Przejdź do zawartości

Krystyna Janda

Przejrzana
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Krystyna Janda
Ilustracja
Krystyna Janda
Data i miejsce urodzenia

18 grudnia 1952
Starachowice

Zawód

aktorka

Współmałżonek

Andrzej Seweryn
(1974−1979; rozwód)
Edward Kłosiński (1981−2008; jego śmierć)

Lata aktywności

od 1973

Zespół artystyczny
Teatr „Polonia” w Warszawie
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Oficer Orderu Sztuki i Literatury (Francja) Kawaler Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”
Faksymile
Strona internetowa

Krystyna Jolanta Janda (ur. 18 grudnia 1952[a][1] w Starachowicach) – polska aktorka filmowa i teatralna, reżyserka, prozaiczka, felietonistka i piosenkarka. Współzałożycielka i prezeska Fundacji Krystyny Jandy na rzecz Kultury, dyrektorka artystyczna teatrów: Polonia i Och-Teatru w Warszawie.

Karierę rozpoczęła w trakcie studiów, występując w serialach telewizyjnych. Jej debiutem kinowym była główna rola reżyserki Agnieszki w filmie Andrzeja Wajdy Człowiek z marmuru (1976), która zapewniła jej popularność w kraju. Od tamtej pory wystąpiła w siedmiu wielokrotnie nagradzanych fabularnych i dokumentalnych filmach tego reżysera. Pozycję w branży aktorskiej wzmocniła występem w filmach. Granica (1977) Jana Rybkowskiego, Golem (1979) Piotra Szulkina, Kochankowie mojej mamy (1985) Radosława Piwowarskiego, Dekalog II (1988) Krzysztofa Kieślowskiego, Stan posiadania (1988) i Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową Krzysztofa Zanussiego (2000) oraz miniserialu Modrzejewska (1989) Jana Łomnickiego. Międzynarodowe uznanie przyniosła jej rola Antoniny Dziwisz w filmie Ryszarda Bugajskiego Przesłuchanie (1982). Zagrała również w kilku filmach produkcji niemieckiej, francuskiej i węgierskiej, m.in. w nagrodzonym Oscarem filmie Mefisto (1981). Zagrała około 50 ról w filmach fabularnych. Wyreżyserowała film Pestka (1995) na podstawie prozy Anki Kowalskiej.

Była etatową aktorką w Teatrze Ateneum w Warszawie (1975–1987) i Teatrze Powszechnym w Warszawie (1987–2005). Zagrała około 60 ról teatralnych, od antyku przez Szekspira do współczesnego repertuaru teatralnego polskiego i światowego, w tym wiele monodramów, a także około 45 ról od klasycznych do współczesnych w Teatrze Telewizji. Wyreżyserowała liczne spektakle sceniczne i spektakle telewizyjne.

Brała udział w kilku projektach muzycznych. Nagrała pięć albumów studyjnych, m.in. W malinowym chruśniaku (1984) w duecie z Markiem Grechutą. Napisała pięć książek. Przyjaźniła się z Agnieszką Osiecką, a owocem tej relacji jest m.in. grany przez nią monodram Biała bluzka (2010)[2].

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się i wychowała w Starachowicach. Jest córką Zdzisławy z domu Janickiej (zm. 2019) i Ryszarda Jandy, inżyniera pochodzenia czeskiego[3]. Gdy miała półtora roku, zamieszkała z dziadkami, ponieważ ojca przeniesiono służbowo do Ursusa[4]. Skończywszy siedem lat, zamieszkała z rodzicami[5]. W dzieciństwie uczęszczała do szkoły muzycznej[6].

Jest absolwentką warszawskiego Państwowego Liceum Plastycznego, uczyła się również w studium baletowym[7]. W 1975 ukończyła z wyróżnieniem studia magisterskie na Wydziale Aktorskim Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie[8].

Na szklanym ekranie po raz pierwszy pojawiła się jak dziewczyna tańcząca na chłopskim weselu w serialu Czarne chmury (1973). Jako aktorka teatralna zadebiutowała rolą Maszy Kułyginy w dramacie Trzy siostry Antona Czechowa (reż. Aleksander Bardini wystawianym w Teatrze Telewizji w 1974[9]. W tym samym roku zagrała rolę Manekina 34 w ulicznej grotesce scenicznej Bal manekinów Brunona Jasieńskiego w reżyserii Janusza Warmińskiego[9]. W 1976 zagrała Doriana Graya w Portrecie Doriana Graya Oscara Wilde’a w adaptacji Johna Osborne’a i reżyserii Andrzeja Łapickiego w Teatrze Małym w Warszawie[10]. W latach 1976–1987 była aktorką Teatru Ateneum w Warszawie.

