Krotoszyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Krotoszyn
Ratusz w Krotoszynie
Ratusz w Krotoszynie
Herb Flaga
Herb Krotoszyna Flaga Krotoszyna
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat krotoszyński
Gmina Krotoszyn
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1415
Burmistrz Franciszek Marszałek
Powierzchnia 23[1] km²
Wysokość 130-140 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

29 627[2]
1288 os./km²
Strefa numeracyjna
62
Kod pocztowy 63-700 do 63-702
Tablice rejestracyjne PKR
Położenie na mapie powiatu krotoszyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu krotoszyńskiego
Krotoszyn
Krotoszyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krotoszyn
Krotoszyn
Ziemia 51°41′44″N 17°26′13″E/51,695556 17,436944
TERC
(TERYT)
4304012044
Urząd miejski
ul. Kołłątaja 7
63-700 Krotoszyn
Strona internetowa

Krotoszyn (niem. Krotoschin) – miasto w województwie wielkopolskim, na Wysoczyźnie Kaliskiej, siedziba powiatu krotoszyńskiego i gminy Krotoszyn.

Według danych z 31 marca 2011 miasto liczyło 29 627 mieszkańców[2]. W XV wieku Krotoszyn należał do rodu Krotowskich.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Krotoszyn położony w południowej Wielkopolsce, około 108 km na południe od Poznania i około 26 km na zachód od Ostrowa Wielkopolskiego.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa kaliskiego.

Według podziału regionalnego Polski J. Kondrackiego i J. Ostrowskiego Krotoszyn leży w prowincji Niżu Środkowoeuropejskiego, prowincji Nizin Środkowopolskich w makroregionie Niziny Południowowielkopolskiej i mezoregionie Wysoczyzny Kaliskiej. Według szczegółowego podziału geomorfologicznego Bogumiła Krygowskiego Krotoszyn leży w regionie Wysoczyzny Kaliskiej w subregionie Wału Krotoszyńskiego. Przeważającą formą na terenie miasta i gminy jest wysoczyzna morenowa płaska, która zajmuje około 75% powierzchni gminy. Jest to w zasadzie morena denna, powstała podczas stadiału Warty, zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Dlatego też większą część tego obszaru zajmują osady akumulacji lodowcowej, reprezentowane głównie przez gliny zwałowe.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą Crotochino wymieniona jest w łacińskim dokumencie z 1282 roku sygnowanym przez legata apostolskiego Filipa Firmanusa[3]. W 1405 roku miejscowość wymieniona jest jako Crothoszino.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1414 roku niedaleko wsi Krotoszyn założył miasto uczestnik bitwy pod Grunwaldem, Wierzbięta Krotoski z rodu Łodziów. Od tego czasu wieś zaczęto określać jako Stary Krotoszyn. W 1415 gród został lokowany na prawie magdeburskim. Prawa miejskie zostały nadane przywilejem Władysława Jagiełły. Miasto było niszczone kilkakrotnie podczas pożarów (1453, 1638, 1774) i wojen (potop szwedzki, wojna północna), mimo tego za każdym razem było odbudowywane i rozwijało się pomyślnie. W 1628 roku osiedlili się tu protestanci uciekający z Niemiec, w XVII wieku otoczono miasto fosą i wałem obronnym z trzema bramami. W XVIII wieku Krotoszyn liczył już około 4 tysięcy mieszkańców. W tym też wieku miasto zasłynęło z wielkich jarmarków krotoszyńskich, na których sprzedawano za każdym razem około 1000 wołów.

W 1793 roku Krotoszyn znalazł się w zaborze pruskim. W pruskim podziale administracyjnym Krotoszyn był miastem powiatowym (1793-1919). Swoją siedzibę miał tu landrat powiatu Krotoszyn[4]. W 1819 roku miasto nabył książę bawarski Karol Aleksander von Thurn und Taxis. Książęta tego rodu utworzyli na okolicznych terenach latyfundium nazywane księstwem krotoszyńskim (1819-1927).

