Kruszczyk szerokolistny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kruszczyk szerokolistny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Podrodzina epidendronowe
Rodzaj kruszczyk
Gatunek kruszczyk szerokolistny
Nazwa systematyczna
Epipactis helleborine (L.) Crantz
Stirp. Austr. Fasc. ed. 2, 2(6): 467 1769[2]
Synonimy
  • Epipactis latifolia (L.) All.,
  • Serapias helleborine L.[2]

Kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine (L.) Crantz) – gatunek byliny z rodziny storczykowatych. Występuje w stanie dzikim w Europie, Afryce i Azji, zawleczony do Ameryki Północnej. W Polsce dość pospolity, objęty ochroną częściową. Jest bardzo zmienny morfologicznie, wyróżnia się kilkanaście podgatunków. Krzyżuje się z innymi gatunkami kruszczyków.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj]

Kruszczyk szerokolistny ma najszerszy zasięg geograficzny spośród wszystkich gatunków rodzaju. Występuje w prawie całej Europie (nie rośnie jedynie w północnej Norwegii i na Krecie[3]), północnej Afryce oraz w Azji – od południowo-zachodniej przez środkową, sięgając na wschodzie do Chin, Bhutanu, Nepalu i Japonii[4]. Jest jedynym europejskim gatunkiem storczykowatych, który został zawleczony do Ameryki Północnej: już w 1879 r. został stwierdzony w północno-wschodnich stanach USA[3], a dziś jest spotykany pospolicie również w południowo-wschodniej części Kanady[5]. W Polsce jest to roślina dość częsta na całym obszarze[6].

Gatunek charakteryzuje się dość znaczną rozpiętością wysokości występowania. Rośnie od nizin aż po góry, gdzie sięga po regiel górny. W Tatrach Bielskich znaleziono go jeszcze na wysokości 1300 m n.p.m.[3], w Alpach dochodzi do 1800 m n.p.m.[7]

Morfologia[edytuj]

Łodyga
Wzniesiona, pojedyncza i nierozgałęziająca się, na przekroju obła, o wysokości najczęściej 35-80 cm, rzadko od kilkunastu, nawet do 100 cm. Łodyga zielona lub czerwonawa, zwłaszcza u nasady. Górne międzywęźla niewiele dłuższe od pozostałych. Część kwiatowa łodygi omszona, podczas gdy dolna część łodygi jest naga.
Liście
O kształcie jajowato-eliptycznym do okrągłego, górne czasem lancetowate. Na końcach ostre lub krótko zaostrzone, choć dolne liście bywają też tępo zakończone. Zwykle łukowato wygięte, na brzegu i nerwach owłosione i nieco szorstkie. Osiągają długość 3–17 cm i szerokość 0,5-5 (10) cm. Liście są liczne i wyrastają spiralnie na łodydze, środkowe są zwykle dłuższe od międzywęźli.
Kwiaty
Zebrane w grono w górnej części bezlistnej łodygi. Kwiatostan bywa luźny lub gęsty, walcowaty i osiąga od 3 do 35 cm wysokości. Kwiaty wyrastają na szypułkach omszonych i skręconych o długości 3–5 mm, u podstawy z przysadkami osiągającymi od 5 do 0,5 cm długości. Okwiat w czasie kwitnienia szeroko otwarty, z zewnątrz zielonkawy, wewnątrz w różnych odcieniach czerwieni. Listki okwiatu tępe, lub krótko zaostrzone, nagie lub tylko słabo owłosione. Niezbyt duża warżka, krótsza od innych działek okwiatu, jest niekiedy fioletowo nabiegła. Jej przedni człon, o łódeczkowatym kształcie, zaostrzony i zrośnięty nieruchomo z nasadowym członem, który z zewnątrz jest zielony, a wewnątrz ciemnobrązowy. Jest przeważnie purpurowy, lub purpurowo kropkowany. Krótka zalążnia stopniowo zwężająca się w szypułkę jest naga lub nieco tylko owłosiona. Miodniki znajdują się na nasadowym członie warżki.
Owoce
Rozdęta torebka.
Organy podziemne
Kłącze o krótkich międzywęźlach.

Biologia i ekologia[edytuj]

Geofit ryzomowy. Roślina miododajna i owadopylna. Zapylana jest przez błonkówki[8], nierzadko dochodzi do samozapylenia[6]. Kwitnie od czerwca do września[6].

Częściej występuje na glebach o odczynie zasadowym, jednak spotkamy go i na glebach o odczynie obojętnym i nawet na kwaśnych (pH 6,3 - 8,0).[3] W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Querco-Fagetea i związku (All.) Cephalanthero-Fagenion[9]. Rośnie nie tylko w żyznych lasach liściastych, ale także na ich obrzeżach i na śródleśnych przydrożach, w lasach iglastych na siedliskach kwaśnych i ubogich, w zaroślach, na łąkach i wydmach. Gatunek wykazuje silne skłonności do przenikania na stanowiska półruderalne: notowany jest na terenach znacznie przekształconych antropogenicznie[3], np. w opuszczonych ogrodach, na podmiejskich nieużytkach, a nawet na hałdach kopalnianych[10].

Nektar zawiera pewne związki chemiczne o narkotycznym działaniu na owady. Wpływają na spowolnienie reakcji owadów wydłużając czas spędzany przez nie na kwiatach kruszczyka, mimo ich małej atrakcyjności. Zwiększa to szanse na zapylenie kwiatów. Dla owadów jest to niekorzystne, gdyż zbierają mniej nektaru i łatwiej padają łupem drapieżników.

