Krzeszów (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy wsi w woj. dolnośląskim. Zobacz też: inne miejscowości.
Krzeszów
Opactwo cysterskie (2014 r.)
Opactwo cysterskie (2014 r.)
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat kamiennogórski
Gmina Kamienna Góra
Wysokość 450-475 m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 1605[1]
Strefa numeracyjna (+48) 75
Kod pocztowy 58-405
Tablice rejestracyjne DKA
SIMC 0189919
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Krzeszów
Krzeszów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krzeszów
Krzeszów
Ziemia 50°44′03″N 16°03′51″E/50,734167 16,064167

Krzeszów (czes. Křešov, niem. Grüssau) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kamiennogórskim, w gminie Kamienna Góra[2].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1945–1954 i 19731976 miejscowość była siedzibą gminy Krzeszów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa jeleniogórskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona w Sudetach Środkowych, w Kotlinie Krzeszowskiej, nad rzeką Zadrną, u ujścia jej lewego dopływu Cedronu na wysokości 450-470 m n.p.m.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Według niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy nazwa miejscowości pochodzi od połączenia dwóch staropolskich słów nazwy lasu iglastego – boru oraz kresu oznaczającego zakończenie czegoś lub granicę[3]. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako najstarszą nazwę miejscowości, wcześniejszą od niemieckiej wymienia Cressobor zanotowaną w łacińskim dokumencie z roku 1240. Podaje on jej znaczenie "Grenzwald" czyli po polsku "Graniczny bór, las"[3].

Podobny wywód prezentuje śląski pisarz Konstanty Damrot w swojej pracy o śląskim nazewnictwie z 1896 roku wydanej w Bytomiu z tą różnicą, że pierwszy człon nazwy interpretuje jako "krzyż", a nie "kres""Der Name ist entstanden aus: krzyż – Kreuz und bór – Wald"[4]. Wymienia on również dwie nazwy: polską "Krzyżobór" oraz niemiecką "Grussau" podając szereg wcześniejszych zlatynizowanych nazw z łacińskich dokumentów: z roku 1240 Grissobor, z roku 1249 Cresofbor, z roku 1254 silva Cressovobor, z roku 1292 Grissove, Grizov, Griszov oraz Grussov, a także z roku 1385 Grizove[4].

Niemcy fonetycznie zgermanizowali nazwę na Grüssau[3] w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie. Polska administracja spolonizowała wcześniejszą zgermanizowaną nazwę na Krzeszów w wyniku czego nie wiąże się ona obecnie z pierwszym znaczeniem. Według znaczenia podanego przez badaczy nazwa wywiedziona z pierwotnej nazwy powinna obecnie brzmieć Kresowy bór, Kresobór lub Krzyżobór.

Polską nazwę miejscowości od nazwy boru wywodził również śląski pisarz Józef Lompa. Wymienił ją w formie Gryszobór w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej"[5] wydanej w Głogówku w 1847[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W roku 1242 księżna Anna, wdowa po Henryku Pobożnym, ufundowała w Krzeszowie klasztor benedyktynów sprowadzonych z czeskich Opatovic. Jej wnuk Bolko I Surowy, wówczas książę jaworski, w roku 1289 wykupił dobra klasztorne, a w roku 1292 ufundował opactwo cystersów, którzy przybyli z Henrykowa.

Kościół klasztorny stał się mauzoleum książąt świdnicko-jaworskich. Spoczęli tu: Bolko I Surowy, Bolko (zmarły wcześnie syn Bolka I), Bernard świdnicki, Henryk I jaworski, Henryk II świdnicki, Bolko II Mały. Dzięki nadaniom książęcym i prywatnym opactwo stało się jednym z największych posiadaczy ziemskich na Śląsku. Ciężkie czasy nastały w czasie wojen husyckich, wojny trzydziestoletniej oraz po wojnach śląskich, kiedy te tereny weszły w skład państwa pruskiego. W roku 1810 nastąpiła kasata klasztoru i przejęcie jego dóbr przez państwo. W latach 1919-1940 klasztorem władali benedyktyni przesiedleni z klasztoru w Pradze.

3 września 1940 klasztor przejęły władze III Rzeszy. Benedyktyni zostali zmuszeni do opuszczenia klasztoru. W klasztorze umieszczono m.in. Niemców karpackich, od 5 października 1941 Żydów śląskich przed ich wywiezieniem do obozu Theresienstadt, zimą roku 1944/1945 niemieckich przesiedleńców z Węgier jako gości Führera. Pod koniec wojny w klasztorze zdeponowano zbiory Biblioteki Pruskiej z Berlina.

