KRS może być powierzony innemu organowi niż środowiska sędziowskie. Wyrok ten pozwolił na uchwalenie odpowiedniej ustawy, która wprowadziła wybór sędziowskich członków KRS przez Sejm, skracając przy okazji kadencję dotychczasowych, legalnie wybranych sędziów będących członkami tego organu.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 września 2018 roku kategorycznie zanegował legalność tych zmian, stwierdzając, że z uwagi na udział w wydaniu wyroku TK z 2017 roku osób nieuprawnionych (tzw. sędziów-dublerów), orzeczenie to nie ma mocy prawnej, by modyfikować zasady wynikające z Konstytucji. SN orzekł, że „mimo braku zmian w ustawie zasadniczej TK nie tyle zmienił swoje stanowisko odnośnie do sposobu wyłaniania składu KRS (wyrok K 5/17 vs. wyrok K 25/07), co wykreował w swoim orzecznictwie rozbieżność w kwestiach ustrojowych”. W rezultacie doszło do powstania dwóch równoległych porządków prawnych:

1. KRS – stan formalny, oparty na Konstytucji RP i wyroku TK z 2007 roku, zakładający wybór sędziów przez sędziów,
2. neo-KRS – stan faktyczny, sprzeczny z Konstytucją, działający w oparciu o wadliwy wyrok TK z 2017 roku i nowelizację ustawy o KRS z tego samego roku, zakładający wybór sędziów przez Sejm.

SN jednoznacznie podkreślił, że „w zakresie dotyczącym składu KRS i zasad jego wyłaniania postanowienia Konstytucji RP nie uległy żadnym zmianom. Oznacza to, że w trybie ustawy uprawnione było jedynie skorygowanie metody wyboru członków Rady (sędziów) przez sędziów, a nie wprowadzenie trybu wyboru sędziów-członków KRS przez władzę ustawodawczą”. Jedyną legalną drogą do przekazania uprawnienia do wyboru sędziów KRS Sejmowi była zmiana samej Konstytucji. W grudniu 2017 roku, gdy uchwalano nowelizację ustawy o KRS, koalicja Zjednoczonej Prawicy dysponowała pełnią władzy ustawodawczej i wykonawczej: posiadała stabilną większość bezwzględną w Sejmie (235 posłów), większość bezwzględną w Senacie (64 senatorów), a także poparcie wywodzącego się z tego samego środowiska politycznego prezydenta Andrzeja Dudy. Taki układ sił dawał ugrupowaniu pełny mandat demokratyczny do sprawnego uchwalania ustaw zwykłych, w tym modyfikowania procedur wyborczych wewnątrz środowiska sędziowskiego – ustawodawca mógł np. zastosować mechanizm zbliżony do tzw. gerrymanderingu, polegającego na takim ukształtowaniu okręgów wyborczych, zasad zgłaszania kandydatów i przeliczania głosów, by uzyskać skład Rady sprzyjający własnym interesom politycznym, przy jednoczesnym formalnym zachowaniu konstytucyjnej zasady wyboru sędziów przez sędziów. Świadectwem tego, że początkowo brano pod uwagę ramy wyznaczone przez wyrok TK z 2007 roku, był pierwotny projekt reformy KRS autorstwa wiceministra sprawiedliwości Łukasza Piebiaka z maja 2016 roku. Przewidywał on likwidację elektorów na rzecz wyborów bezpośrednich, zniesienie podziału na kurie sędziów sądów okręgowych i apelacyjnych na rzecz jednej kurii sędziów sądów powszechnych, rozbicie kurii sędziów sądów administracyjnych na dwie osobne (NSA i WSA) oraz podział sędziów sądów powszechnych na 11 okręgów wyborczych odpowiadających terytorialnie obszarom apelacji. Mimo że taka reforma mieściłaby się w granicach ustawowych, Zjednoczona Prawica ostatecznie zdecydowała się na krok znacznie dalej idący – całkowitą zmianę podmiotu wybierającego sędziowską część KRS z samych sędziów na Sejm. Do legalnego przekazania Sejmowi kompetencji wyboru sędziów niezbędna była większość konstytucyjna, którą Zjednoczona Prawica w żadnym momencie swoich rządów (2015–2023) nie dysponowała – w szczytowym momencie jej siły do progu tego brakowało aż 72 głosów w Sejmie. Co więcej, w swojej drugiej kadencji (2019–2023) ugrupowanie to utraciło większość w Senacie na rzecz opozycji (Pakt senacki), utrzymując jedynie większość w Sejmie, co jeszcze bardziej oddaliło je od możliwości legalnej zmiany ustroju państwa. Oznacza to, że Zjednoczona Prawica, mimo posiadania mandatu do bieżącego rządzenia, nigdy nie dysponowała demokratycznym mandatem do samodzielnego wprowadzenia zmian w Konstytucji, które w świetle orzecznictwa SN były niezbędne do legalnego przekazania Sejmowi prawa do wyboru sędziów do KRS.