Przełomem w jej karierze aktorskiej była rola Agnieszki w filmie Andrzeja Wajdy Człowiek z marmuru (1976)[11][12]. Grywa najczęściej postacie kobiet silnych i zdecydowanych o bogatym życiu wewnętrznym, do najbardziej znanych należą jej role w filmach: Człowiek z żelaza, Przesłuchanie i Kochankowie mojej mamy.

Na estradzie zadebiutowała w 1977 występem z piosenką „Guma do żucia” autorstwa Marka Grechuta, za której wykonanie otrzymała nagrodę na 15. Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu[9][13].

Wyreżyserowała film fabularny Pestka według kultowej powieści Anki Kowalskiej.

Za rolę w Przesłuchaniu otrzymała nagrodę dla najlepszej aktorki na 43. MFF w Cannes. Za rolę w filmie Zwolnieni z życia Waldemara Krzystka dostała Srebrną Muszlę na MFF w San Sebastián. Za rolę w filmie niemiecko-francuskim Laputa knerii Helmy Sanders-Brahms została nagrodzona na MFF w Montrealu.

Pisze felietony m.in. do magazynu „Poradnik Domowy[14], a wcześniej także do miesięczników „Pani” i „Uroda”[15]. Prowadzi blog[16].

Wielokrotnie nagradzana jako najpopularniejsza i najbardziej ceniona aktorka w Polsce. W 1998 w ankiecie „Koniec wieku” przeprowadzonej przez tygodnik „Polityka” została wybrana do grona najwybitniejszych aktorów XX wieku[17]. W maju 2006 otrzymała nagrodę Medaille Charlemagne pour des Medias Européens (Medal Karola Wielkiego Europejska nagroda mediów) za wybitny dorobek aktorski, zaangażowanie w europejskie porozumienie między Wschodem i Zachodem oraz walkę o równouprawnienie kobiet. W tym samym roku za rolę Tonki Babić w spektaklu Ucho, gardło, nóż (w jej własnej reżyserii) została nagrodzona prestiżowym Feliksem Warszawskim.

W 2000 odbyła jedną z największych tras teatralnych w historii polskiego teatru ze spektaklem Sto twarzy Krystyny Jandy – w ciągu dwóch miesięcy zagrała 48 spektakli w ośmiu polskich miastach.

Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 była członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności[18].

W 2005 stworzyła – pierwszy w Polsce całkiem prywatny[13]Teatr Polonia w Warszawie[19], który prowadzi z ramienia Fundacji Krystyny Jandy na rzecz Kultury[20]. 16 stycznia 2010 otworzyła Och-Teatr w Warszawie[21].

Zasiada w Radzie Nadzorczej Fundacji Okularnicy[22].

We wrześniu 2015 na rynku pojawiły się kosmetyki sygnowane jej nazwiskiem[23][24]. Pojawiała się w kampaniach reklamowych marek: Art & Diamonds Soraya, Eurobanku, Telekomunikacji Polskiej SA czy Lipton[25].

30 grudnia 2020, po tym, jak poinformowała w mediach społecznościowych, że zaszczepiła się poza kolejnością przeciw COVID-19 na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym, stała się centralną postacią tzw. afery szczepionkowej[26][27][28]. W 2022 wzięła udział w europejskim filmie animowanym na rzecz zdrowia publicznego i budowania pierwszego aliansu przeciw depresji w Polsce[29][30].

Życie prywatne

[edytuj | edytuj kod]

W latach 1974–1979 była żoną aktora Andrzeja Seweryna, z którym ma córkę, Marię. W 1981 poślubiła Edwarda Kłosińskiego (zm. 5 stycznia 2008), z którym ma dwóch synów, Adama i Jędrzeja[31][32]. Mieszka w podwarszawskim Milanówku[33].

Dorobek artystyczny

[edytuj | edytuj kod]
Krystyna Janda w spektaklu Shirley Valentine (adaptacja sztuki Willy’ego Russella), 1991

Filmografia

[edytuj | edytuj kod]

Spektakle (jako aktorka – wybór)

[edytuj | edytuj kod]

Publikacje

[edytuj | edytuj kod]
Portret autorstwa Zbigniewa Kresowatego

Ordery i odznaczenia

[edytuj | edytuj kod]
Odcisk dłoni i podpis Jandy na Promenadzie Gwiazd w Międzyzdrojach
Gwiazda Krystyny Jandy w Alei Gwiazd w Łodzi
Gwiazda Krystyny Jandy na Alei Gwiazd w Krakowie

