Krzeszów (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł

50°44′3″N 16°3′51″E

- błąd

39 m

WD

50°44'3.1"N, 16°3'51.1"E

- błąd

14 m

Odległość

0 m

Krzeszów
wieś
Ilustracja
Panorama Krzeszowa
Państwo

 Polska

Województwo

 dolnośląskie

Powiat

kamiennogórski

Gmina

Kamienna Góra

Wysokość

450–475 m n.p.m.

Liczba ludności (III 2011)

1605[1]

Strefa numeracyjna

75

Kod pocztowy

58-405

Tablice rejestracyjne

DKA

SIMC

0189919

Położenie na mapie gminy wiejskiej Kamienna Góra
Mapa konturowa gminy wiejskiej Kamienna Góra, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Krzeszów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Krzeszów”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Krzeszów”
Położenie na mapie powiatu kamiennogórskiego
Mapa konturowa powiatu kamiennogórskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Krzeszów”
Ziemia50°44′03″N 16°03′51″E/50,734167 16,064167

Krzeszów (niem. Grüssau) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kamiennogórskim, w gminie Kamienna Góra[2].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1945–1954 i 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Krzeszów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa jeleniogórskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona w Sudetach Środkowych, w Kotlinie Krzeszowskiej, nad rzeką Zadrną, u ujścia jej lewego dopływu Cedronu na wysokości 450–470 m n.p.m.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości notowana była w formach Cressebor (1242), Cresofbor (1249), Cresowbor (1254), Cresovbor (1256), Grizow (1289), Cressowe, Cressow (1289), Grisowe, Grisow (1292), Grissow (1326), Grizovia (1326), Grysovia (1332), Grysow (1334), Antiquum Gryssow (1375), Gryssaw (1429), s. ordinis Cisterciensis Grissovii (1668), coenobium Grussoviense (1687), Gruͤssau (1785), Grüssau (1845), Krasobór Grüssau (1900), GrüssauKrasnobór (1900), GrüssauKrzeszów, -owa, krzeszowski (1946). Być może pierwotną formą była Krzesiborz, która została utworzona przez dodanie sufiksu - do nazwy osobowej *Krzesibor, wywodzącej się od czasowników krzesić ‘wzniecać’ i *boriti ‘walczyć’. Niemiecka forma Grüssau stanowi substytucję fonetyczną wtórnej nazwy Krzeszów i prawdopodobnie powstała ona przez skojarzenie ze średnio-wysoko-niemieckim grieʒ ‘piasek, żwir’ oraz zamianę końcówki na -au[3]. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Grissoviense monasterium[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W roku 1242 księżna Anna, wdowa po Henryku Pobożnym, ufundowała w Krzeszowie klasztor benedyktynów sprowadzonych z czeskich Opatovic[5]. Jej wnuk Bolko I Surowy, wówczas książę jaworski, w roku 1289 wykupił dobra klasztorne, a w roku 1292 ufundował opactwo cystersów, którzy przybyli z Henrykowa.

W obręb dóbr klasztornych wchodziły już wtedy m.in.: Lubawka, Błażkowa, Gorzeszów, Czadrów, Jawiszów, Lipienica, Dobromyśl, Kochanów i Okrzeszyn. Nie udało się jednak utrzymać wszystkich dóbr i część wsi, szczególnie po czeskiej stronie, klasztor utracił. Klasztor cieszył się poparciem kolejnych panujących w księstwie świdnickim i szybko bogacił. Wzniesiono na obecnym miejscu pierwszy kościół, który stał się miejscem spoczynku książąt świdnickich. Spoczęli tu: Bolko I Surowy, Bolko (zmarły wcześnie syn Bolka I), Bernard świdnicki, Henryk I jaworski, Henryk II świdnicki, Bolko II Mały. Już w 1306 r. napisano pierwszy rocznik klasztorny, a ok. 1350 r. umieszczono w kościele sarkofag księcia Bolka I Surowego.

