Krywałd (Knurów)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Knurowa Krywałd
Dzielnica Knurowa
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat gliwicki
Miasto Knurów
Data założenia pierwsza połowa XV wieku
Wysokość 226 m n.p.m.
Nr kierunkowy 32
Tablice rejestracyjne SGL
Położenie na mapie Knurowa
Mapa lokalizacyjna Knurowa
Krywałd
Krywałd
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Krywałd
Krywałd
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krywałd
Krywałd
Ziemia50°12′43″N 18°38′39″E/50,212083 18,644028
Portal Portal Polska

Krywałd (niem. Kriewald) – od 1951 roku część miasta Knurów.

Nazwy i pojawianie się osady w dokumentach[edytuj]

W oficjalnych dokumentach pojawia się w roku 1458 pod nazwą Crigewald i w 1534 r. jako Khriegwaldt[1].Prawdopodobnie osada została założona w drugiej połowie XV wieku przez zarządce Szywałdu. Inne zapisy dotyczące osady to dokument kancelarii króla węgierskiego Macieja Korwina z 1482, gdzie po raz pierwszy użyto nazwy Krywałd. W urbarium z roku 1534 pojawia się jednak nazwa Khriegwaldt. Inne określenie pojawia się w dokumencie zakupu wioski przez Adama Goszyckiego, gdzie używane są nazwy Grünwald (Zielony Las) lub Krohendald (Wroni Las).

Rolnictwo Krywałdzkie[edytuj]

Krywałd od początku był częścią ziemi gliwickiej. Od 1561 roku wchodził w skład tzw. państwa gliwickiego. Były to tereny wiejskie, względnie bogate, z urbarium z roku 1561 wynika iż znajdowała się tam jedna karczma, cztery stawy rybne, las dębowy gdzie tuczono świnie żołędziami, będący własnością społeczności. Obowiązywała tam pańszczyzna i związane z tym obostrzenia dla okolicznych chłopów. Z czasem wyzysk wzrastał, co nie podobało się ludności chłopskiej. W roku 1766 chłopi z Krywałdu wzięli udział w powstaniu któremu przewodził chłop z Knurowa Sznuter. Takich zbrojnych powstań było jednak prawdopodobnie więcej. Edykt z 1807 znoszący częściowo pańszczyznę nie zadowolił ludzi, którzy nadal domagali się poprawy warunków życia. Kolejne edykty tylko częściowo poprawiły nastroje. Na podstawie edyktu z 1811 uwolniono tylko trzech siodłoków: Jakuba Donice, Feliksa Polaka i Jakuba Sieje.

W 1837 majorat pilchowicki wraz z Krywałdem zakupił Fryderyk Adrian hrabia de Limburg-Stirum. Zakupił on też ziemie uwolnionych siodłoków i wcielił w Szczygłowice. Ostateczne zniesienie pańszczyzny datowane jest na 14 marca 1851. Chłopi zostali zobowiązani do płacenia renty feudalnej zależnej od wielkości gospodarstwa. Zniesiono jednak dziesięcinę, i dopiero 29 lipca 1867 ponownie wprowadzono świadczenie na rzecz Kościoła. Jego suma też była zależna od rozmiarów posiadanej ziemi, i wynosiła 1 talara (30 srebrnych groszy) za 10 mórg ziemi. Według spisów w roku 1819 rolnicy z Krywałdu uprawiali 638 mórg ziemi, zaś już w 1855 tylko 337 mórg na 39 rodzin - ok. 160 osób. Głównie hodowano tu konie i świnie, dorabiano też pracami dworskimi.

Demografia[edytuj]

Rozrost fabryki Lignoza przyczynił się do zwiększenia ludności, w roku 1844 w wiosce mieszkało 142 ludzi a w 1871 r. 168, zaś w roku 1910 już 689. Do momentu przyłączenia do Szczygłowic mieszkało tu już 1080 osób.

Władze[edytuj]

W Krywałdzie działała też Straż Celna pod kierownictwem Pawła Barchańskiego. Od 1928 już jako Straż Graniczna.

Organizacje[edytuj]

  • Towarzystwo "Czytelń Ludowych", z siedziba w budynku starej szkoły
  • Towarzystwo Śpiewacze "Hejnał", z siedziba w budynku starej szkoły
  • Kółko teatralne, pod kierownictwem nauczyciela Bronisława Warota
  • Towarzystwo Polek, pod kierownictwem żony Warota
  • Harcerstwo Polskie aktywne od 1927
  • Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" od roku 1920 założone przez Romualda Mędlewskiego, od 1929 w ramach gminy Szczygłowice.

Fabryka Materiałów Wybuchowych Lignoza SA[edytuj]

Reklama 1927 r.

