Krosno Odrzańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Krosno Odrzańskie
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Krosno Odrzańskie – most na Odrze
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  lubuskie
Powiat krośnieński
Gmina Krosno Odrzańskie
Prawa miejskie przed 1238
Burmistrz Marek Cebula
Powierzchnia 8,15[1] km²
Wysokość 38–85 m n.p.m.
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

11 238[2]
1378,9 os./km²
Strefa numeracyjna 68
Kod pocztowy 66-600 do 66-603
Tablice rejestracyjne FKR
Położenie na mapie gminy Krosno Odrzańskie
Mapa lokalizacyjna gminy Krosno Odrzańskie
Krosno Odrzańskie
Krosno Odrzańskie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krosno Odrzańskie
Krosno Odrzańskie
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Krosno Odrzańskie
Krosno Odrzańskie
Położenie na mapie powiatu krośnieńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu krośnieńskiego
Krosno Odrzańskie
Krosno Odrzańskie
Ziemia52°03′10″N 15°06′47″E/52,052778 15,113056
TERC (TERYT) 0802064
SIMC 0988460
Urząd miejski
ul. Parkowa 1
66-600 Krosno Odrzańskie
Strona internetowa
BIP

Krosno Odrzańskie (niem. Crossen an der Oder) – miasto powiatowe w województwie lubuskim, w Dolinie Środkowej Odry, nad Odrą u ujścia Bobru. Znajdują się tu siedziby Nadodrzańskiego Oddziału Straży Granicznej oraz garnizon. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Krosno Odrzańskie.

Krosno Odrzańskie uzyskało lokację miejską przed 1238 rokiem[3].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o mieście pojawia się w Kronice Thietmara, która to kronika spisana została w latach 1012-1018[4]. Nazwa miasta, wbrew niektórym teoriom, nie pochodzi od krosna tkackiego – urządzenia do tkania z przędzy tkanin, jak przypuszczał niemiecki językoznawca Heinrich Adamy. W dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienił on nazwę miejscowości w dokumencie z 1105 roku Crosno podając jej znaczenie Stadt der Weber – „miasto tkaczy”[5]. Nowsze opracowania wykluczają tę teorię[6]. Tymczasem nazwa odnosi się do polskiej nazwy, której źródłosłów powstał prawdopodobnie z dwóch elementów: od słowa krost – nierówność, jak i chrost – gąszcz. Odzwierciedleniem tego jest zarówno topografia, jak również szata roślinna[7].

W kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Crosna[8][9].

Obecną nazwę zatwierdzono 7 maja 1946[10].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Krosno Odrzańskie ok. 1650
Krosno Odrzańskie plan miasta z 1721, orientacja południowa
Krosno Odrzańskie ok. 1904

Na podstawie mapy starożytnego kartografa Klaudiusza Ptolemeusza specjaliści z departamentu Geodezji i Geoinformacji Technicznego Uniwersytetu Berlińskiego[11] ustalili, że Krosno Odrzańskie mogło być stolicą (Lugidunum) starożytnego Związku Lugijskiego, a przynajmniej leżało na jego terenie. W 6 r. n.e. kojarzone ze Związkiem Lugijskim państwo Marboda stało się podległe Rzymowi[12].

Pierwsze wzmianki pisemne o mieście w 1005 r. w kronice biskupa Thietmara z Merseburga, miejsce walk Bolesława Chrobrego z Henrykiem II w roku 1005 i 1015 – bitwa pod Krosnem Odrzańskim. Przed 1226 r. pierwsza inicjatywa lokacyjna na prawie niemieckim Henryka Brodatego[13]. Do 1482 r. w granicach księstwa głogowskiego, później we władaniu Brandenburgii. Miasto mocno zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej i III wojny śląskiej.

W XVII wieku w mieście przebywali członkowie rodu Wittelsbachów, m.in. Luiza Julianna Orańska, Elżbieta Charlotta Wittelsbach (zmarła w Krośnie), Elisabeth Simmern van Pallandt (która w latach 1646–1649 prowadziła stąd korespondencję z Kartezjuszem[14]).