W praktyce – jak orzekł SN – nowa ustawa doprowadziła do sytuacji, w której „władza ustawodawcza i wykonawcza – mimo wieloletniej ustawowej tradycji wyboru części składu Rady przez samych sędziów, odzwierciedlającej postanowienia Konstytucji RP w zakresie statusu i zadań Rady oraz odrębności władzy sądowniczej od pozostałych władz – zyskały pozycję wręcz monopolistyczną w wyłanianiu składu KRS. Obecnie władza ustawodawcza wybiera 15 sędziów-członków KRS, a dodatkowo 6 kolejnych członków KRS to parlamentarzyści (4 wybieranych przez Sejm, 2 wybieranych przez Senat). Nowy wybór 15 sędziów do KRS doprowadził do sytuacji, w której decyzja o obsadzie aż dwudziestu jeden spośród dwudziestu pięciu osób wchodzących w skład Rady (tj. 84% składu osobowego tego organu) należy do obu izb parlamentu. Nadto w skład KRS z urzędu wchodzi Minister Sprawiedliwości i przedstawiciel Prezydenta RP. Zatem 23 z 25 członków jest ostatecznie desygnowanych przez inne władze niż władza sądownicza. W ten sposób zdeformowano wynikający z art. 10 Konstytucji RP podział i równowagę między władzą ustawodawczą, władzą wykonawczą i władzą sądowniczą, co stanowi podłoże modelu demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP)”. W żaden sposób nie neutralizuje tego mankamentu przepis, zgodnie z którym wyboru członków KRS będących sędziami dokonuje Sejm kwalifikowaną większością 3/5 głosów, co – zgodnie z intencją wyrażoną przez projektodawców – miało nadać aktowi kreacji charakter ponadpartyjnego konsensusu. W razie nieosiągnięcia wymaganej większości, Marszałek Sejmu może bowiem niezwłocznie zarządzić kolejne głosowanie, w którym wymagana jest już tylko bezwzględna większość głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Ten stricte partyjny tzw. „awaryjny tryb” powoływania składu sędziowskiego Rady, de facto umożliwiający wybór sędziów przez jedną partię, jest nie do pogodzenia zarówno z zasadą podziału i równowagi władz (art. 10), jak i z zasadą niezależności sądów od innych władz (art. 173).

Argumentacja ta została podtrzymana i zaostrzona w wyroku Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2019 roku. SN w treści uzasadnienia celowo zapisał słowo „wyrok” w odniesieniu do orzeczenia TK z 2017 roku w cudzysłowie, co miało podwójne znaczenie: wskazywało na wadliwy skład organu (sędziowie-dublerzy) oraz na fakt, że orzeczenie to zapadło de facto „na polityczne zamówienie”, by zalegalizować przygotowywaną już wówczas, sprzeczną z Konstytucją ustawę:

