Krytyczne myślenie
Krytyczne myślenie, również myślenie krytyczne – proces analizowania dostępnych faktów, dowodów, obserwacji i argumentów w celu wyciągnięcia wniosków lub dokonania świadomych wyborów. Obejmuje rozpoznawanie założeń, uzasadnianie idei i działań oraz ocenę tych uzasadnień przez porównanie z różnymi perspektywami, pod kątem ich racjonalności i konsekwencji[1].
Jego celem jest formułowanie osądu na podstawie racjonalnej, sceptycznej i bezstronnej analizy[2]. Jest to kompetencja, której można się nauczyć[3], wymaga jednak samosterownych i samokorygujących nawyków umysłu[4], ponieważ nie jest procesem naturalnym i musi zostać świadomie wywołana, aby skutecznie zadawać pytania i rozumować[5]. Zakłada też zaangażowanie w przezwyciężanie egocentryzmu i socjocentryzmu[2].
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]Przymiotnik krytyczny wywodzi się z greckiego kritikós (κριτικός, „zdolny do osądu i rozróżniania”), utworzonego od czasownika krínein („oddzielać”, „rozstrzygać”, „osądzać”). Do języków nowożytnych słowo trafiło za pośrednictwem łacińskiego criticus. Źródłosłów wskazuje więc na zdolność rozdzielania i wydawania osądu, a nie na samą krytykę w potocznym znaczeniu[6].
Historia
[edytuj | edytuj kod].JPG)
Korzenie krytycznego myślenia sięgają filozofów przedsokratejskich[7] i nauczania Sokratesa sprzed około 2500 lat. Metodą dociekliwych pytań, znaną dziś jako Metoda sokratyczna, wykazał on, że ludzie często nie potrafią racjonalnie uzasadnić swoich roszczeń do wiedzy[8]. Tradycję tę kontynuowali Platon, Arystoteles i greccy sceptycy, a w okresie nowożytnym Francis Bacon, badający złudzenia umysłu, oraz Kartezjusz z metodą systematycznego wątpienia[8].
W XX wieku John Dewey powiązał myślenie refleksyjne z pragmatyzmem i uczynił je celem kształcenia[9], a z prac Jeana Piageta wywodzi się świadomość egocentrycznych i socjocentrycznych tendencji myślenia[8]. W 1941 roku Edward Glaser podał jedną z pierwszych operacyjnych definicji[2], a w 1990 roku panel 46 ekspertów wypracował metodą delficką definicję ujmującą krytyczne myślenie w dwóch wymiarach: umiejętności poznawczych i dyspozycji[10].
Cechy krytycznego myślenia
[edytuj | edytuj kod]Podstawowe umiejętności krytycznego myślenia obejmują obserwację, interpretację, analizę, wnioskowanie, ocenę, wyjaśnianie i metapoznanie. Osoba myśląca krytycznie zwraca uwagę między innymi na[11]:
- dowody w świecie rzeczywistym
- oddzielenie problemu od jego kontekstu
- kryteria prawidłowego wydania osądu
- metody formułowania osądu dla danego problemu
- teorie i pojęcia przydatne do zrozumienia problemu oraz postawionego pytania
Zgodnie z eksperckim konsensusem z 1990 roku (raport delficki) składa się na nie sześć umiejętności poznawczych: interpretacja, analiza, ewaluacja, wnioskowanie, wyjaśnianie i samoregulacja, oraz wymiar dyspozycyjny, czyli stałe nastawienia, takie jak dociekliwość, otwartość umysłu i ostrożność w formułowaniu sądów[10].
Myślenie krytyczne wykorzystuje nie tylko logikę, ale także inne aspekty intelektualne, takie jak jasność, dokładność, precyzja, trafność, głębia, szerokość, znaczenie i uczciwość[12].
Krytyczne myślenie a psychologia poznawcza
[edytuj | edytuj kod]Krytyczne myślenie bywa wiązane z racjonalnością i z psychologią poznawczą. Keith Stanovich ujmuje je jako skłonność do korygowania nieoptymalnych, automatycznych reakcji „umysłu autonomicznego”, łączącą racjonalność epistemiczną (dopasowanie przekonań do świata) z instrumentalną (skuteczne dążenie do celów)[13]. W tym ujęciu polega ono na przełamywaniu szybkich, intuicyjnych sądów na rzecz wolniejszego, refleksyjnego namysłu, mniej podatnego na błędy poznawcze i heurystyki. Psychologowie poznawczy badają powiązane z nim dyspozycje, takie jak odporność na „skąpstwo poznawcze”, odporność na myślenie stronnicze (ang. myside bias) oraz aktywnie otwarte myślenie, traktując je jako składniki racjonalnego myślenia[14]. Zdolność świadomego monitorowania własnego rozumowania łączy krytyczne myślenie z metapoznaniem[10].
Myślenie krytyczne w edukacji
[edytuj | edytuj kod]Kształcenie krytycznego myślenia jest uznawane za jeden z głównych celów edukacji. Sporne jest jednak, czy stanowi ono ogólną, przenoszalną umiejętność, czy też zależy od wiedzy z danej dziedziny. Z perspektywy psychologii poznawczej jest ono ściśle związane z wiedzą przedmiotową, więc nauczanie samych technik w oderwaniu od treści bywa mało skuteczne i wymaga równoległego budowania wiedzy oraz praktyki[15]. Zwolennicy podejścia ogólnego utrzymują z kolei, że odpowiednie nauczanie pozwala wyćwiczyć je jako kompetencję stosowalną w nowych sytuacjach[3].