Nagrody i wyróżnienia

[edytuj | edytuj kod]
Miejsce na liście najcenniejszych osobowości show-biznesu w Polsce według Forbesa
  • 2009 – miejsce 19[66]
  • 2010 – miejsce 24[66]
  1. W rzeczywistości już po północy w dniu 19 grudnia.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. Dziennik – wpis na 30 maja 2012 [online], krystynajanda.pl, 30 maja 2012 [zarchiwizowane z adresu 2016-03-10].
  2. a b BIAŁA BLUZKA - spektakl Och-Teatr, Warszawa [online], ochteatr.com.pl [dostęp 2022-03-13].
  3. Powroty do rodzinnego gniazda. Interia.pl. [dostęp 2019-04-15].
  4. Janicka i Janda 2004 ↓, s. 14.
  5. Janicka i Janda 2004 ↓, s. 17.
  6. Janicka i Janda 2004 ↓, s. 18.
  7. Janicka i Janda 2004 ↓, s. 21.
  8. Krystyna Janda: Kwarantanna remanenty. instagram.com, 2020-04-07. [dostęp 2020-04-07]. (pol.).
  9. a b c Kto jest kim w Polsce. Informator biograficzny. Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.). Warszawa: Wydawnictwo „Interpress”, 1993, s. 239. ISBN 83-223-2644-0.
  10. Kamila Łapicka, Andrzej Łapicki: Łapa w Łapę. Z Andrzejem Łapickim rozmawia Kamila Łapicka. Warszawa: Wydawnictwo Czerwone i Czarne, 2012, s. 103. ISBN 978-83-7700-039-7.
  11. Tomasz Raczek: Karuzela z idolami. Michałów – Grabina: Instytut Wydawniczy Latarnik, 2006, s. 125. ISBN 978-83-60000-15-1.
  12. Jacek Szczerba: Wykuwanie „Człowieka z marmuru”. Rozmowa z Krystyną Jandą. wyborcza.pl, 2016-08-22. [dostęp 2016-08-26].
  13. a b Tomasz Raczek: Karuzela z idolami. Michałów – Grabina: Instytut Wydawniczy Latarnik, 2006, s. 126. ISBN 978-83-60000-15-1.
  14. „Felietony Krystyny Jandy”. kobieta.gazeta.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-04-26)]., kobieta.gazeta.pl/poradnik-domowy.
  15. K. Janda, Różowe tabletki na uspokojenie, wyd. WAB, Warszawa 2003, s. 4.
  16. „Dziennik” – blog Krystyny Jandy.
  17. Ankieta „Polityki”. krystynajanda.pl, 17 sierpnia 1998. [dostęp 2019-07-15].
  18. Wyborczy Komitet Honorowy Unii Wolności. uw.org.pl, 12 lipca 2001. [dostęp 2025-11-11].
  19. Teatr „Polonia”.
  20. Fundacja Krystyny Jandy na rzecz Kultury.
  21. Historia fundacji. ochteatr.com.pl. [dostęp 2016-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-24)].
  22. http://www.krs-online.com.pl/fundacja-okularnicy-imienia-agnieszki-krs-85688.html.
  23. Krystyna Janda wchodzi na rynek kosmetyków. [dostęp 2015-08-31].
  24. Janda. janda.pl. [dostęp 2015-08-31].
  25. Janda, Mann i Lipnicka w kampanii 'Lipton. Łyk inspiracji'. wirtualnemedia.pl. [dostęp 2016-10-23].
  26. Afera szczepionkowa: wszystkie wersje wydarzeń wg Krystyny Jandy [online], fakt.pl, 5 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-10].
  27. Szczepienia gwiazd. Ujawniono treść e-maila, którego miała rozsyłać fundacja Krystyny Jandy [online], Bankier.pl, 3 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-10].
  28. Krystyna Janda przeprasza rektora WUM. "Wprowadziłam w błąd opinię publiczną" [online], wiadomosci.onet.pl, 5 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-10].
  29. Instytut Teatralny, Warszawa. Krystyna Janda w europejskim filmie animowanym zachęca do zrobienia sobie testu na depresję | e-teatr.pl [online], Teatr w Polsce - polski wortal teatralny [dostęp 2022-08-15] (pol.).
  30. Warszawa: Alians Przeciw Depresji [online], aliansprzeciwdepresji.org [dostęp 2022-08-15] (pol.).
  31. JL: Krystyna Janda i Andrzej Seweryn: O ich rozstaniu zdecydowała gosposia. film.interia.pl, 2016-09-16. [dostęp 2020-08-22]. (pol.).
  32. Beata Rowicka: Zrób to sama, nie umiesz? Rozmowa z Krystyną Jandą. newsweek.pl, 2011-09-28. [dostęp 2020-08-22]. (pol.).
  33. Milanówek czyta – Spotkanie z Krystyną Jandą [online], obiektywna.pl, 14 października 2016 [dostęp 2022-11-30] (pol.).