W roku 1945 wieś została przyłączona do Polski. Jej dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec. W roku 1946 klasztor objęły ss. benedyktynki ze Lwowa.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

W roku 2004 zespół klasztorny został uznany za Pomnik Historii. Obecnie w Krzeszowie odbywa się "Festiwal Piosenki Religijnej i Patriotycznej"[7].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Pomnik cystersa

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[8]:

  • zespół klasztoru cystersów, obecnie benedyktynek, z XVIII w.:
    • kościół klasztorny (bazylika mniejsza) pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, z lat 1728-1735
    • mauzoleum Piastów świdnicko-jaworskich
    • klasztor
    • dom opata
    • ogród klasztorny
    • kościół pomocniczy pw. św. Józefa, z lat 1690-1696
    • plebania
    • oficyna (dawna apteka, browar), obecnie restauracja, z XVI, XIX w.
    • dom nr 285, dawny budynek administracji
    • dom nr 255, z początków XIX w.
    • dom nr 256, z XVIII w., koniec XIX w.
    • dom, obecnie punkt obsługi pielgrzymów, z 1730 r., XIX, XX w.
    • budynek mieszkalno-gospodarczy „Długi Dom”, z XVI w., przebudowany w 1730 r., i w pierwszej połowie XIX w.
    • budynek mieszkalno-gospodarczy nr 254, z XVIII w., XIX w.
    • wozownia
    • budynek bramny, z XVI w., XVIII w.
    • cmentarz klasztorny
    • ogrodzenie cmentarza z bramą
    • mur graniczny opactwa, z XVI-XX w.
    • brama ogrodowa
    • dwie kaplice przy murze granicznym
  • kaplice na kalwarii
  • kaplica Grota Narodzenia Pańskiego w przysiółku Betlejem, z 1674 r., 1927 r.
  • pawilon opata „Na Wodzie” w Betlejem, drewniany, z 1730 r.
  • dom nr 288, tzw. Betlejem z XVIII w., koniec XIX w.

Ponadto, na Górze Św. Anny na wschód od miejscowości, znajduje się zrekonstruowana barokowa kaplica św. Anny z 1623 r.

Sanktuarium Maryjne[edytuj | edytuj kod]

W Bazylice Mniejszej pw. Wniebowzięcia NMP w ołtarzu głównym mieści się najcenniejszy obraz diecezji legnickiejikona Matki Boskiej Łaskawej. Słynący łaskami obraz czczony jest na przestrzeni dziejów przez Czechów, Polaków, Niemców i Węgrów. Jest to najstarszy, bo pochodzący z I połowy XIII wieku wizerunek Matki Boskiej na ziemiach Polski, i jeden z pięciu najstarszych w Europie. Do Krzeszowa trafił on prawdopodobnie ze sprawą Bolka I – fundatora klasztoru. 2 czerwca 1997 Jan Paweł II podczas pielgrzymki do Legnicy ukoronował obraz. Uroczysta intronizacja obrazu odbyła się w Krzeszowie 17 sierpnia 1997. W okresie od 25 marca 1996 do 10 września 1997 na terenie diecezji legnickiej miała miejsce peregrynacja kopii wizerunku Madonny Krzeszowskiej. Obraz nawiedził wówczas 523 kościoły i 37 kaplic zakonnych.

Obraz namalowany jest temperą na modrzewiowej desce o rozmiarach 60 × 37,5 cm. Zadumana Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus na prawym ramieniu lewą dłoń trzyma na sercu. Głowa i ramiona Maryi otulone są czerwonobrunatną chustą. Dziecię odziane jest w zielonkawozłotą szatę i w lewej rączce trzyma zwinięty pergamin, prawą rękę zaś unosi w geście błogosławieństwa. Główkę kieruje w stronę Matki. Tło obrazu jest złote. Obraz otacza barokowa rama z kunsztowną ornamentacją i napisem "Gratia Sanctae Mariae" (Łaska Świętej Maryi). Twórca ani też data namalowania obrazu nie są znane. Corocznie, 15 sierpnia, w dniu odpustu obraz jest zdejmowany z ołtarza głównego i niesiony w uroczystej procesji przez przedstawicieli stanów: kapłanów, ojców, matki, młodzież męską i żeńską, górników i dzieci przy dźwiękach pieśni maryjnych.

Matka Boska Łaskawa zwana jest też Królową Sudetów.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Przeglądanie TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-09-23].
  3. 3,0 3,1 3,2 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 35.
  4. 4,0 4,1 Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde. Beuthen: Verlag von Felix Kasprzyk, 1896, s. 129-130.
  5. "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej – Str 18."
  6. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.15.
  7. Festiwal Piosenki Religijnej i Patriotycznej, naszdziennik.pl, [dostęp 21.04.2009]
  8. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 8.9.2012]. s. 56.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]