Reńsko-Westfalskie Zjednoczenie Fabryk Prochu w Kolonii dnia 7 sierpnia 1875 zakupiło 10,33 hektara ziemi by wznieść na tym terenie prochownie. Fabryka zaczęła pracować już w roku następnym. W 1878 zakupiła ją Paulina Güttler, która poza rozbudową fabryki wzniosła na jej terenie także kaplice św. Barbary. W roku 1896 fabryka ponownie zmienia właściciela - na niemiecką firmę, która dokonuje kolejnej rozbudowy, rozpoczyna się też produkcja materiału wybuchowego Silesia. 1900 powstaje budynek dyrekcji. Jest to jeden z zabytków architektury w tym rejonie, zbudowany w stylu ekletyczno-modernistycznym. W 1905 wybudowano wille dla dyrektora fabryki w zbliżonym stylu. W latach 1896-1908 budowano też budynki mieszkalne dla pracowników. W roku 1908 dobudowano cechownie, w 1910 stacje transformatorową oraz sieć wodociągową. Od 1908 funkcjonowała już nazwa Lignose AG . W roku 1911 rozpoczęto budowę nowej wytwórni o nazwie - miała ona produkować materiały amonowo-saletrzane o nazwie Lignozyt. Głównym odbiorcą produkowanych materiałów była Kopalnia Dębieńsko, początkowo transportowano towar furmankami, po utworzeniu linii kolejowej - pociągami. Od 1915 funkcjonowała już własna bocznica fabryki. Po wybuchu pierwszej wojny światowej ponownie musiano produkować chloranowe środki strzałowe, więc produkcje przeprofilowano, wybudowano też kilka budynków z blachy, wyłożonych azbestem. W celu uniezależnienia fabryki od dostaw z zewnątrz powstała też własna wytwórnia surowca.

W 1922 właścicielem fabryki została Spółka Akcyjna Lignoza z kapitałem niemieckim. Od 1924 kapitał spółki był już wyłącznie polski. Lata 1924-1929 to lata modernizacji i rozbudowy. Starano się też zwiększyć bezpieczeństwo załogi. W latach 1925-26 ruszyła produkcja prochu lontowego i bezdymnego prochu myśliwskiego, od 1928 fabryka zmieniła technologie produkcji saletrzano-amonowych materiałów wybuchowych, co zaowocowało wzrostem bezpieczeństwa produkcji. A także znacznym wzrostem produktywności. W latach 1930-31 zaczęto też produkować materiały pirotechniczne, zakończając dopiero w 1993. W tym czasie fabryka była przez wiele lat jedynym a później jednym z większych producentów.

W 1966 fabryka podjęła seryjną produkcję pierwszego polskiego modelarskiego silnika rakietowego, którego prototyp wykonał Modelarski Doświadczalny Ośrodek Rakietowy w Krakowie w 1965 roku[2].

Fabryka Tworzyw Sztucznych Krywałd ERG i Krywałd-Plast[edytuj]

Od 1931 zaczęto też przygotowania do produkcji materiałów izolacyjnych z żywic syntetycznych. W 1933 produkowano mieszanki o nazwie silesit. Z czasem produkt ten wyparł dominujący wcześniej bakelit produkcji zagranicznej. Od 1936 poszerzono produkcje o żywice szlachetne - silesitany, lane, techniczne - silesitole a także wyroby papierowe tekstylno-żywicowe - sileteksty. Miały one zastosowanie w budownictwie, meblarstwie i elektrotechnice. W 1938 produkowano już tworzywa kazeinowe. Prace przerwano z powodu pogorszenia stosunków z Niemcami. Jako Krywałd-ERG fabryka funkcjonowała do 2001 roku. Zakłady Krywałdzkie brały udział w kręceniu dwóch filmów, odpowiedzialni byli za efekty pirotechniczne:

Nadal funkcjonuje wytwórnia Krywałd-Plast i produkuje głównie granulaty PCW i polwinity, oraz prowadzi sprzedaż. Funkcjonuje już od 1998.

Budynki zakładu stanowią dziś głównie ruiny, bądź niszczejące baraki. Część budynków zalała także woda podczas pierwszej powodzi. W niektórych nadal znajdują pozostałości materiałów wybuchowych. W lesie znajduje się sporo opuszczonych budynków i bunkrów, które stanowią miejsce spotkań młodzieży - są to niebezpieczne miejsca, gdzie łatwo może dojść do wypadku. Niestety nadal nie są one należycie chronione.

