Krzeszów (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi w woj. dolnośląskim. Zobacz też: inne miejscowości.
Krzeszów
Panorama Krzeszowa
Panorama Krzeszowa
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat kamiennogórski
Gmina Kamienna Góra
Wysokość 450-475 m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 1605[1]
Strefa numeracyjna (+48) 75
Kod pocztowy 58-405
Tablice rejestracyjne DKA
SIMC 0189919
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Krzeszów
Krzeszów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krzeszów
Krzeszów
Ziemia 50°44′03″N 16°03′51″E/50,734167 16,064167

Krzeszów (czes. Křešov, niem. Grüssau) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kamiennogórskim, w gminie Kamienna Góra[2].

Podział administracyjny[edytuj]

W latach 1945–1954 i 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Krzeszów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa jeleniogórskiego.

Położenie[edytuj]

Wieś położona w Sudetach Środkowych, w Kotlinie Krzeszowskiej, nad rzeką Zadrną, u ujścia jej lewego dopływu Cedronu na wysokości 450–470 m n.p.m.

Nazwa[edytuj]

Według niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy nazwa miejscowości pochodzi od połączenia dwóch staropolskich słów nazwy lasu iglastego – boru oraz kresu oznaczającego zakończenie czegoś lub granicę[3]. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako najstarszą nazwę miejscowości, wcześniejszą od niemieckiej wymienia Cressobor zanotowaną w łacińskim dokumencie z roku 1240. Podaje on jej znaczenie „Grenzwald”, czyli po polsku „Graniczny bór, las”[3].

Podobny wywód prezentuje śląski pisarz Konstanty Damrot w swojej pracy o śląskim nazewnictwie z 1896 roku wydanej w Bytomiu z tą różnicą, że pierwszy człon nazwy interpretuje jako „krzyż”, a nie „kres”„Der Name ist entstanden aus: krzyż – Kreuz und bór – Wald”[4]. Wymienia on również dwie nazwy: polską „Krzyżobór” oraz niemiecką „Grussau” podając szereg wcześniejszych zlatynizowanych nazw z łacińskich dokumentów: z roku 1240 Grissobor, z roku 1249 Cresofbor, z roku 1254 silva Cressovobor, z roku 1292 Grissove, Grizov, Griszov oraz Grussov, a także z roku 1385 Grizove[4].

Niemcy fonetycznie zgermanizowali nazwę na Grüssau[3] w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie. Polska administracja spolonizowała wcześniejszą zgermanizowaną nazwę na Krzeszów[5] w wyniku czego nie wiąże się ona obecnie z pierwszym znaczeniem. Według znaczenia podanego przez badaczy nazwa wywiedziona z pierwotnej nazwy powinna obecnie brzmieć Kresowy bór, Kresobór lub Krzyżobór.

Polską nazwę miejscowości od nazwy boru wywodził również śląski pisarz Józef Lompa. Wymienił ją w formie Gryszobór w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej”[6] wydanej w Głogówku w 1847[7].

Historia[edytuj]

W roku 1242 księżna Anna, wdowa po Henryku Pobożnym, ufundowała w Krzeszowie klasztor benedyktynów sprowadzonych z czeskich Opatovic. Jej wnuk Bolko I Surowy, wówczas książę jaworski, w roku 1289 wykupił dobra klasztorne, a w roku 1292 ufundował opactwo cystersów, którzy przybyli z Henrykowa.

W obręb dóbr klasztornych wchodziły już wtedy m.in.: Lubawka, Błażkowa, Gorzeszów, Czadrów, Jawiszów, Lipienica, Dobromyśl, Kochanów i Okrzeszyn. Nie udało się jednak utrzymać wszystkich dóbr i część wsi, szczególnie po czeskiej stronie, klasztor utracił. Klasztor cieszył się poparciem kolejnych panujących w księstwie świdnickim i szybko bogacił. Wzniesiono na obecnym miejscu pierwszy kościół, który stał się miejscem spoczynku książąt świdnickich. Spoczęli tu: Bolko I Surowy, Bolko (zmarły wcześnie syn Bolka I), Bernard świdnicki, Henryk I jaworski, Henryk II świdnicki, Bolko II Mały. Już w 1306 r. napisano pierwszy rocznik klasztorny, a ok. 1350 r. umieszczono w kościele sarkofag księcia Bolka I Surowego.