Ludność polskojęzyczna utrzymała się w okolicach miejscowości jednak dość długo, skoro Hieronymus Megiser, który był autorem wielojęzycznego słownika opracowanego w roku 1603, podał w nim także informacje o polskiej gwarze ówczesnych mieszkańców okolic Krosna Odrzańskiego.

Rozwój miasta w XIX wieku: powstanie zakładów przemysłowych, budowa stacji kolejowej i linii kolejowych: w 1870 r. z Gubina do Czerwieńska, dzięki czemu uzyskano połączenie z linią do Poznania przez Zbąszynek, oraz z linią do Legnicy przez Zieloną Górę. W 1913 r. poprowadzono linię kolejową do Lubska (obecnie częściowo rozebrana).

W czasie I wojny światowej na obrzeżach miasta był duży obóz jeniecki.

Wojska niemieckie zostały wyparte z miasta 15 lutego 1945 roku przez oddziały 3 armii gwardii I Frontu Ukraińskiego (zginęło 313 żołnierzy radzieckich)[15]. Podczas walk duże zniszczenia (60–70% zabudowy). Po zakończeniu wojny, jeszcze do końca lat czterdziestych często stosowano nazwę Krosno nad Odrą, mimo, formalnego wprowadzenia nazwy Krosno Odrzańskie.

Na południe od miasta rozpoczyna się łańcuch średniowiecznych, legendarnych budowli ziemnych, o historycznym, prawdopodobnym znaczeniu graniczno-obronnym – tzw. Wały Śląskie, określane również jako Wały Chrobrego, ciągnące się od Krosna w kierunku południowo-wschodnim, aż po mokradła w okolicy wsi Wierzbowa w Borach Dolnośląskich (zachował się tam, w relatywnie dobrym stanie 7,5 kilometrowy ich fragment). Ta łańcuchowa budowla jest uznawana za najdłuższy zabytek archeologiczny w Europie środkowej, i jednocześnie jest ona także obiektem o bardzo enigmatycznej przeszłości (pomimo wielu prób, dotychczas nie udało się ustalić miarodajnych opinii i faktów w tym zakresie i ich ewentualnej roli w bitwie pod Krosnem Odrzańskim)[16].

Kalendarium od 1005 do 1482[edytuj | edytuj kod]

Krosno Odrzańskie – widok ze skarpy na zabudowania zamku piastowskiego
Krosno Odrzańskie – mury obronne (XIV w.)
  • 1005 – pierwsza pisemna wzmianka o mieście
  • 1015 – bitwa pod Krosnem Odrzańskim
  • 1138 – po śmierci Bolesława Krzywoustego Krosno weszło w skład dzielnicy śląskiej
  • przed 1238 – domniemana data pierwszej lokacji[13]
  • 1238 – na zamku w Krośnie zmarł książę Henryk I Brodaty
  • 1241 – pod Legnicą zginął Henryk II Pobożny, podział księstwa między jego synów
  • XIII – XV wiek – przynależność miasta do księstwa głogowskiego
  • 1293 – kasztelanem został rycerz Bogusz Wezenborg[17]
  • 1317 – z rąk margrabiów brandenburskich Krosno otrzymało pełne prawo magdeburskie[18]
  • XIII wiek – w grodzie powstaje pierwsza mennica[19]
  • 1476 – zmarł ostatni książę głogowski Henryk XI
  • 1476 – 1482 – Wojna o sukcesję głogowską
  • 1477 – oblężenie miasta przez księcia Jana II Szalonego
  • 1478 – krośnianie wzięli udział w wyprawie po stronie Brandenburczyków, pokonani pod Leśniowem Wielkim
  • 1482 – układ w Kamieńcu Ząbkowickim, miasto przeszło pod władanie Brandenburgii

Kalendarium od 1483 do 2005[edytuj | edytuj kod]