W polskim piśmiennictwie pedagogicznym podkreśla się, że mechaniczne przenoszenie zachodnich modeli bez uwzględnienia lokalnego kontekstu jest utrudnione, a w praktyce szkolnej występują liczne bariery rozwoju krytycznego myślenia[16].
Krytyka pojęcia
[edytuj | edytuj kod]Sama definicja krytycznego myślenia jest sporna, a konkurujące ujęcia różnią się co do zakresu, celu, kryteriów oraz wskazywanych składników, choć wszystkie odwołują się do wspólnego rdzenia, jakim jest staranne, ukierunkowane na cel myślenie[13].
Najszerzej dyskutowana jest przenoszalność. John McPeck (1981) twierdził, że ogólne umiejętności myślenia nie istnieją, gdyż myślenie zawsze dotyczy jakiejś dziedziny, więc nauczanie go jako osobnego przedmiotu jest bezcelowe. Krytycy, tacy jak Harvey Siegel i Robert Ennis, wskazywali kontrprzykłady, panuje jednak zgoda, że krytyczne myślenie o dowolnym temacie wymaga wiedzy z danej dziedziny[15], a dowody na skuteczny transfer między dziedzinami są skąpe[13].
Podnoszony bywa również zarzut stronniczości samej teorii i dydaktyki, które miałyby faworyzować pewne sposoby poznania (dystans wobec przedmiotu, analizę argumentów) kosztem innych (emocji, intuicji, zaangażowania), wiązane z dominującą płcią lub kulturą[13].
Krytykowane są wreszcie testy krytycznego myślenia. W użyciu jest kilka różnych narzędzi (m.in. Watson-Glaser, testy Cornella, California Critical Thinking Skills Test), a ich stosowanie do oceny efektów kształcenia bywa kwestionowane, ponieważ testy nie uwzględniają sporów o samo pojęcie, nie są w pełni trafne ani rzetelne i nie mierzą umiejętności wykorzystywanych w rzeczywistych zadaniach[14].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- argumentacja – uzasadnianie twierdzeń za pomocą argumentów
- dezinformacja – umyślne rozpowszechnianie fałszywych bądź mylących informacji
- dialektyka – nauka o poprawności argumentacji i refutacji
- indoktrynacja – wpajanie komuś określonych idei
- krytyk – osoba analizująca dzieła sztuki, literatury, prace naukowe
- krytycyzm – postawa wymagająca uzasadnienia twierdzeń i niewykluczająca ich rewizji
- oświecenie – okres w kulturze Europy w XVII i XVIII wieku
- wolnomyślicielstwo – kształtowanie przekonań wyłącznie na podstawie logiki, rozumu i empiryzmu
- wolność myśli – jedna z podstawowych wolności człowieka
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Stephen D. Brookfield, Developing Critical Thinkers: Challenging Adults to Explore Alternative Ways of Thinking and Acting, Open University Press, 1987, ISBN 978-0-335-15551-4 [dostęp 2025-06-10] (ang.).
- 1 2 3 Defining Critical Thinking [online], criticalthinking.org [dostęp 2025-06-10] (ang.).
- 1 2 Succeeding in postgraduate study [online], Open Learning [dostęp 2025-06-10] (ang.).
- ↑ John Clarke i inni, Critical dialogues: Thinking together in turbulent times, wyd. 1, Bristol University Press, 2019, JSTOR: j.ctvk3gkvq [dostęp 2025-06-10].
- ↑ Polly R. Piergiovanni, Creating a Critical Thinker, „College Teaching”, 62 (3), 2014, s. 86–93, ISSN 8756-7555, JSTOR: 24760508 [dostęp 2025-06-10].
- ↑ Douglas Harper, critical [online], Online Etymology Dictionary [dostęp 2026-06-21] (ang.).
- ↑ Joe Y.F. Lau, Revisiting the origin of critical thinking, „Educational Philosophy and Theory”, 56 (7), 2024, s. 724–733, DOI: 10.1080/00131857.2024.2320199, ISSN 0013-1857 [dostęp 2025-06-10].
- 1 2 3 Richard Paul, Linda Elder, Ted Bartell, A Brief History of the Idea of Critical Thinking [online], criticalthinking.org [dostęp 2025-06-21] (ang.).
- ↑ John Dewey, How We Think, D.C. Heath, 1910 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
- 1 2 3 Peter A. Facione, Critical Thinking: A Statement of Expert Consensus for Purposes of Educational Assessment and Instruction, California Academic Press, 1990 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
- ↑ Martin Reynolds, Critical thinking and systems thinking: towards a critical literacy for systems thinking in practice, Christopher P. Horvath, James M. Forte (red.), New York: Nova Science Publishers, 2011, s. 37–68, ISBN 978-1-61324-419-7 [dostęp 2025-06-13] (ang.).
- ↑ National Assessment of College Student Learning: Identifying College Graduates' Essential Skills in Writing, Speech and Listening, and Critical Thinking. Final Project Report [online], ERIC, 1995 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
- 1 2 3 4 David Hitchcock, Critical Thinking [online], Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2022 [dostęp 2026-06-21] (ang.).
- 1 2 David Hitchcock, Critical Thinking. Assessment [online], Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2022 [dostęp 2026-06-21] (ang.).
- 1 2 Daniel T. Willingham, Critical Thinking: Why Is It So Hard to Teach?, „American Educator”, 31, 2007, s. 8–19 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
- ↑ Iwona Czaja-Chudyba, Myślenie krytyczne w kontekstach edukacji wczesnoszkolnej. Uwarunkowania nieobecności, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, ISBN 978-83-7271-810-5 [dostęp 2025-06-21] (pol.).