Krowieńczak księżycoróg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krowieńczak księżycoróg
Copris lunaris
(Linnaeus, 1758)
samica
samica
samiec
samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Gromada owady
Rząd chrząszcze
Podrząd chrząszcze wielożerne
Nadrodzina żukokształtne
Rodzina poświętnikowate
Podrodzina Scarabaeinae
Plemię Coprini
Rodzaj Copris
Gatunek krowieńczak księżycoróg
Synonimy
  • Scarabaeus lunaris Linnaeus, 1758
  • Copris belisama Schrank, 1798
  • Scarabaeus bifidus Poda, 1761
  • Copris castaneus Mulsant, 1842
  • Copris corniculatus Mulsant, 1842
  • Copris deletus Mulsant, 1842
  • Scarabaeus emarginatus Olivier, 1789
  • Copris gistelianus Gistl, 1857
  • Copris jenisonianus Gistl, 1857
  • Scarabaeus lunus Schrank, 1798
  • Copris obliteratus Mulsant, 1842
  • Scarabaeus quadridentatus De Geer, 1778

Krowieńczak księżycoróg[1], księżycoróg[2] (Copris lunaris) – gatunek chrząszcza z rodziny poświętnikowatych. Występuje na pastwiskach Europy i Azji, gdzie żywi się odchodami bydła i koni. Parka wspólnie kopie komorę lęgową, a samica opiekuje się potomstwem aż do osiągnięcia przez nie stadium owada dorosłego.

Opis[edytuj]

Chrząszcz o błyszcząco czarnym, wypukłym ciele długości od 15 do 24 mm. Ma półokrągłą głowę z gęsto punktowanym i wyciętym pośrodku nadustkiem. Róg na głowie samca jest długi, ostry i nieco zakrzywiony do tyłu, a na głowie samicy krótki, szeroki i wycięty u szczytu. Na przedzie przedplecza u samca występują dwa ostre i małe rogi oddzielone dużymi zagłębieniami od jego stromej części, a u samicy poprzeczna listewka i dwa guzki. Uzbrojenie przedplecza i głowy wykazuje jednak pewną zmienność i u mniejszych samców przypomina to u samic. Pokrywy mają po 9 wyraźnych rzędów[3].

Biologia i ekologia[edytuj]

Gatunek ten zasiedla nasłonecznione pastwiska o podłożu piaszczystym lub lessowym, gdzie znaleźć go można pod świeżymi jak i trochę przeschniętymi odchodami bydła i koni[4].

Rodzice, zwłaszcza samica, wykazują troskę rodzicielską o potomstwo. Para wspólnie wykopuje gniazdo i napełnia je odchodami. Następnie samica formuje z odchodów luźno rozmieszczone kulki, z których każda zawiera jedno jajo. Samica pozostaje w gnieździe, zajmując się jajami, larwami i poczwarkami, a opuszcza je dopiero z owadami dorosłymi nowego pokolenia. W tym czasie matka naprawia uszkodzone kule, czyści je z pojawiającej się pleśni, zatyka otwór komory lęgowej w przypadku jego otwarcia oraz atakuje intruzów np. larwy Aphodius fossor czy dorosłe innych krowieńczaków[5]. Chrząszcze po przezimowaniu pojawiają się w maju, a nowego pokolenia w lipcu[4].

Z krowieńczakiem księżycorogiem związane są liczne gatunki foretycznych roztoczy. Pajęczaki te rozmnażają się w komorach lęgowych krowieńczaków a następnie wykorzystują chrząszcze dwóch pokoleń (samicę i potomstwo) do rozprzestrzenienia się[6]. Związane z tym gatunkiem są m.in. Spatulaphorus copridis[7], Alliphis halleri, Alliphis montanus, Alliphis phoreticus, Alliphis scarabaeorum, Copriphis pterophilus, Halolaspis hypedon, Onchodellus hispani, Onchodellus reticulatus, Pachylaelaps pectinifer, Parasitus coleoptratorum, Parasitus copridis, Parasitus fimetorum, Parasitus heliocopridis, Parasitus lunariphilus, Parasitus mustelarum, Pelethiphis opacus, Proctolaelaps ventrianalis, Scarabaspis inexpectatus, Uropoda copridis, Nothrholaspis pseudoterreus, Macrocheles perglaber, Macrocheles merdarius, Macrocheles lumareti, Macrocheles copridis i Macrocheles glaber[6].

Rozprzestrzenienie[edytuj]

Owad rozprzestrzeniony od południowej i środkowej Europy, przez Turcję, kraje zakaukaskie, Azję Środkową i Iran aż po chiński Sinciang[8]. Na północ sięga Anglii i południowych krańców Norwegii[4]. W Polsce występuje na stanowiskach rozproszonych na całym obszarze kraju[3][4]. W 2002 znalazł się na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” jako gatunek bliski zagrożenia (NT – Near Threated)[2]. W 2005 umieszczony został na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych Republiki Czeskiej. Bezkręgowce” jako gatunek krytycznie zagrożony[9].

Przypisy

  1. Owady: 129 rysunków kolorowych. Wydawnictwo M. Arcta, około 1925, s. 8, seria: Atlasiki kieszonkowe.
  2. a b Jerzy Pawłowski, Daniel Kubisz, Mieczysław Mazur: Coleoptera Chrząszcze. W: Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Zbigniew Głowaciński, Małgorzata Makomaska-Juchiewicz, Grażyna Połczyńska-Konior (red.). Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk (PAN), 2002. ISBN 83-901236-8-1.
  3. a b Zdzisława Stebnicka: Klucze do oznaczania owadów Polski Część XIX Chrząszcze – Coleoptera z. 28a Żukowate – Scarabaeidae grupa podrodzin: Scarabaeidae laparosticti. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Polskie Towarzystwo Entomologiczne, 1976.
  4. a b c d B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska. Chrząszcze – Coleoptera. Scarabaeoidea, Dascilloidea, Byrrhoidea i Parnoidea.. „Katalog Fauny Polski,”. XXIII (9), 1983. 
  5. H.G. Klemperer. Parental behaviour in Copris lunaris (Coleoptera, Scarabaeidae): care and defence of brood balls and nest. „Ecological Entomology”. 7 (2), s. 155–167, 1982. DOI: 10.1111/j.1365-2311.1982.tb00654.x. 
  6. a b Peter Mašán, Bruce Halliday. Mesostigmatid mites associated with the dung beetle Copris lunaris (Coleoptera: Scarabaeidae). „European Journal of Entomology”. 106, s. 545–550, 2009. 
  7. A.A. Khaustov. A new species of genus Spatulaphorus (Acari: Heterostigmata: Pygmephoridae) associated with Copris lunaris (Coleoptera: Scarabaeidae) from Crimea. „Acarina”. 15 (1), s. 155–157, 2007. 
  8. Copris lunaris (Linnaeus, 1758). W: GBIF Backbone Taxonomy [on-line]. [dostęp 2017-06-15].
  9. Jan Farkač, David Král, Martin Škorupík: Červený seznam ohrožených druhů České republiky. Bezobratlí. List of threatened species in the Czech Republic. Invertebrates.. Praha: Agentura ochrany přírody a krajiny ČR, 2005. ISBN 80-86064-96-4.