„(...) sprzeczność obu judykatów Trybunału Konstytucyjnego jest oczywista. Argumentu przemawiającego na korzyść interpretacji jak w K 5/17 nie wzmacnia stanowisko wyrażone w literaturze, które ów wyrok traktuje jako przejaw kryzysu konstytucyjnego, bowiem w jego składzie obecne były aż dwie osoby powołane na zajęte już stanowiska sędziów (...). Nie można także pominąć powszechnie znane opinii publicznej, w tym za sprawą wypowiedzi samych osób powołanych do Trybunału Konstytucyjnego, informacje o różnego rodzaju zależnościach i nieformalnych kontaktach z przedstawicielami władzy politycznej, które to informacje nie pozwalają traktować Trybunału Konstytucyjnego jako trybunału dającego gwarancje niezależności i niezawisłości przy wykonywaniu jego konstytucyjnych zadań (...) Sąd Najwyższy stwierdza, że przywołany »wyrok« [sic!] Trybunału został wydany z udziałem sędziów wybranych z naruszeniem art. 190 ust. 1 Konstytucji RP (...)”.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2019 r., sygn. akt III PO 7/18

Nowelizacja ustawy o KRS z 2017 roku wygasiła również kadencję wszystkich 15 dotychczasowych sędziów wchodzących w skład tego organu, wybranych przez samorząd sędziowski, z dniem rozpoczęcia wspólnej kadencji nowych ich następców, wybranych już przez Sejm. Przyjęta regulacja narusza art. 187 ust. 3 Konstytucji, gwarantujący wybranym członkom KRS czteroletnią kadencję. W tym względzie jakiekolwiek modyfikacje postanowień Konstytucji ustawą zwykłą bez wątpienia naruszają zasadę nadrzędności Konstytucji, wyrażoną w jej art. 8. Wprawdzie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, zapadłym już pod rządami obecnie obowiązującej Konstytucji, dopuszczono możliwość wprowadzenia pewnych wyjątków od zasady kadencyjności, ale mogą mieć one wyłącznie charakter indywidualny, a ponadto za ich zastosowaniem musi przemawiać ważny interes publiczny. W wyroku z dnia 18 lipca 2007 roku Trybunał Konstytucyjny sprecyzował, że skrócenie kadencji konstytucyjnego organu państwa w drodze ustawowej jest możliwie wyłącznie w przypadku, gdy ustawodawca wskaże „nadzwyczajne, konstytucyjnie uzasadnione okoliczności przyjętej regulacji”, przemawiające za takim skróceniem.

Neosędziowie

Termin „neosędzia” powstał jako pochodna pojęcia „neo-KRS”, używanego w debacie publicznej i orzecznictwie na określenie Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w sposób sprzeczny z Konstytucją po 2017 roku. W literaturze i praktyce prawniczej termin ten funkcjonuje w dwóch zakresach znaczeniowych:

1. Neosędzia sensu stricto – sędziowski członek Krajowej Rady Sądownictwa wybrany przez Sejm na podstawie nowelizacji z 2017 roku. W świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2007 roku oraz późniejszego orzecznictwa Sądu Najwyższego, osoby te są postrzegane jako uzurpatorzy, ponieważ zajęły miejsca zarezerwowane konstytucyjnie dla sędziów wybieranych przez samo środowisko sędziowskie.
2. Neosędzia sensu largo – osoba powołana na urząd sędziego przez Prezydenta RP na wniosek neo-KRS. Dotyczy to zarówno osób po raz pierwszy powołanych na stanowisko sędziego, jak i sędziów, którzy otrzymali awans do sądu wyższego szczebla (np. z sądu rejonowego do okręgowego).

Kluczowym dokumentem określającym skutki udziału neosędziów sensu largo w wydawaniu wyroków jest uchwała połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 roku. SN wprowadził w niej zróżnicowanie standardu w zależności od szczebla sądownictwa:

• Sąd Najwyższy. W przypadku Sądu Najwyższego nienależyta obsada sądu zachodzi zawsze, gdy w składzie orzekającym bierze udział osoba powołana na wniosek na wniosek tzw. neo-KRS. Wynika to z systemowego braku niezależności od władzy politycznej – neo-KRS została wybrana przez Sejm, podczas gdy stroną postępowań przed SN jest często Prokurator Generalny, będący jednocześnie Ministrem Sprawiedliwości i aktywnym politykiem partii rządzącej, która miała bezpośredni wpływ na wybór członków neo-KRS wskazujących kandydaturę danej osoby, co wyklucza zachowanie przez nią standardu bezstronności obiektywnej. Osoba taka posiada formalny akt powołania od Prezydenta (co formalnie czyni ją sędzią), lecz na mocy uchwały SN nie posiada uprawnienia do orzekania. W literaturze prawniczej sytuacja ta bywa obrazowo określana mianem statusu „sędziego Schrödingera” – osoba ta jest sędzią w znaczeniu formalno-ustrojowym, lecz nie jest sędzią zdolnym do sprawowania wymiaru sprawiedliwości, a wydane z jej udziałem wyroki są obarczone wadą prawną.
• Sądy powszechne i wojskowe. SN zastosował tu mniej rygorystyczne rozwiązanie. Sam fakt powołania na wniosek neo-KRS nie pociąga za sobą automatycznej wadliwości postępowania. Uznanie składu za nienależycie obsadzony jest możliwe tylko wtedy, gdy wyznaczenie danej osoby prowadzi w konkretnym przypadku do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności. Każda sprawa musi być badana oddzielnie pod kątem zachowania wymogów z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 Europejskiej konwencji praw człowieka.

Sytuacja w sądach administracyjnych (wojewódzkich sądach administracyjnych i Naczelnym Sądzie Administracyjnym) pozostaje odmienna, ponieważ NSA nie podjął dotychczas analogicznej uchwały ogólnej. W swoim orzecznictwie (m.in. w wyroku z 4 listopada 2021 roku) NSA stoi na stanowisku, że samo powołanie sędziego z udziałem neo-KRS nie jest wystarczające do jego automatycznej dyskwalifikacji. Podobnie jak w sądach powszechnych, wymagane jest wykazanie konkretnych okoliczności naruszających standard bezstronności w danej sprawie.

Ze względu na wagę problemu dla pewności obrotu prawnego, powstały narzędzia pozwalające obywatelom na weryfikację składów orzekających. Najbardziej znanym rozwiązaniem jest wyszukiwarka neosędziów prowadzona przez Komitet Obrony Demokracji, która gromadzi dane o procedurach powołaniowych poszczególnych sędziów.

Lingwistyka kryzysu

Pojawienie się cząstki „neo-” w polskim dyskursie publicznym stało się jednym z najbardziej wyrazistych lingwistycznych przejawów kryzysu konstytucyjnego wokół Krajowej Rady Sądownictwa, służąc do seryjnego tworzenia neologizmów określających nową rzeczywistość ustrojową. Według ustaleń językoznawczych, po raz pierwszy określenia „neo-KRS” użył sędzia Stanisław Zabłocki 12 lipca 2018 roku w programie Kropka nad i Moniki Olejnik na antenie TVN24, natomiast termin „neosędzia” został zarejestrowany w obiegu publicznym niedługo później – 26 marca 2019 roku. Zjawisko to zainicjowało tendencję do tworzenia wyrazów złożonych według stałego schematu: „neo-” + rzeczownik (np. „neoprezes”, „neowładza”), przy czym człon ten zyskał zupełnie nową funkcję semantyczną. Według Michała Rusinka, „neo-” przestało denotować jedynie nowość danej instytucji, a zaczęło wskazywać na jej fasadowość, nieprawdziwość oraz silne upolitycznienie. W toku polaryzacji politycznej człon „neo-” stał się narzędziem walki o legitymację instytucji państwowych, wykorzystywanym przez obie strony konfliktu do wzajemnego kwestionowania legalności działań przeciwnika. Z perspektywy środowisk krytycznych wobec reform z lat 2015–2023, „neosędziowie” to osoby powołane w wadliwej procedurze przez rząd Zjednoczonej Prawicy, stojące w opozycji do sędziów powołanych prawidłowo. Z kolei z perspektywy zwolenników tych reform, analogiczny mechanizm językowy stosowany jest wobec zmian wprowadzanych po 2023 roku przez Koalicję 15 października – przykładem jest termin „neo-TVP”, mający sugerować nielegalność mediów publicznych w okresie trzeciego rządu Donalda Tuska, w przeciwieństwie do „legalnej” telewizji z czasów trzeciego rządu Mateusza Morawieckiego (zob. Spór wokół mediów publicznych w Polsce). Warto jednak zaznaczyć, że pomimo publicystycznego i politycznego rodowodu, pojęcia „neosędzia” oraz „neo-KRS” na stałe weszły do języka i – w przeciwieństwie do innych neologizmów tego typu – zyskały realne znaczenie prawne. Są one powszechnie stosowane jako precyzyjne identyfikatory wadliwego statusu osób i instytucji powołanych w oparciu o nowelizację z 2017 roku.