Wypadki w Fabryce Prochu[edytuj]

Zanotowano osiem takich przypadków w latach 1895-1921, zginęły 43 osoby w tym 6 kobiet:

  • 1895, eksplozja w magazynie, jedna ofiara
  • 1903, wybuch w mieszalni, jedna ofiara
  • 1908, pożar, pięć ofiar
  • 1913, pożar w budynku gdzie wytwarzano kartony, jedna ofiara
  • 1916, eksplozja prochu karabinowego, dziesięć ofiar
  • 1918, eksplozja, jedna ofiara
  • 21 lipca 1921, prawdopodobnie największy wypadek w dziejach fabryki, w wyniku zaniedbania dochodzi do dużej eksplozji, dziewiętnaście ofiar oraz spore zniszczenia budynków fabryki.
  • 15 grudnia 1921, eksplozja dwóch bębnów mieszalniczych, pięć ofiar

Od roku 1921 w Kaplicy odprawiano regularnie nabożeństwa.

Edukacja[edytuj]

 Szkoła Podstawowa nr 3
Szkoła Podstawowa nr 3 w Krywałdzie; zdjęcie z listopada 2013 roku

Do 1904 w Krywałdzie nie było szkoły. W tym roku powołano Związek Szkolny, dzięki któremu dnia 15 października 1907 roku otwarto budynek szkoły, nazywany dziś "Starą Szkołą". Budynek zaprojektował i wykonał Julius Scheer. W kolejnych latach z powodu wzrostu ilości uczniów dobudowano drugą sale lekcyjną - 1909. Tą przebudową kierował Mistrz Przybyła. W szkole uczyły się także dzieci z pobliskich Szczygłowic. W roku szkolnym 1922/23 z powodu braków kadrowych rok szkolny opóźnił się aż do 4 listopada. Zatrudniono wtedy kadrę tymczasową. W roku 1930 wybudowano nowy budynek szkoły. Obecnie szkoła figuruje jako Miejska Szkoła Podstawowa nr 3. W 94 roku było tam 8 klas lekcyjnych, zaś uczyło 16 nauczycieli. Na chwile obecną tworzy ona zespół Szkolno Przedszkolny, wraz z Przedszkolem nr 5. Znajdują się one w odnowionym budynku. Szkoła oferuje bardzo wysoki poziom - język angielski w klasach I-VI, osiągnięto też najwyższy wynik egzaminu szóstych klas, klasy są niewielkie: 17 osobowe. Szkoła jest nowocześnie wyposażona, z dobrym zapleczem komputerowym i biblioteką. Jest to najmniejsza szkoła w Knurowie.

Nauczyciele:

  • Paul Mathea 1907-1922
  • Alfred Wotzlawek 1909-1917
  • Maria Beyer 1911-1913
  • Anna Heibebrandte 1913-1922
  • pani Krause 1913-1917
  • Erich Winkler 1917-1922
  • kadra zastępcza w roku 1922/1923 - Michał Wilim (kierownik), Wilhelm Flak, Katarzyna Wilimówna, Apolonia Bochynkówka
  • kierownicy szkoły - Feliks Pańta (23-27), Wincenty Przybyszewski (27-29), Leopold Danek (29 do początku II wojny światowej)
  • 1994 - w szkole uczy 16 nauczycieli, z czego połowa ma wyższe wykształcenie.
  • Kadra 2008 - dyrektor Jan Kopeć, 16 nauczycieli, 1 dyplomowany, 12 mianowanych, 2 kontraktowych i jeden stażysta.

Uczniowie:

  • w pierwszych latach 91 dzieci w jednej klasie, później 121, lata 1907-1909
  • 1910 - 173
  • w roku 1913 szkolę ukończyło 26 uczniów, uczy się 193.
  • 1917 w szkole uczy się 197 osób
  • rok 1922/23 w szkole uczy się 203 uczniów
  • 1994 - 120 uczniów w 8 klasach

Krywałd a wydarzenia narodowe[edytuj]

Mieszkańcy uczestniczyli czynnie w walkach powstańczych z lat 1919-1921. Wybory plebiscytowe przeprowadzono w miejscowej szkole. Uprawnionych do głosowania było 389 osób:

  • 294 głosy za Polską
  • 94 za Niemcami
  • 1 głos unieważniono

W głosowaniu brali też udział emigranci, o co wnioskowała strona polska, jednak w większości głosowali oni za Niemcami. Za przynależnością do państwa polskiego opowiedziało się 75,7%.

W okresie trzeciego powstania śląskiego, wielu mieszkańców służyło w I batalionie piechoty wojsk powstańczych - tzw. pułku żorskim. Niektórzy uczestnicy: bracia Michalscy, Wacław Kiszka, Tomasz Czechman, Herman Grzesiok, Teodor Szydłowski.

Znani Krywałdzianie[edytuj]

Z Krywałdu pochodził lekkoatleta Emil Kiszka (ur. 5 grudnia 1926, zm. 9 lutego 2007).

Przypisy

  1. Johann Georg Knie: Alphabetisch-statistisch-topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuss. Provinz Schlesien. Breslau 1845
  2. Paweł Elsztein, Młody modelarz rakiet. (s. 13), 1975.