Dobra klasztorne powiększały się też w wyniku prywatnych legatów i donacji. W ten sposób w 1349 r. cystersi weszli w posiadanie Szarocina, w 1350 r. wójt Kamiennej Góry Henschelinus sprzedał im Przedwojów, a w 1354 r. bracia Czyrnowie sprzedali opatowi swoją część Starych Bogaczowic, z kolei w 1357 r., opat Henryk sprzedał Żarów Jeschcowi de Schelewicz ze Świdnicy, a w 1359 r. niejaka Utha, wdowa po Predilu, ofiarowała klasztor Miłochów koło Świdnicy. Wreszcie w 1360 r. książę Bolko II nadał mu sołectwo w Lubawce. W 1343 r. książę Bolko II nadał cystersom przywilej na prowadzenie robót górniczych, który dotyczył Chełmska Śląskiego, Wójtowej, Błażkowej, Olszyn, Dobromyśla, Uniemyśla i Okrzeszyna, ale brak informacji o jego wykorzystaniu w owym czasie. Dzięki nadaniom książęcym i prywatnym opactwo stało się jednym z największych posiadaczy ziemskich na Śląsku. Ciężkie czasy nastały w czasie wojen husyckich, wojny trzydziestoletniej oraz po wojnach śląskich, kiedy te tereny weszły w skład państwa pruskiego. W roku 1810 nastąpiła kasata klasztoru i przejęcie jego dóbr przez państwo. W latach 1919–1940 klasztorem władali benedyktyni przesiedleni z klasztoru w Pradze.

3 września 1940 klasztor przejęły władze III Rzeszy. Benedyktyni zostali zmuszeni do opuszczenia klasztoru. W klasztorze umieszczono m.in. Niemców karpackich, od 5 października 1941 Żydów śląskich przed ich wywiezieniem do obozu Theresienstadt, zimą roku 1944/1945 niemieckich przesiedleńców z Węgier jako gości Führera. Pod koniec wojny w klasztorze zdeponowano zbiory Biblioteki Pruskiej z Berlina.

W roku 1945 wieś została przyłączona do Polski. Jej dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec. W roku 1946 klasztor objęły ss. benedyktynki ze Lwowa.

Współczesność[edytuj]

W roku 2004 zespół klasztorny został uznany za Pomnik Historii. Obecnie w Krzeszowie odbywa się „Festiwal Piosenki Religijnej i Patriotycznej”[8].

W kwietniu 2016 wyburzono zabytkowy dawny kościół ewangelicki Zbawiciela[9][10] z lat 1912-1913, sfinansowany staraniem Związku Gustawa Adolfa. Zbór ten był niewielką budowlą, z krytym dachówką przedsionkiem od wschodu. Portal wejściowy zwieńczono krzyżem, literami CD i datą 1912. Ściany północna i południowa świątyni posiadały po 2 duże okna. Na wieży znajdował się witraż przedstawiający Jezusa Chrystusa. Halowe wnętrze (pozbawione empor) posiadało drewniane sklepienie w kształcie kolebkowo-beczkowym. Od strony wschodniej znajdował się chór z organami. Ściany zdobiły obrazy lub epitafia. Po stronie zachodniej stał ołtarz główny, nad którym umocowano duży krucyfiks. Obok znajdowały się wejścia do zakrystii. Do zboru przylegał cmentarz, na którym widoczne są pozostałości nagrobków[11].

Zabytki[edytuj]

Pomnik cystersa

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[12]:

  • zespół klasztoru cystersów, obecnie benedyktynek, z XVIII w.:
    • kościół klasztorny (bazylika mniejsza) pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, z lat 17281735
    • mauzoleum Piastów świdnicko-jaworskich
    • klasztor
    • dom opata
    • ogród klasztorny
    • kościół pomocniczy pw. św. Józefa, z lat 16901696
    • plebania
    • oficyna (dawna apteka, browar), obecnie restauracja, z XVI, XIX w.
    • dom nr 285, dawny budynek administracji
    • dom nr 255, z początków XIX w.
    • dom nr 256, z XVIII w., koniec XIX w.
    • dom, obecnie punkt obsługi pielgrzymów, z 1730 r., XIX, XX w.
    • budynek mieszkalno-gospodarczy „Długi Dom”, z XVI w., przebudowany w 1730 r., i w pierwszej połowie XIX w.
    • budynek mieszkalno-gospodarczy nr 254, z XVIII w., XIX w.
    • wozownia
    • budynek bramny, z XVI w., XVIII w.
    • cmentarz klasztorny
    • ogrodzenie cmentarza z bramą
    • mur graniczny opactwa, z XVI-XX w.
    • brama ogrodowa
    • dwie kaplice przy murze granicznym
  • kaplice na kalwarii
  • kaplica Grota Narodzenia Pańskiego w przysiółku Betlejem, z 1674 r., 1927 r.
  • pawilon opata „Na Wodzie” w Betlejem, drewniany, z 1730 r.
  • dom nr 288, tzw. Betlejem z XVIII w., koniec XIX w.

Ponadto na Górze Św. Anny na wschód od miejscowości, znajduje się zrekonstruowana barokowa kaplica św. Anny z 1623 r.

Sanktuarium Maryjne[edytuj]

W bazylice pw. Wniebowzięcia NMP w ołtarzu głównym mieści się najcenniejszy obraz diecezji legnickiejikona Matki Boskiej Łaskawej. Słynący łaskami obraz czczony jest na przestrzeni dziejów przez Czechów, Polaków, Niemców i Węgrów. Jest to najstarszy, bo pochodzący z I połowy XIII wieku wizerunek Matki Boskiej na ziemiach Polski, i jeden z pięciu najstarszych w Europie. Do Krzeszowa trafił on prawdopodobnie ze sprawą Bolka I – fundatora klasztoru. 2 czerwca 1997 Jan Paweł II podczas pielgrzymki do Legnicy ukoronował obraz. Uroczysta intronizacja obrazu odbyła się w Krzeszowie 17 sierpnia 1997. W okresie od 25 marca 1996 do 10 września 1997 na terenie diecezji legnickiej miała miejsce peregrynacja kopii wizerunku Madonny Krzeszowskiej. Obraz nawiedził wówczas 523 kościoły i 37 kaplic zakonnych.

Obraz namalowany jest temperą na modrzewiowej desce o rozmiarach 60 × 37,5 cm. Zadumana Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus na prawym ramieniu lewą dłoń trzyma na sercu. Głowa i ramiona Maryi otulone są czerwonobrunatną chustą. Dziecię odziane jest w zielonkawozłotą szatę i w lewej rączce trzyma zwinięty pergamin, prawą rękę zaś unosi w geście błogosławieństwa. Główkę kieruje w stronę Matki. Tło obrazu jest złote. Obraz otacza barokowa rama z kunsztowną ornamentacją i napisem „Gratia Sanctae Mariae” (Łaska Świętej Maryi). Twórca ani też data namalowania obrazu nie są znane. Corocznie, 15 sierpnia, w dniu odpustu obraz jest zdejmowany z ołtarza głównego i niesiony w uroczystej procesji przez przedstawicieli stanów: kapłanów, ojców, matki, młodzież męską i żeńską, górników i dzieci przy dźwiękach pieśni maryjnych.

Matka Boska Łaskawa zwana jest też Królową Sudetów.

Galeria[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Przeglądanie TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-09-23].
  3. a b c Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch’s Buchhandlung, 1888, s. 35.
  4. a b Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde. Beuthen: Verlag von Felix Kasprzyk, 1896, s. 129–130.
  5. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  6. „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej – Str 18.”.
  7. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 15.
  8. Festiwal Piosenki Religijnej i Patriotycznej, naszdziennik.pl, [dostęp 21.04.2009].
  9. Burzą kościół w Krzeszowie
  10. Zniszczenie kościoła Zbawiciela w Krzeszowie
  11. Krystian Michalik "Zapomniana świątynia" w: Miasto Langhansa nr 1(18) I – II 2007
  12. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 8.9.2012]. s. 56.

Bibliografia[edytuj]

  • Marek Staffa: Słownik Geografii Turystycznej Sudetów tom 8.

Linki zewnętrzne[edytuj]