Procedura wyboru sędziów do neo-KRS

Nowelizacja ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa z 2017 roku ustanowiła wieloetapową i skomplikowaną procedurę wyboru sędziowskich członków KRS (neo-KRS), która formalnie dopuszcza udział czynników pozaparlamentarnych, jednocześnie gwarantując monopol decyzyjny rządzącej większości parlamentarnej. Według obowiązującego stanu prawnego Sejm dokonuje wyboru sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa spośród kandydatów zgłoszonych przez przez grupę co najmniej 2000 obywateli, którzy ukończyli 18 lat oraz mają pełną zdolność do czynności prawnych i korzystają z pełni praw publicznych lub grupę co najmniej 25 sędziów, z wyjątkiem sędziów w stanie spoczynku. W ustawie nie zagwarantowano żadnego mechanizmu, który w realny sposób dawałby sędziom i grupom obywateli wpływ na to, kto zostanie wybrany do KRS albo umożliwiał kontrolę procesu tego wyboru. Udział sędziów i grup obywateli w tym procesie ograniczono do możliwości przedstawienia niewiążącej rekomendacji kandydata, bez jakichkolwiek gwarancji jego zaakceptowania (jest to de facto wybór „kandydatów na kandydatów na kandydatów”). Zgłoszenia kierowane są do Marszałka Sejmu. Zweryfikowane pozytywnie kandydatury sędziów do Rady są następnie przekazywane posłom i podawane do publicznej wiadomości. Spośród tych kandydatów, każdy klub poselski w ciągu 7 dni może wskazać nie więcej niż 9 swoich kandydatów na członków KRS (jest to wybór „kandydatów na kandydatów”). Gdyby łączna liczba kandydatów zgłoszonych przez wszystkie kluby była mniejsza niż 15, brakującą liczbę kandydatów spośród kandydatów wskazanych przez obywateli bądź sędziów, wskazuje Prezydium Sejmu. Następnie właściwa komisja sejmowa (obecnie jest to Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka) ustala spośród tych kandydatów listę 15 kandydatów na członków Rady (jest to zatem kolejne sito selekcji kandydatów), przy czym na tej liście musi być co najmniej jeden kandydat prawidłowo wskazany przez każdy klub poselski. Ustawa o KRS nakazuje przy tym Sejmowi jedynie „w miarę możliwości” uwzględnić potrzebę reprezentacji w KRS sędziów poszczególnych rodzajów i szczebli sądów. Konstytucja nie daje jednak ustawodawcy prawa do uwzględniania struktury sądownictwa jedynie „w miarę możliwości”. Art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji stanowi wyraźnie, że 15 członków KRS wybiera się spośród sędziów SN, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych. Nowa ustawa o KRS nie zawiera zaś gwarancji, że sędziowie każdego rodzaju i szczebla sądów będą do niej wybrani. Ostatnim etapem procedury wyboru sędziów do KRS jest głosowanie w Sejmie. Głosowanie odbywa się łącznie na całą listę 15 kandydatów ustaloną przez komisję. Sejm podejmuje uchwałę większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy posłów, co miało w założeniu wyrażać ideę wyboru sędziów ponad politycznymi podziałami i z udziałem opozycji. Jednakże, jeżeli taka większość nie zostanie osiągnięta, odbywa się ponowne głosowanie, w którym dla wyboru wymagana jest już tylko bezwzględna większość głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Ten tzw. „awaryjny tryb” sprawia, że wyrażona przez ustawodawcę idea wybierania sędziów do KRS ponad podziałami politycznymi staje się fikcją, umożliwiając de facto dokonanie wyboru przez jedną, rządzącą partię.