Wiek XIX i początek wieku XX, to okres uprzemysłowienia Krotoszyna, ale także przyspieszonego rozwoju rzemiosła (kuśnierstwo, garbarstwo, szewstwo), szkolnictwa (gimnazjum, seminarium nauczycielskie), spółdzielczości (polska kasa pożyczkowa, Bank Ludowy, Towarzystwo Rolnicze, Towarzystwo Pszczelarzy) i rolnictwa (XIX wiek, cykoria). Według spisu urzędowego z 1837 roku miasto liczyło 6 266 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 653 dymy (domostwa)[4]. W 1910 roku Krotoszyn zamieszkuje 13 tysięcy osób.

Ul. Dworcowa, kamień poświęcony ofiarom nalotu niemieckiego lotnictwa na cywilny pociąg ewakuacyjny w dniu 2 września 1939 r.

Mieszkańcy Krotoszyna brali czynny udział w powstaniu wielkopolskim. Miasto zostało zdobyte przez Polaków 1 stycznia 1919 roku, między innymi dzięki interwencji pociągu pancernego Poznańczyk. W latach międzywojennych nastąpiło zahamowanie rozwoju miasta. Okupacja hitlerowska trwała w mieście od 3 września 1939 do 23 stycznia 1945. Krotoszyński 56 Pułk Piechoty Wielkopolskiej wsławił się w 1939 roku w obronie położonego blisko granicy Krotoszyna oraz w obronie Warszawy, o czym wspomniał w pożegnalnym rozkazie generał Juliusz Rómmel. W okresie powojennym uprzemysłowienie miasta i rozwój, wzrost liczby mieszkańców z 22 tysięcy w roku 1973 do 27 tysięcy w roku 1985, elektryfikacja linii kolejowych Krotoszyn – Jarocin, Krotoszyn – Grabowno Wielkie, Krotoszyn – Ostrów Wielkopolski.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. kaliskiego. Po likwidacji powiatu nastąpiło ograniczenie samorządności i zmniejszenie nakładów. Po roku 1989 dalszy rozwój, nowe inwestycje, renowacje niektórych obiektów, ale także likwidacja kolei wąskotorowej Krotoszyn – RozdrażewDobrzycaPleszew. W 1999 ponowne przywrócenie powiatu krotoszyńskiego.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[5]

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Układ urbanistyczny miasta, XIV/XV-XIX (przed remordenizacją)

Zabytkami prawnie chronionymi są[6]:

  • Historyczny układ urbanistyczny miasta, XIV/XV-XIX,
  • Ratusz miejski w Rynku, zbudowany w 1689 roku z fundacji burmistrza J. Dobrowolskiego oraz właściciela Krotoszyna F.Z. Gałeckiego, w 1774 spalony, odbudowany, nadbudowany o jedną kondygnację i przebudowany w latach 1898-1899, obecnie neorenesansowy, trzykondygnacyjny z mansardami, ze stromymi dachami dwuspadowymi, z niewielkimi wieżyczkami na bokach przedniej i tylnej ściany, od XIX wieku otoczony kramami, które w latach 1968-1969 zostały zlikwidowane i przebudowane na betonowe pawilony handlowe,
    • wieża mająca ślady pierwotnego wyglądu budowli, barokowa, smukła, ośmioboczna, z zegarem i niewielkim balkonem, zwieńczona ażurowym hełmem z podwójną latarnią, z 1777 roku,
    • sklepienia w przyziemiu, również pozostałość po „pierwszym” ratuszu, dawniej cele więzienne,
  • Kościół farny św. Jana Chrzciciela, późnogotycki, wybudowany w latach 1592-1597 z fundacji kasztelana poznańskiego Jana Rozdrażewskiego dla braci czeskich, od 1601 roku katolicki, trójnawowy, o układzie bazylikowym, ze sklepieniem kolebkowym z lunetami,
    • wieża na planie kwadratu,
    • kaplice boczne z renesansowymi szczytami,
    • bogate wyposażenie wnętrza z XVII i XVIII wieku,
    • ołtarz główny, manierystyczny, z lat 1630-1640, drewniany, trzykondygnacyjny, z kopią obrazu Rubensa Zdjęcie z krzyża z XVII wieku oraz późnogotycką rzeźbą Madonna z Dzieciątkiem,
    • belka tęczowa z grupą pasyjną z XVII wieku,
    • renesansowy nagrobek Jana Rozdrażewskiego (zmarłego 1600), wykonany z piaskowca w latach 1597-1599, z postacią leżącego rycerza w zbroi,
  • Kościół św. Fabiana i św. Sebastiana z 1572, zbudowany jako szpitalny, na planie krzyża greckiego, drewniany, z kopułą, kryty gontem, restaurowany w XIX wieku, we wnętrzu krzyż procesyjny z XIX wieku, tablica z XVIII wieku poświęcona ofiarom zarazy,
  • Barokowy zespół klasztorny trynitarzy,
    • klasztor z 1733, trynitarski do kasaty zakonu w 1819, nad wejściem herby szlacheckie (Pilawa, Mniszech), w piwnicy i na parterze sklepienia kolebkowe, obecnie Muzeum Regionalne,
    • kościół św. Ap. Piotra i Pawła, późnobarokowy, wybudowany w latach 1766-1772 według projektu K.M. Frantza, jednonawowy, ambona w kształcie łodzi z żaglem i sieciami, wyposażenie wnętrza barokowe,
  • Pałac Rozdrażewskich i Gałeckich, barokowy, z późnoklasycystyczną fasadą, obecnie szkoła, zachowana sala na I piętrze z podcieniami, polichromowany strop dawnej sali balowej. Powstał w miejscu wzmiankowanej w 1415 roku fortalicji, położonej na południe od miasta, którą wzniósł Wierzbięta z rodu Łodzia. Około 1585 roku Jan Rozdrażewski wybudował w miejscu drewnianego piętrowy, podpiwniczony dwór murowany "pod dwoma dachami", z trzema pomieszczeniami na parterze i piętrze oraz sześcioma w piwnicy, obok dworu urządzono ogród. Kolejny właściciel Franciszek Gałecki w latach 1692-1700 przebudował dwór poszerzając fasadę budynku o boczne alkierzowe wieże. Na parterze urządzono siedem izb i dwa gabinety, na piętrze sześć pomieszczeń, a w piwnicy m.in. kuchnię. Inwentarz spisany po śmierci Franciszka Gałeckiego z 1718 roku wymienia m.in. skarbiec (a w nim wiele sztuk broni), a na piętrze bibliotekę. Sufity dwóch gabinetów ozdabiały m.in. malowidła "wojny wiedeńskiej" i "wojny chocimskiej". Na korytarzach i w pomieszczeniach zawieszono łącznie 140 obrazów. Teren dworski, zwany zamkowym, ogrodzony był wysokim płotem, wjazd do niego prowadził od strony północnej przez most zwodzony oraz wielką bramę z malowanymi na blasze herbami: Junoszę Gałeckich i Sasa Rozalii z Dzieduszyckich. Od córki Gałeckiego pałac w 1725 roku przejął Józef Potocki. Niedługo po tym wydarzeniu pałac uległ spaleniu. Józef Potocki odnowił go w 1727 roku, pokrył budynek nową blachą i wzbogacił nową dekoracją. Z sieni, w której stała warta, wchodziło się do apartamentów. Na piętrze, przez całą szerokość budowli, urządzono salę balową oświetloną sześcioma oknami po każdej z dwóch stron. Ściany szczytowe ozdabiały pilastry[7]
    • park pałacowy, założony w 1685 jako ogród włoski, później przekształcony na park krajobrazowy (ok. 1819), okazy drzew egzotycznych, obecnie Park Miejski,
  • Zespół kościelny poewangelicki, z lat 1788-1790, neobarokowa fasada z lat 1884-1885, klasycystyczny, na rzucie koła,
  • Kościół fil. pw. św. Marii Magdaleny, Stary Krotoszyn, drewniany, 1755,
  • Dom z oficyną, ul. Kobylińska 8, k. XIX,
  • Gimnazjum, ob. LO, ul. Kołłątaja 1, 1878-81,
  • Budynek sali gimnastycznej, 1903,
  • Dom dla nauczycieli, 1881,
  • Zespół starostwa, ul. Kołłątaja 7, pocz. XX, składający się ze starostwa, ob. Urząd Miasta, 1900-1901, 1912, 1928 i budynku gospodarczego,
  • Dom, ul. Koźmińska 36, szach., 2 poł. XVIII,
  • Dom, ul. Popiełuszki 3, 1 ćw. XIX,
  • Dom, ul. Popiełuszki 6, szach., 1 poł. XIX,
  • Dom, ul. Powstańców Wielkopolskich 14,
  • Dom, ul. Sienkiewicza 5, 1 poł. XIX,
  • Dom, ul. Sienkiewicza 6, XVIII/XIX,
  • Dawny sąd, ul. Sienkiewicza 9, 1 ćw. XIX,
  • Dom, ul. Sienkiewicza 14, 1820,
  • Dom, ul. Rawicka 8, 1823,
  • Dom, ul. Rawicka 20, 1 poł. XIX,
  • Dom, ul. Rawicka 28, 1 poł. XIX,
  • Dworek, ul. Zamkowy Folwark, XVIII/XIX.