Zmienność[edytuj]

Tworzy mieszańce z: kruszczykiem drobnolistnym (Epipactis microphylla), kruszczykiem rdzawoczerwonym (E. atrorubens) i kruszczykiem sinym (E. purpurata)[6].

Jest gatunkiem bardzo zmiennym morfologicznie. Wyróżnia się następujące uznane podtaksony[2]:

  • E. helleborine subsp. helleborinepodgatunek nominatywny
  • E. helleborine subsp. bithynica (Robatsch) Kreutz Kompend. Eur. Orchid. 61 2004 (syn. E. bithynica Robatsch)
  • E. helleborine subsp. degenii (Szentp. & Mónus) Kreutz Ber. Arbeitskreis. Heimische Orchid. 24(1): 157 2007 (syn. E. degenii Szentp. & Mónus)
  • E. helleborine subsp. densifolia (W.Hahn, Passin & R.Wegener) Kreutz Eurorchis 17: 105 2005 (syn. E. densifolia W.Hahn, Passin & R.Wegener)
  • E. helleborine subsp. latina W.Rossi & E.Klein Orchidee (Hamburg) 38: 93 1987 (syn. E. latina (W.Rossi & E.Klein) B.Baumann & H.Baumann)
  • E. helleborine subsp. leutei (Robatsch) Kreutz Kompend. Eur. Orchid. 62 2004 (syn. E. leutei Robatsch)
  • E. helleborine subsp. molochina (P.Delforge) Kreutz Kompend. Eur. Orchid. 62 2004 (syn. E. molochina P.Delforge)
  • E. helleborine subsp. neerlandica (Verm.) Buttler Willdenowia 16: 115 1986 (syn. E. helleborine var. neerlandica Verm., E. helleborine subsp. renzii (Robatsch) Løjtnant, E. neerlandica (Verm.) Devillers-Tersch. & Devillers, E. renzii Robatsch)
  • E. helleborine subsp.orbicularis (K.Richt.) E.Klein Phyton (Horn) 37: 74 1997 (syn. E. distans Arv.-Touv., E. helleborine subsp. distans (Arv.-Touv.) R.Engel & Quentin, E. helleborine var. orbicularis (K.Richt.) Verm., E. orbicularis K.Richt.)
  • E. helleborine subsp. schubertiorum (Bartolo, Pulv. & Robatsch) Kreutz Kompend. Eur. Orchid. 62 2004 (syn. E. schubertiorum Bartolo, Pulv. & Robatsch)
  • E. helleborine subsp. tremolsii (Pau) E.Klein Orchidee (Hamburg) 30: 49 1979 (syn. E. atropurpurea var. tremolsii (Pau) Schltr., E. cardina Benito & C.E.Hermos., E. duriensis Bernardos, D.Tyteca, Revuelta & Amich, E. tremolsii Pau)
  • E. helleborine var. tangutica (Schltr.) S.C.Chen & G.H.Zhu Novon 13: 423 2003 (syn. E. tangutica Schltr.)

Zagrożenia i ochrona[edytuj]

Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce częściową ochroną gatunkową[11]. W latach 1946-2014 gatunek znajdował się pod ochroną ścisłą[12]. Zagrożeniem jest głównie kurczenie się powierzchni lasów liściastych i utrata siedlisk. Stanowiska kruszczyka szerokolistnego znajdują się w prawie każdym parku narodowym i w wielu rezerwatach leśnych na terenie kraju[6].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-03].
  2. a b c Epipactis helleborine (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-08-08].
  3. a b c d e Proházka František, Velísek Václav: Orchideje naši přirody, wyd. Academia, nakladatelství Čskoslovenské akademie věd, Praha 1983, s. 98-99
  4. Epipactis helleborine (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-08-08].
  5. Barański Mirosław J.: Fathom Five National Marine Park, w: „Na Szlaku. Magazyn turystyczno-krajoznawczy” R. XXIX, nr e-107 (303), wrzesień 2015, s. 21-23.
  6. a b c d e Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-444-8.
  7. Danesch Edeltraud, Danesch Othmar: Le monde fascinant de la flore alpine, Editions M.P.A, Saint-Sulpice (Suisse), b. r. (1984), s. 307, ​ISBN 2-88090-009-3
  8. Józef Rostafiński, Olga Seidl: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  9. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  10. Dariusz L. Szlachetko, Michał Skakuj: Storczyki Polski. Poznań: Wydawnictwo Sorus, 1996. ISBN 83-85599-97-5.
  11. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1409).
  12. Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 29 sierpnia 1946 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych i z Ministrem Leśnictwa w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (Dz.U. z 1946 r. Nr 70, poz. 384).

Bibliografia[edytuj]

  1. Činčura František, Viera Feráková, Májovský Jozef, Šomšák Ladislav, Záborský Ján, Jindřich Krejča, Magdaléna Záborská (ilustracje). Pospolite rośliny środkowej Europy. PWRiL, Warszawa, 1990. ​ISBN 83-09-01473-2
  2. Rutkowski Lucjan. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, 2006. ​ISBN 83-01-14342-8​.
  3. Dariusz L. Szlachetko, Michał Skakuj: Storczyki Polski. Poznań: Wydawnictwo Sorus, 1996. ISBN 83-85599-97-5.