Ty42 107 na stacji Krosno Odrzanskie (Parowozem przez Wielkopolskę – 2013 r.)
  • XVI wiek – w mieście zwyciężył protestantyzm
  • 1618–1648 – wojna trzydziestoletnia, miasto było zajmowane na przemian przez Szwedów i wojska cesarskie, miasto uczynione twierdzą
  • 1699 – w Krośnie wyszły drukiem „Bajki Ezopowe” Krzysztofa Niemirycza, poety, arianina wówczas mieszkającego w Czarnowie.
  • 1701 – Krosno w Królestwie Prus
  • 1756–1763 – wojna siedmioletnia, po bitwie pod Kijami
  • 23 czerwca 1759 – miasto zajęli i obrabowali Rosjanie
  • 1806 – miasto zajęli oddziały francuskie
  • 1814 – przez miasto przeszedł pochód ze zwłokami księcia Józefa Poniatowskiego, mieszczanie oddali księciu hołd
  • XIX wiek – początki przemysłu
  • 1870 – powstała pierwsza linia kolejowa
  • 1871 – Krosno w granicach Cesarstwa Niemiec
  • 1897 – w mieście wprowadzone zostało oświetlenie gazowe /gazownia zlokalizowana była przy dzisiejszym Kromecie/
  • 1905 – oddanie do użytku mostu na Odrze /wyprodukowany w zielonogórskiej fabryce Beuchulta/
  • 1914 – w czasie I wojny światowej na obrzeżach miasta /majątek Kamień/ powstał obóz jeniecki
  • 1919 – w obozie przebywali jeńcy-powstańcy wielkopolscy
  • 20 lutego 1945 – miasto zajęły oddziały radzieckie, które dokonały zniszczenia miasta w 60–70%
  • maj 1945 – miasto przejęła administracja polska
  • od 1945 – do miasta przybyli m.in. przymusowo wysiedleni Polacy z Kresów Wschodnich, głównie z Wileńszczyzny
  • 2005 – miasto obchodziło symboliczne tysiąclecie istnienia grodu, które związane było z pierwszą pisemną wzmianką

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Krosna Odrzańskiego w 2014 roku[20].


Piramida wieku Krosno Odrzanskie.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[21]:

  • miasto
  • kościół filialny pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła, neogotycki z 1887 roku, projekt Ferdinanda Martiusa poprawiony przez Karla Friedricha Schinkla
  • kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem św. Jadwigi Śląskiej z XVIII w., XV wieku, w latach 1708–1729, XIX wieku
  • budynek poklasztorny, ul. Szkolna 4, z XVIII wieku, z połowy XIX wieku
  • zamek piastowski w ruinie, zbudowany prawdopodobnie w początkach XIII wieku przez Henryka I Brodatego, miejsce jego śmierci w 1238 r., miejsce schronienia jego żony Jadwigi i synowej Anny podczas najazdu tatarskiego w 1241 r. Przebudowany w XIV-XIX wieku. Od XVI w. siedziba wdów po elektorach brandenburskich, później koszary; niszczony licznymi wojnami, spalony w 1945 r. Obecnie siedziba placówki kulturalnej - Centrum Artystyczno - Kulturalnego Zamek. w odbudowanej części bramnej znajduje się muzeum regionalne i punkt informacji turystycznej.
  • przyziemie spichrza zamkowego, z lat 1642–1650
  • mury obronne – miejskie, fragment z XIV wieku, z prostokątną czatownią
  • domy, ul. Chrobrego 2, 14, 17, 25, z połowy XIX wieku
  • domy, ul. Pocztowa 9, 26, 28, z połowy XIX wieku
  • dom, ul. Prusa 12, z XVIII/XIX wieku
  • dom, ul. Rybaki 2, z XVIII-XIX wieku
  • domy, ul. Mnichów 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 25, 27, 29 i 31, 33, z XVIII/XIX wieku
  • dom, ul. Wąska 11, z XVIII/XIX wieku
  • dom, pl. Wolności 5, z połowy XIX wieku
  • dom, ul. Zamkowa 14, z połowy XIX wieku
  • dom, pl. Żeromskiego 10, z XVIII/XIX wieku.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiega Droga krajowa nr 29. Droga ta wytyczona jest przez jedyny w Krośnie Odrzańskim most nad Odrą, przebiega też przez ścisłe centrum miasta, będąc najważniejszą arterią komunikacyjną miasta.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Panorama stadionu Ośrodka Sportu i Rekreacji w Krośnie Odrzańskim.