Dobra klasztorne powiększały się też w wyniku prywatnych legatów i donacji. W ten sposób w 1349 r. cystersi weszli w posiadanie Szarocina, w 1350 r. wójt Kamiennej Góry Henschelinus sprzedał im Przedwojów, a w 1354 r. bracia Czyrnowie sprzedali opatowi swoją część Starych Bogaczowic, z kolei w 1357 r., opat Henryk sprzedał Żarów Jeschcowi de Schelewicz ze Świdnicy, a w 1359 r. niejaka Utha, wdowa po Predilu, ofiarowała klasztorowi Miłochów koło Świdnicy. Wreszcie w 1360 r. książę Bolko II nadał mu sołectwo w Lubawce. W 1343 r. książę Bolko II nadał cystersom przywilej na prowadzenie robót górniczych, który dotyczył Chełmska Śląskiego, Wójtowej, Błażkowej, Olszyn, Dobromyśla, Uniemyśla i Okrzeszyna, ale brak informacji o jego wykorzystaniu w owym czasie. Dzięki nadaniom książęcym i prywatnym opactwo stało się jednym z największych posiadaczy ziemskich na Śląsku. Ciężkie czasy nastały w latache wojen husyckich, a następnie wojny trzydziestoletniej.

Ponowny rozkwit nastąpił na początku XVIII w. Klasztor był wówczas właścicielem m.in. miast Chełmsko i Lubawka, zamku w Bolkowie, ok. 40 wsi i mniejszych osad z otaczającymi je gruntami, probostwa w Cieplicach koło Jeleniej Góry i w Wierzbnej koło Świdnicy, a nawet opiekował się kaplicą na szczycie Śnieżki[6]. Za sprawą energicznych opatów, korzystających obficie z nastrojów i zdobyczy kontrreformacji, sprowadzono do Krzeszowa, głównie z Czech, uznanych artystów: architektów, rzeźbiarzy i malarzy. Klasztor stał się w tym czasie ważnym ośrodkiem kulturalnym i artystycznym na Śląsku, a jego znaczenie upadło dopiero z chwilą wybuchu wojen śląskich w 1740 r.[7]

Po trzeciej z tych wojen, w 1763 r., tereny te weszły ostatecznie w skład państwa pruskiego. W roku 1810 nastąpiła kasata klasztoru i przejęcie jego dóbr przez państwo. W latach 1919–1940 klasztorem władali benedyktyni przesiedleni z klasztoru w Pradze[8]. 3 września 1940 klasztor przejęły władze III Rzeszy. Benedyktyni zostali zmuszeni do opuszczenia klasztoru. W klasztorze umieszczono m.in. Niemców karpackich, od 5 października 1941 Żydów śląskich przed ich wywiezieniem do obozu Theresienstadt, zimą roku 1944/1945 niemieckich przesiedleńców z Węgier jako gości Führera. Pod koniec wojny w klasztorze zdeponowano zbiory Biblioteki Pruskiej z Berlina.

W roku 1945 wieś została przyłączona do Polski. Jej dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec. W roku 1946 klasztor objęły ss. benedyktynki ze Lwowa.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

W roku 2004 zespół klasztorny został uznany za Pomnik Historii. Obecnie w Krzeszowie odbywa się „Festiwal Piosenki Religijnej i Patriotycznej”[9].

W kwietniu 2016 wyburzono zabytkowy dawny kościół ewangelicki imienia Zbawiciela[10][11] z lat 1912-1913, sfinansowany staraniem Związku Gustawa Adolfa. Zbór ten był niewielką budowlą, z krytym dachówką przedsionkiem od wschodu. Portal wejściowy zwieńczono krzyżem, literami CD i datą 1912. Ściany północna i południowa świątyni posiadały po 2 duże okna. Na wieży znajdował się witraż przedstawiający Jezusa Chrystusa. Halowe wnętrze (pozbawione empor) posiadało drewniane sklepienie w kształcie kolebkowo-beczkowym. Od strony wschodniej znajdował się chór z organami. Ściany zdobiły obrazy lub epitafia. Po stronie zachodniej stał ołtarz główny, nad którym umocowano duży krucyfiks. Obok znajdowały się wejścia do zakrystii. Do zboru przylegał cmentarz, na którym widoczne są pozostałości nagrobków[12].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Pomnik cystersa

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[13]:

inne zabytki:

Ponadto na Górze Świętej Anny na wschód od miejscowości, znajduje się zrekonstruowana barokowa kaplica św. Anny z 1623 r.