Obecny skład KRS

Członkowie z urzędu i powołani przez Prezydenta (art. 187 ust. 1 pkt 1 Konstytucji RP)
Lp.	Zdjęcie	Imię i nazwisko (przynależność polityczna lub poparcie)	Stanowisko	Organ powołujący	Data powołania
1.		Małgorzata Manowska	Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego	Prezydent RP Andrzej Duda	26 maja 2020
2.		Jacek Chlebny	Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego	Prezydent RP Andrzej Duda	18 lutego 2022
3.		Waldemar Żurek (bezpartyjny, popierany przez KO)	Minister Sprawiedliwości	Prezydent RP Andrzej Duda	24 lipca 2025
4.		Grzegorz Ksepko (bezpartyjny, popierany przez PiS)	Przedstawiciel Prezydenta RP	Prezydent RP Karol Nawrocki	7 listopada 2025
Członkowie wybrani spośród sędziów (art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji RP)
UWAGA: Sędziowie wchodzący w skład KRS zostali wybrani przez Sejm na podstawie nowelizacji ustawy o KRS z 8 grudnia 2017 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 3), opartej na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 czerwca 2017 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1183), w którego wydaniu brali udział dwaj tzw. sędziowie-dublerzy. Sąd Najwyższy w 2018 i 2019 r. orzekł, że wyrok ten – z uwagi na udział w składzie orzekającym osób nieuprawnionych do orzekania – nie ma mocy prawnej do modyfikowania zasad konstytucyjnych. W konsekwencji przyjmuje się, że nadal obowiązuje wiążąca wykładnia zawarta w wyroku TK z 18 lipca 2007 r. (Dz. U. z 2007 r. Nr 138, poz. 976), zgodnie z którą 15 sędziowskich członków Rady powinni wybierać sami sędziowie. Oznacza to, że z punktu widzenia Konstytucji miejsca te de iure pozostają nieobsadzone (wakat), a osoby wybrane przez Sejm (tzw. neosędziowie) tworzą organ o charakterze pozakonstytucyjnym, określany jako neo-KRS.
Lp.	Zdjęcie	Imię i nazwisko	Stanowisko sędziowskie	Organ wybierający	Data wyboru
1.		Dariusz Drajewicz	Sędzia SA w Warszawie	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
2.		Grzegorz Furmankiewicz	Sędzia SO w Krośnie	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
3.		Marek Jaskulski	Sędzia SR Poznań-Stare Miasto w Poznaniu	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
4.		Joanna Kołodziej-Michałowicz	Sędzia SO w Słupsku	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
5.		Ewa Łąpińska	Sędzia SO w Sosnowcu	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
6.		Zbigniew Łupina	Sędzia SR w Biłgoraju	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
7.		Maciej Nawacki	Sędzia SR w Olsztynie	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
8.		Dagmara Pawełczyk-Woicka (Przewodnicząca)	Sędzia SO w Krakowie	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
9.		Rafał Puchalski (Wiceprzewodniczący)	Sędzia SR w Rzeszowie	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
10.		Paweł Kazimierz Styrna	Sędzia SR w Wieliczce	Sejm VIII kadencji	6 marca 2018
				Sejm IX kadencji	12 maja 2022
11.		Katarzyna Ewelina Chmura	Sędzia SR w Malborku	Sejm IX kadencji	20 maja 2021
					12 maja 2022
12.		Irena Bochniak	Sędzia SR dla Krakowa-Podgórza w Krakowie	Sejm IX kadencji	12 maja 2022
13.		Anna Elżbieta Dalkowska	Sędzia NSA	Sejm IX kadencji	12 maja 2022
14.		Krystyna Morawa-Fryźlewicz	Sędzia SR w Nowym Targu	Sejm IX kadencji	12 maja 2022
15.		Stanisław Zdun (Wiceprzewodniczący)	Sędzia SO w Warszawie	Sejm IX kadencji	12 maja 2022
Członkowie wybrani spośród posłów i senatorów (art. 187 ust. 1 pkt 3 Konstytucji RP)
Lp.	Zdjęcie	Imię i nazwisko (przynależność polityczna lub poparcie)	Funkcja	Organ wybierający	Data wyboru
1.		Robert Kropiwnicki (KO)	Poseł	Sejm X kadencji	14 listopada 2023
2.		Jarosław Urbaniak (KO)	Poseł	Sejm X kadencji	28 czerwca 2024
3.		Tomasz Zimoch (poseł niezrzeszony, wybrany z listy TD)	Poseł	Sejm X kadencji	14 listopada 2023
4.		Anna Maria Żukowska (NL)	Poseł	Sejm X kadencji	14 listopada 2023
5.		Krzysztof Kwiatkowski (KO)	Senator	Senat XI kadencji	29 listopada 2023
6.		Kazimierz Michał Ujazdowski (PSL)	Senator	Senat XI kadencji	29 listopada 2023

