Krzyż triumfalny

Kościół w Stenkumli na Gotlandii. Typowe przedstawienie Chrystusa jako władcy: korona na głowie, nogi proste i buty na stopach

Krzyż triumfalny (krzyż tęczowy, ang. rood, łac. crux triumphalis) – przeważnie duży krzyż umieszczony nad przejściem z nawy do prezbiterium średniowiecznego kościoła. Czasem może być zastąpiony przez dużą rzeźbę lub obraz przedstawiający ukrzyżowanie Chrystusa.

Nazwa

Rood to archaiczne słowo oznaczające słup. Wywodzi się od staroangielskiego słowa rōd (słup, krzyż), starosaksońskiego rōda czy staro-wysoko-niemieckiego ruoda (pręt). Słowo rood pierwotnie było jedynym słowem staroangielskim używanym na oznaczenie narzędzia śmierci Chrystusa. Zostało użyte w Hamlecie Szekspira. Sformułowanie krzyż triumfalny jest bardziej powszechne w Europie i odnosi się do zwycięstwa, jakie zmartwychwstały Syn Boży odniósł nad śmiercią właśnie poprzez krzyż.

Umiejscowienie

Krzyż z XV wieku na belce tęczowej w kościele Świętego Krzyża w Kaysersbergu, we Francji

W architekturze sakralnej krzyż tęczowy jest naturalnej wielkości krucyfiksem umieszczonym w centralnej osi kościoła, zazwyczaj na łuku tęczowym. Najwcześniejsze krzyże umiejscowione były na szczycie łuku tęczowego lub spoczywały na prostej belce tęczowej. Taki układ można wciąż znaleźć w wielu świątyniach między innymi Niemiec czy Skandynawii.

Historia

Z okresu romańskiego lub wcześniejszego zachowało się wiele krzyży niemal naturalnej wielkości. Spośród nich najbardziej znane to: Krucyfiks Gerona (z drugiej połowy X wieku, znajdujący się w katedrze w niemieckiej Kolonii) i Volto Santo (wysoka, drewniana rzeźba ukrzyżowanego Chrystusa z drugiej połowy XII wieku, znajdująca się w katedrze św. Marcina w Lukce, we Włoszech). Krzyże podobnej konstrukcji i w podobnych miejscach, choć pozbawione postaci Chrystusa, znajdowały się również w Hagia Sophia w ówczesnym Konstantynopolu, już w V wieku. Wielu możnych oddawało swoje kosztowności lub broń w celu ozdobienia krzyży, między innymi Knut Wielki czy Lady Godiva. Pozłacany krucyfiks z X wieku w katedrze w Moguncji umieszczano na belce tylko w niektóre święta. Wiele świątyń północnej Europy zachowało w pełni oryginalne umiejscowienie krzyży i to szczególnie na tych obszarach określa się je mianem krzyży triumfalnych. Często obok krzyża Chrystusa pojawiali się po bokach Najświętsza Maryja Panna i św. Jan, a niekiedy również cherubiny i inne postacie.

Budowa

W epoce romańskiej ukrzyżowany Chrystus przedstawiany był jako władca i sędzia. Zamiast korony cierniowej nakładano Mu na głowę koronę królewską lub aureolę. Na stopach czasem miał buty będące symbolem władzy. Jego nogi były ułożone równolegle względem siebie i oparte osobno na podpórce. Perizonium układała się w pionowe fałdy. Generalnie Jezus przedstawiany był nie jako ktoś umierający, lecz raczej jako zwycięzca nad śmiercią.

W stylu gotyckim triumfujący Chrystus stał się Chrystusem pełnym cierpienia, mężem boleści. Zamiast korony władcy nosił koronę cierniową. Jego stopy były ustawione jedna na drugiej i przebite jednym gwoździem. Postawa całego ciała i wyraz twarzy przedstawiały ból i cierpienie. Ponadto często Jego ciało było mocno poranione. Zmieniła się również forma przepaski biodrowej. Towarzyszące cierpiącemu Jezusowi postacie Maryi i św. Jana również wykazywały oznaki bólu i żalu.

Przykłady

Bogato rzeźbiony krzyż triumfalny w kościele w Öja na Gotlandii

Przykłady układów różnych krzyży triumfalnych:

• krzyż w kościele w Öja na szwedzkiej wyspie Gotlandii stoi na poprzecznej belce pod łukiem triumfalnym i otoczony jest przez postacie Maryi i św. Jana;
• krzyż w kościele klasztornym w Wechselburgu w Niemczech stoi podwyższony na lektorium, a towarzyszą mu również Maryja i św. Jan;
• podobnie skonstruowany został krzyż triumfalny w katedrze w Schwerinie;
• w kościele mariackim w Osnabrück znajdują się jedynie puste kamienne postumenty po postaciach towarzyszących;
• krzyżowi triumfalnemu w katedrze w Halberstadt towarzyszy dwóch aniołów zamiast Maryi i św. Jana;
• na belce podtrzymującej krzyż triumfalny w katedrze w Lubece znajduje się również przedstawienie biskupa, prawdopodobnie fundatora krzyża;
• krzyż na belce w kościele Świętego Krzyża w Kaysersbergu we wschodniej Francji otoczony jest przez Maryję i św. Jana.

Bibliografia

• Duffy, Eamon (1992), The Stripping of the Altars: Traditional Religion in England, 1400-1580. Yale University Press. ISBN 0-300-06076-9.
• Hole, Christina (1978), A Dictionary of British Folk Customs. Granada Publishing Ltd / Paladin Press, s. 113–114. ISBN 0-586-08293-X.
• Sherwood, Jennifer; Pevsner, Nikolaus (1974), Oxfordshire. The Buildings of England. Penguin Books, s. 530. ISBN 0-14-071045-0.
• Simpson, Jacqueline; Roud, Steve (2000), A Dictionary of English Folklore. Oxford University Press. ISBN 0-19-210019-X.
• Beer, Manuela (2005), Triumphkreuze des Mittelalters. Ein Beitrag zu Typus und Genese im 12. und 13. Jahrhundert. Mit einem Katalog der erhaltenen Denkmäler. Schnell & Steiner, Regensburg. ISBN 3-7954-1755-4.
• Haussherr, Reiner (1979), Triumphkreuzgruppen der Stauferzeit. In: Ders., Christian Väterlein (Hrsg.): Supplement. Vorträge und Forschungen (= Zeit der Staufer. Geschichte – Kunst – Kultur. Band 5). Ausstellungskatalog. Stuttgart, s. 131–168