Sanktuarium Maryjne[edytuj | edytuj kod]

Ikona Matki Bożej Łaskawej w ołtarzu głównym bazyliki

W bazylice pw. Wniebowzięcia NMP w ołtarzu głównym mieści się najcenniejszy obraz diecezji legnickiejikona Matki Bożej Łaskawej. Słynący łaskami obraz czczony jest na przestrzeni dziejów przez Czechów, Polaków, Niemców i Węgrów. Jest to najstarszy, bo pochodzący z I połowy XIII wieku wizerunek Matki Boskiej na ziemiach Polski[14], i jeden z pięciu najstarszych w Europie. Do Krzeszowa trafił on prawdopodobnie ze sprawą Bolka I – fundatora klasztoru. 2 czerwca 1997 Jan Paweł II podczas pielgrzymki do Legnicy ukoronował obraz. Uroczysta intronizacja obrazu odbyła się w Krzeszowie 17 sierpnia 1997. W okresie od 25 marca 1996 do 10 września 1997 na terenie diecezji legnickiej miała miejsce peregrynacja kopii wizerunku Madonny Krzeszowskiej. Obraz nawiedził wówczas 523 kościoły i 37 kaplic zakonnych.

Obraz namalowany jest temperą na modrzewiowej desce o rozmiarach 60 × 37,5 cm. Zadumana Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus na prawym ramieniu lewą dłoń trzyma na sercu. Głowa i ramiona Maryi otulone są czerwonobrunatną chustą. Dziecię odziane jest w zielonkawozłotą szatę i w lewej rączce trzyma zwinięty pergamin, prawą rękę zaś unosi w geście błogosławieństwa. Główkę kieruje w stronę Matki. Tło obrazu jest złote. Obraz otacza barokowa rama z kunsztowną ornamentacją i napisem „Gratia Sanctae Mariae” (Łaska Świętej Maryi). Twórca ani też data namalowania obrazu nie są znane. Corocznie, 15 sierpnia, w dniu odpustu obraz jest zdejmowany z ołtarza głównego i niesiony w uroczystej procesji przez przedstawicieli stanów: kapłanów, ojców, matki, młodzież męską i żeńską, górników i dzieci przy dźwiękach pieśni maryjnych.

Matka Boska Łaskawa zwana jest też Królową Sudetów.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Przeglądanie TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-09-23].
  3. Nazwy miejscowe Polski : historia, pochodzenie, zmiany. pod red. Kazimierza Rymuta. T. 5, Ko-Ky. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, 2003, s. 395. ISBN 83-87623-68-7.
  4. Detlef Haberland: Die „Silesiographia” und „Breslo-Graphia” von Nicolaus Henel von Hennenfeld. Arkadiusz Cencora, Diana Codogni-Łańcucka. Wrocław: Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, 2011, s. 176. ISBN 978-83-910595-2-4.
  5. Stanisław Rybandt. 0 pobycie benedektynów słowiańskich w Oleśnicy. „Sobótka. Śląski Kwartalnik Historyczny”. 4 (XXV), s. 665–677, 1970. Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 
  6. Witold Komorowski: Niewidoczne granice [w:] „Na szlaku” nr e-185 (381), 03/2022, s. 3-9 [1]
  7. Ryszard Chanas, Janusz Czerwiński: Dolny Śląsk. Przewodnik, Wydawnictwo Sport i Turystyka, Warszawa 1977, s. 262
  8. Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas, Dolny Śląsk - przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1977, s. 261-262.
  9. Festiwal Piosenki Religijnej i Patriotycznej, naszdziennik.pl, [dostęp 21.04.2009].
  10. Burzą kościół w Krzeszowie
  11. Zniszczenie kościoła Zbawiciela w Krzeszowie. [dostęp 2016-07-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-20)].
  12. Krystian Michalik, "Zapomniana świątynia" w: Miasto Langhansa nr 1(18) I – II 2007, s. 2-3
  13. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 56. [dostęp 2012-09-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-29)].
  14. Ivo Kořán, Madonny obrończynie czeskich klasztorów a słynący łaskami obraz Panny Marii w Krzeszowie,[w:] H. Dziurla i K. Bobowski, Krzeszów uświęcony łaską, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1997 r., s. 24 - 25. ISBN 83-229-1275-7
  15. Mapa turystyczna. [dostęp 2020-08-22].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]