Organy i komisje

Organami KRS są Przewodniczący i Prezydium. Ponadto ze swego składu KRS powołuje: komisję do spraw odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów i asesorów sądowych, komisję budżetową, komisję do spraw wizytacji i lustracji oraz komisję do spraw etyki zawodowej sędziów i asesorów sądowych. Są to komisje stałe. Dodatkowo Rada może powołać komisje problemowe.

Lista przewodniczących

Małgorzata Gersdorf – ostatnia przewodnicząca KRS o niekwestionowanym statusie prawnym (2018)

Lp.	Imię i nazwisko	Okres pełnienia funkcji	Podstawa wyboru/Status
1.	Stanisław Zimoch	23 lutego 1990 – 23 lutego 1994	Członek wybrany spośród sędziów przez sędziów
2.	Adam Strzembosz	24 marca 1994 – 24 marca 1998	Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego (członek z urzędu)
3.	Włodzimierz Olszewski	16 kwietnia 1998 – 18 marca 2002	Członek wybrany spośród sędziów przez sędziów
4.	Andrzej Jagiełło	4 kwietnia 2002 – 14 lutego 2004	Członek wybrany spośród sędziów przez sędziów
5.	Krzysztof Strzelczyk	4 marca 2004 – 19 marca 2006	Członek wybrany spośród sędziów przez sędziów
6.	Stanisław Dąbrowski	27 marca 2006 – 22 marca 2010	Członek wybrany spośród sędziów przez sędziów
7.	Antoni Górski	31 marca 2010 – 23 marca 2014	Członek wybrany spośród sędziów przez sędziów
8.	Roman Hauser	6 maja 2014 – 6 listopada 2015	Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego (członek z urzędu)
9.	Dariusz Zawistowski	17 listopada 2015 – 15 stycznia 2018	Członek wybrany spośród sędziów przez sędziów
10.	Małgorzata Gersdorf	23 stycznia 2018 – 6 marca 2018	Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego (członek z urzędu)
UWAGA: Sędziowie wchodzący w skład KRS po 2018 r. zostali wybrani przez Sejm na podstawie nowelizacji ustawy o KRS z 8 grudnia 2017 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 3), opartej na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 czerwca 2017 r. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1183), w którego wydaniu brali udział dwaj tzw. sędziowie-dublerzy. Sąd Najwyższy w 2018 i 2019 r. orzekł, że wyrok ten – z uwagi na udział w składzie orzekającym osób nieuprawnionych do orzekania – nie ma mocy prawnej do modyfikowania zasad konstytucyjnych. W konsekwencji przyjmuje się, że nadal obowiązuje wiążąca wykładnia zawarta w wyroku TK z 18 lipca 2007 r. (Dz. U. z 2007 r. Nr 138, poz. 976), zgodnie z którą 15 sędziowskich członków Rady powinni wybierać sami sędziowie. Oznacza to, że wybór Przewodniczącego jest de iure skuteczny tylko wtedy, gdy dokonano go spośród 10 konstytucyjnych członków Rady (Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA, Minister Sprawiedliwości, przedstawiciel Prezydenta, 4 posłów, 2 senatorów). Wybór spośród 15 sędziów wybranych przez Sejm (tzw. neosędziów) skutkuje jedynie faktycznym (de facto) pełnieniem funkcji bez tytułu prawnego.
11.	Leszek Mazur	27 kwietnia 2018 – 14 stycznia 2021	Członek wybrany spośród sędziów przez Sejm (Przewodniczący de facto)
12.	Paweł Styrna	29 stycznia 2021 – 24 maja 2022	Członek wybrany spośród sędziów przez Sejm (Przewodniczący de facto)
13.	Dagmara Pawełczyk-Woicka	od 24 maja 2022	Członek wybrany spośród sędziów przez Sejm (Przewodniczący de facto)