Pozostałe obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • Arsenał z 1823 roku, klasycystyczny,
  • Cmentarz,
    • obelisk powstańców wielkopolskich oraz żołnierzy 56 Pułku Piechoty Wielkopolskiej i 2 Pułku Strzelców Wielkopolskich,
    • grób pułkownika W.J. Tyczyńskiego, dowódcy 56 Pułku Piechoty w latach 1932-1939,

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Zbieg ulic: Słodowej i Floriana z budynkiem centrum handlowego

Największym zakładem w mieście jest firma Mahle Polska Sp. z o.o., zatrudniający ok. 3000 osób, produkujący komponenty do silników spalinowych światowych producentów. Inne ważne zakłady branży metalowej to: Jotkel, Fugor Sp. z o.o., Metpol, Konstal. W Krotoszynie istnieją dwa zakłady konfekcyjne Teomina S.A. i Krisbit. Największymi zakładami branży spożywczej są Nutricia Sp. z o.o. i Ewa Krotoszyn S.A. Dużymi zakładami są również: Maxpol i Krepel Polska Sp. z o.o. W Krotoszynie mają również siedzibę dwa duże przedsiębiorstwa handlowe: AT Krotoszyn S.A. i Dino Sp. z o.o. mające swoje sklepy i hurtownie na terenie całego kraju.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiegają drogi krajowe i wojewódzkie:

Transport autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Z dworca autobusowego PKS można w połączeniach bezpośrednich dojechać między innymi do: Poznania, Bydgoszczy, Konina, Ostrowa Wielkopolskiego, Pleszewa, Kępna, Sycowa, Wrocławia, Zgorzelca, Milicza, Żmigrodu, Konina, Leszna, Pogorzeli, i Szklarskiej Poręby. Przez Krotoszyn przebiegają także prywatne regularne międzynarodowe linie autobusowe relacji: LublinKalisz – Krotoszyn – LesznoLondyn, LublinKalisz – Krotoszyn – LesznoLyonMarsyliaBarcelonaMadryt, oraz ChełmKalisz – Krotoszyn – LesznoBrukselaParyż. Ponadto prywatni przewoźnicy obsługują regularną komunikację między Krotoszynem a Poznaniem.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

W Krotoszynie funkcjonuje komunikacja miejska obsługiwana przez autobusy Miejskiego Zakładu Komunikacji. MZK Krotoszyn obsługuje 10 linii autobusowych:

  • Linia nr 1: Krotoszyn – Cieszków – Krotoszyn,
  • Linia nr 2: Krotoszyn – Orpiszew – Krotoszyn,
  • Linia nr 3: Krotoszyn – Dzierżanów – Krotoszyn,
  • Linia nr 4: Krotoszyn – Wielowieś – Krotoszyn,
  • Linia nr 5: Krotoszyn – Sulmierzyce – Krotoszyn,
  • Linia nr 6: Krotoszyn – Rozdrażew – Krotoszyn,
  • Linia nr 7: Krotoszyn – Świnków – Krotoszyn,
  • Linia nr 9: Krotoszyn – Roszki – Krotoszyn,
  • Linia nr J: Krotoszyn – Jarocin – Krotoszyn (obsługiwana wspólnie z JLA Jarocin),
  • Linia nr K: Krotoszyn – Ostrów Wielkopolski – Krotoszyn,

Ponadto na terenie Krotoszyna funkcjonują trzy linie autobusowe obsługiwane przez innych przewoźników:

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

W Krotoszynie krzyżują się linie kolejowe:

Obecnie Krotoszyn posiada bezpośrednie połączenia kolejowe między innymi z Poznaniem, Lesznem i Ostrowem Wielkopolskim, a także jedno dziennie z Wrocławiem. Dawniej można było stąd bezpośrednio dojechać m.in. do Piły, Zbąszynka, Głogowa czy Łodzi.

W Krotoszynie w okolicach dworca kolejowego znajdowała się do 1987 stacja rozebranego odcinka kolei wąskotorowej relacji: Krotoszyn – DobrzycaPleszew Wąsk.Pleszew, kursującej w ramach tzw. Krotoszyńskiej Kolei Dojazdowej.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

W 2013 przy ul. Mickiewicza oddano do użytku sanitarne lądowisko.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoły podstawowe i gimnazja
    • Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Powstańców Wielkopolskich w Krotoszynie, al. Powstańców Wielkopolskich 13
    • Szkoła Podstawowa Nr 4 im. Wojska Polskiego w Krotoszynie, ul. Sienkiewicza 9,
    • Szkoła Podstawowa Nr 8 im. Marii Skłodowskiej-Curie w Krotoszynie,ul. 23 Stycznia 20,
    • Gimnazjum Nr 2 w Krotoszynie, ul. Zdunowska 83,
    • Gimnazjum Nr 4 w Krotoszynie, ul. 23 Stycznia 20,
    • Zespół Szkół Nr 1 z Oddziałami Integracyjnymi w Krotoszynie, ul. Władysława Jagiełły 4
    • Zespół Szkół Nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi w Krotoszynie, ul. Plac Szkolny 19,
    • Zespół Szkół Nr 3 w Krotoszynie, al. Powstańców Wlkp. 13,
  • Szkoły ponadgimnazjalne
    • I Liceum Ogólnokształcące im. H. Kołłątaja w Krotoszynie, ul. Kołłątaja 1,
    • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 w Krotoszynie, ul. Mickiewicza 11,
    • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 im. Karola F. Libelta w Krotoszynie, Plac Jana Pawła II nr 5,
    • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 3 im. Jana Pawła II w Krotoszynie, ul. Zdunowska 81,
    • Zakład Doskonalenia Zawodowego w Krotoszynie, Plac Jana Pawła II nr 5 (budynek nr ZSP 2),
  • Szkoły specjalne
    • Zespół Szkół Specjalnych w Krotoszynie, ul. Ostrowska 39,
  • Szkoły artystyczne
    • Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia w Krotoszynie, ul. Młyńska 2 D,
    • Społeczne Ognisko Muzyczne w Krotoszynie, ul. Młyńska 2 D.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Regionalne im. Hieronima Ławniczaka

Instytucje kulturalne znajdujące się na terenie miasta:

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z Krotoszynem[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  2. 2,0 2,1 Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  3. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 473-474.
  4. 4,0 4,1 Leon Plater: Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Ksie̜ztwa Poznańskiego. Lipsk: Jan Nepomucen Bobrowicz, Ksie̜garnia Zagraniczna (Librairie Étrangère), 1846, s. 248.
  5. Współpraca międzynarodowa (pol.). krotoszyn.pl, 2008-07-22. [dostęp 2012-07-10].
  6. Rejestr zabytków KOBiDZ (dostęp: 30.12.2008).
  7. „Archaeologia historica polona”, Tom 15/1, Toruń 2005, s.249
  8. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 12 lutego 2013.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]