Od 1945 roku w Krośnie Odrzańskim funkcjonuje Miejski Klub Sportowy „Tęcza” Krosno Odrzańskie, którego sekcja piłkarska została założona w 1946 roku i występuje w IV lidze lubuskiej. Zespół swoje domowe mecze rozgrywa na Stadionie Ośrodka Sportu i Rekreacji w Krośnie Odrzańskim. Barwy klubu - tęczowe. Ponadto w Krośnie Odrzańskim funkcjonuje klub szachowo - brydżowy pn. Krośnieńskie Stowarzyszenie Gier Umysłowych oraz odrębny, powstały w 2009 r. Siatkarski Klub Sportowy Tęcza Krosno Odrzańskie.

W roku 2013 powstała w Krośnie Odrzańskim akademia piłkarska – Football Academy. Szkółka trenowała dzieci od 4 do 12 lat. W 2017 r. zawiesiła działalność.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Andrzeja

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[23]

Miasta współpracujące[24]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), GUS, 2011, Warszawa.
  2. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-19].
  3. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 42–43.
  4. Tomasz Struk, Kronika Biskupa Thietmara, czyli pierwsza wzmianka o Krośnie Odrzańskim, Zgodnie z foliacją (numeracją) R. Holtzmanna, pierwsza wzmianka o Krośnie znajduje się na stronie 109 b rękopisu Kroniki Thietmara, w piątym (Cros-) i szóstym (-no) wersie od dołu. Zapis graficzny wygląda następująco: ءrδnο, 2004.
  5. Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch’s Buchhandlung, 1888, s. 8.
  6. Tomasz Struk, Geneza i historyczne zmiany nazwy Krosna Odrzańskiego, „Studia Zachodnie”, nr 8, 2005 [dostęp 2020-07-03], Cytat: „Teorię tę można z góry wykluczyć. Nazwa miasta powstała przed XI w., podczas gdy krosno tkackie, od którego rzekomo miałaby powstać nazwa, zawędrowało do Europy w XII w., a do Polski w XIII w.”, przypis 42, s. 211.
  7. Tomasz Struk, Geneza i historyczne zmiany nazwy Krosna Odrzańskiego, „Studia Zachodnie”, nr 8, 2005, s. 216–218 [dostęp 2020-07-03].
  8. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  9. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  10. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  11. Czy wykopaliska w Krośnie Odrzańskim pozwolą odkryć antyczną stolicę Związku Lugijskiego?.
  12. Lugidunum i Związek Lugijski..
  13. a b Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław [etc.]: Ossolineum, 1986, s. 84–88, ISBN 83-04-01701-6, OCLC 835853938.
  14. Jerzy Kopania, Wstęp, [w:] René Descartes, Listy do księżniczki Elżbiety, Warszawa – Poznań: PWN, 1995, VII-XXV.
  15. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 834.
  16. Szlakiem książąt piastowskich... (w tym: Wał Chrobrego Krosno Odrz. – Wierzbowa).
  17. Franciszek Kusiak: Rycerze średniowiecznej Europy łacińskiej. Warszawa: PIW, 2002, s. 235. ISBN 83-06-02890-2.
  18. Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 639.
  19. Tomasz Struk, Moneta Crossene. Produkcja monet i banknotów w dziejach Krosna Odrzańskiego (część I), „Biuletyn Numizmatyczny”, 3, 2007 [dostęp 2020-07-06].
  20. Krosno Odrzańskie polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  21. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 19–20. [dostęp 25.1.13].
  22. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-15].
  23. krosnoodrzanskie.pl: Charakterystyka miast partnerskich. [dostęp 8 lutego 2012].
  24. krosnoodrzanskie.pl: Miasta współpracujące (pol.). [dostęp 8 lutego 2012].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • O Krośnie Odrzańskim.... W: Urząd Miasta w Krośnie Odrzańskim [on-line]. [dostęp 2010-05-26].
  • Beata Halicka, Krosno Odrzańskie / Crossen an der Oder 1005–2005. Wspólne dziedzictwo kultury / Das gemeinsame Kulturerbe. Wydawnictwo Instytutowe, Skórzyn 2005.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]