Siedziba

Siedziba Krajowej Rady Sądownictwa znajduje się w dawnym budynku Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego przy ul. Rakowieckiej 26/30.

Budżet, zatrudnienie i wynagrodzenia

Wydatki i dochody Rady są realizowane w części 52 budżetu państwa.

W 2017 wydatki KRS wyniosły 12,75 mln zł, a dochody 0,01 mln zł. Przeciętne zatrudnienie w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło 60 osób, a średnie miesięczne wynagrodzenie brutto 7144 zł.

W ustawie budżetowej na 2018 wydatki KRS zaplanowano w wysokości 15,03 mln zł, natomiast nie zaplanowano żadnych dochodów.

Zobacz też

• Wyłanianie sędziów w Niemczech

Bibliografia

• BogusławB. Banaszak BogusławB., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: komentarz, wyd. 2. wyd, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck, 2012, ISBN 978-83-255-4095-1, OCLC 812739872 .
• Ustawa z dnia 20 grudnia 1989 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa . (Dz. U. z 1989 r. Nr 73, poz. 435)
• Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa . (Dz. U. z 2001 r. Nr 100, poz. 1082)
• Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa . (Dz. U. z 2011 r. Nr 126, poz. 714)
• Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa . (Dz. U. z 2018 r. poz. 3)
• JoannaJ. Bodio JoannaJ., GrzegorzG. Borkowski GrzegorzG., TomaszT. Demendecki TomaszT., Ustrój organów ochrony prawnej: część szczegółowa, wyd. 3, stan prawny na 1 października 2010, Warszawa: Wolters Kluwer Polska, 2011, ISBN 978-83-264-1046-8, OCLC 750886372 .
• DominikD. Łukowiak DominikD., Glosa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 25 marca 2019 r., sygn. akt K 12/18 (wybór sędziów do składu Krajowej Rady Sądownictwa przez Sejm), „Przegląd Konstytucyjny” (3), 28 października 2019, s. 101-112, ISSN 2544-2031  (pol.).
• AdamA. Bodnar AdamA., Przystąpienie do postępowania i stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich wraz z uzasadnieniem [online], bip.rpo.gov.pl, 22 marca 2019 [dostęp 2022-02-19] .
• KrzysztofK. Szczucki KrzysztofK., Komentarz do art. 186 Konstytucji, [w:] MarekM. Safjan, LeszekL. Bosek, Konstytucja RP. Tom II. Komentarz do art. 87–243, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck, 2016, ISBN 978-83-255-7491-8, OCLC 987196043 .
• Krzysztof Skotnicki. Problem konstytucyjności składu obecnej Krajowej Rady Sądownictwa w Polsce. „Acta Universitatis Lodziensis – Folia Iuridica”. nr 93, 2020. Łódź: Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. 
• Sławomir Patyra. Krajowa Rada Sądownictwa w Polsce. „Acta Universitatis Wratislaviensis – Przegląd Prawa i Administracji”. nr 119, 2019. Wrocław: Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Wrocławskiego. 

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona Krajowej Rady Sądownictwa
• Informacja z działalności Krajowej Rady Sądownictwa w 2023 r. (druk sejmowy 450)
• Wyszukiwarka neosędziów – baza danych opracowana przez Komitet Obrony Demokracji, zawierająca nazwiska sędziów powołanych i awansowanych na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej po nowelizacji z 2017 roku
• Kwartalnik Krajowej Rady Sądownictwa [online], krs.pl [zarchiwizowane z adresu 2019-12-02] .