  34. Trzy siostry (przedstawienie), [w:] Encyklopedia teatru polskiego [dostęp 2022-03-13].
  35. UCHO, GARDŁO, NÓŻ - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-17].
  36. BOSKA! - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-21].
  37. DANCING - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-21].
  38. PAN JOWIALSKI - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-11-30].
  39. WEEKEND Z R. - spektakl Och-Teatr, Warszawa [online], ochteatr.com.pl [dostęp 2022-03-21].
  40. DANUTA W. - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-21].
  41. ZMIERZCH DŁUGIEGO DNIA - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-21].
  42. MARIA CALLAS. MASTER CLASS - spektakl Och-Teatr, Warszawa [online], ochteatr.com.pl [dostęp 2022-04-05].
  43. MATKI I SYNOWIE - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-13].
  44. POMOC DOMOWA - spektakl Och-Teatr, Warszawa [online], ochteatr.com.pl [dostęp 2022-11-30].
  45. ZAPISKI Z WYGNANIA - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-13].
  46. LILY - spektakl Och-Teatr, Warszawa [online], ochteatr.com.pl [dostęp 2022-11-30].
  47. ALEJA ZASŁUŻONYCH - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-03-13].
  48. MY WAY - monolog Krystyny Jandy - spektakl Teatr Polonia, Warszawa [online], teatrpolonia.pl [dostęp 2022-11-30].
  49. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 października 2002 r. o nadaniu orderów i odznaczeń (M.P. z 2003 r. Nr 6, poz. 81).
  50. Wręczono złote medale „Gloria Artis”. e-teatr.pl, 2005-09-10. [dostęp 2012-12-03].
  51. 14 lat temu aktorki Krystyna Janda i Maja Komorowska zostały odznaczone francuskim Orderem Sztuki i Literatury. ifrancja.fr, 22 listopada 2024. [dostęp 2024-11-25].
  52. Prezydent odznaczył ludzi kultury. prezydent.pl, 17 stycznia 2011. [dostęp 2011-03-03].
  53. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 stycznia 2011 r. o nadaniu orderów i odznaczenia (M.P. z 2011 r. Nr 32, poz. 384).
  54. Hiacynt – Nagroda Fundacji Równości. krystynajanda.pl, 2007-05-19. [dostęp 2021-02-13].
  55. Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska „Neptuny”. gdansk.pl. [dostęp 2015-02-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-31)]. (pol.).
  56. Działalność Fundacji [online], zacnyuczynek.pl [dostęp 2019-09-24].
  57. Nagrody m. st. Warszawy przyznane w 2011 roku. Urząd m. st. Warszawy, 16 czerwca 2011. [dostęp 2012-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 lipca 2018)]. (pol.).
  58. Laureaci z poprzednich edycji: Polish Market [online], polishmarket.com.pl [dostęp 2015-12-04] [zarchiwizowane z adresu 2019-04-19].
  59. Zdrojewski, Smolar i Janda nagrodzeni przez Lewiatana, „WPROST.pl”, 18 maja 2011 [dostęp 2017-07-25] (pol.).
  60. Złoty artKciuk [online], miastogwiazd.pl [dostęp 2017-06-16] [zarchiwizowane z adresu 2017-06-01] (pol.).
  61. Krystyna Janda Laureatką Nagrody Gustaw. zasp.pl. [dostęp 2020-03-25].
  62. Warszawa. Krystyna Janda z Nagrodą im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego [online], e-teatr.pl [dostęp 2018-06-02].
  63. Janda, Umer, Korzeniak i Kleczewska wygrały Boską Komedię. rp.pl, 16 grudnia 2018. [dostęp 2021-01-06].
  64. Krystyna Janda z nagrodą aktorską festiwalu Sundance. tvn24.pl, 3 lutego 2019. [dostęp 2021-01-06].
  65. Laureaci Nagród ZAiKS-u [online], www.zaiks.org.pl [dostęp 2025-04-09].
  66. a b https://web.archive.org/web/20150319085749/http://www.forbes.pl/rankingi/100-najcenniejszych-gwiazd-polskiego-show-biznesu-2010,5627,1 100 najcenniejszych gwiazd polskiego show-biznesu 2010.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]