Krzyżacy (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy filmu. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Krzyżacy
Gatunek historyczny, kostiumowy
Data premiery 2 września 1960
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 166 min
Reżyseria Aleksander Ford
II reżyser:
Karol Chodura
Zbigniew Kuźmiński
Scenariusz Jerzy Stefan Stawiński
Aleksander Ford
(na podstawie powieści Henryka Sienkiewicza)
Główne role Grażyna Staniszewska
Urszula Modrzyńska
Mieczysław Kalenik
Aleksander Fogiel
Muzyka Kazimierz Serocki
Zdjęcia Mieczysław Jahoda
Scenografia Roman Mann
Kostiumy Lech Zahorski
Michelle Zahorska
Montaż Mirosława Garlicka
Alina Faflik
Produkcja Zespół Filmowy Studio
Budżet 38 000 000 zł[1]

Krzyżacypolski film historyczny z 1960 roku oparty na powieści Henryka Sienkiewicza pod tym samym tytułem.

Oficjalna premiera filmu odbyła się 2 września 1960, mimo że jego pierwszy publiczny pokaz miał miejsce 15 lipca 1960 (w 550. rocznicę bitwy pod Grunwaldem), w łódzkiej Hali Sportowej

Wbrew powszechnie panującej famie nie był to pierwszy polski film kolorowy – takim był obraz Wesele Księżackie[a] z 1937 roku[2], a po wojnie Przygoda na Mariensztacie z 1953 roku.

Krzyżacy jest najbardziej dochodowym filmem w historii polskiej kinematografii, absolutnym hitem i filmem o największej oglądalności[3]. Obejrzało go 2 miliony widzów w ciągu kilku miesięcy[4], 14 milionów w ciągu pierwszych czterech lat, a ponad 32 mln do 1987 r.[5] W ZSRR miał 29,6 milionów widzów[6], w Czechosłowacji 2,65 mln[7], a we Francji 1 mln[8].

Fabuła[edytuj]

Akcja filmu toczy się na przełomie XIV i XV wieku. Główne wątki opowieści to:

  • wątek polityczno-historyczny – konflikt polsko-krzyżacki i wielka wojna w 1410 roku z Krzyżakami.
  • wątek miłosny – miłość Danusi (córki Juranda ze Spychowa) i Zbyszka z Bogdańca oraz miłość Jagienki Zychówny do tego samego mężczyzny
  • historia Juranda ze Spychowa

Za najsłynniejszą scenę filmu uważa się[kto?] bitwę pod Grunwaldem – wielki obraz batalistyczny w finale. Scena bitwy złożona z 152 ujęć trwa 15 minut[9].

Obsada[edytuj]

Plenery[edytuj]

Informacje dodatkowe[edytuj]

  • Film był pierwszą polską megaprodukcją, w której powstanie zaangażowane były ówczesne najwyższe władze państwowe (z I sekretarzem PZPR Władysławem Gomułką włącznie). Do filmu wykonano 28 tysięcy kostiumów i uczestniczyło w nim 10 tys. statystów i 470 koni. Jego ogromny jak na owe czasy budżet (w zależności od źródeł – 30-38 mln. zł.) pozwalał na nakręcenie 11 średniej długości filmów fabularnych[9][3].
  • Pierwsze ujęcia zarejestrowano 3 sierpnia 1959. Była to scena nocnego polowania Zbyszka z Bogdańca na niedźwiedzia. Ostatnim nagranym ujęciem była scena wyginania topora podczas przyjęcia na zamku u Wielkiego Mistrza Krzyżackiego.
  • Podczas realizacji filmu Mieczysław Kalenik złamał sobie nogę, ale aby nie zakłócać harmonogramu zdjęciowego, uczestniczył w zdjęciach z nogą w gipsie, co skrzętnie maskowano.
  • Film kręcono panoramicznym obiektywem na taśmie filmowej Eastmana, a obróbkę wykonano w laboratorium w Paryżu[9]
  • W filmie występuje postać, której nie ma w powieści Sienkiewicza. Jest to brat królewski, książę Lingwen-Semen Olgierdowicz, książę mścisławski i przejściowo Nowogrodu Wielkiego, a pod Grunwaldem dowodzący także słynnymi pułkami smoleńskimi. Sienkiewicz nie pisał o nim, ponieważ w XIX wieku nie wiedziano w ogóle, że Lingwen brał udział w słynnej bitwie.
  • W scenie przed bitwą, gdy król naradza się z innymi w namiocie, ma na sobie złoty pas w wieże. Po wyjściu z namiotu już go nie ma, lecz gdy do niego wraca, ma go z powrotem.
  • Po bitwie, gdy rycerze rzucają pod nogi króla sztandary, dwóch rycerzy kładzie przed nim ciało Ulricha von Jungingena na noszach, on mówi: „Oto jest ten, który jeszcze dziś rano, mienił się być wyższym nad wszystkie mocarze”. Po tych słowach Jungingena już nie ma, bo sekwencja rzucania sztandarów została powtórzona.
  • W słynnej scenie, w której posłowie krzyżaccy ofiarują Jagielle dwa nagie miecze, król krzyżuje je siedząc w rzeczywistości na „koźle” wypożyczonym z sali gimnastycznej jednej z pobliskich szkół. Pierwotnie Emil Karewicz miał siedzieć w tej scenie na koniu, lecz szczęk krzyżowanych mieczy sprawiał, że zwierzę się płoszyło. Dzięki temu, że postać króla trzeba było w tej sytuacji filmować od dołu, powstał jeden z najbardziej pamiętnych obrazów z tego filmu.
  • Leon Niemczyk, aktor grający Fulko de Lorche’a wspomniał że w scenie wyginania topora podczas przyjęcia na zamku Wielkiego Mistrza Krzyżackiego, przy którymś z kolei dublu gumowy topór zastąpiono (dla żartu) prawdziwym. Aktor, który wyginał topór, tak długo się męczył, aż powiedział do reżysera: „Nie dam już rady”.
  • W jednym ze skeczy Monty Pythona o chorobie Henry’ego Thripshawa wykorzystano sceny z Krzyżaków, choć napis na początku jednej ze scen głosi „Syria 1203”.
  • Na potrzeby filmu uszyto w Łodzi sześćdziesiąt chorągwi i flag według zachowanych opisów historycznych. Cztery z nich zaginęły, bądź zostały skradzione, w czasie transportu na plan filmowy.
  • Kierownik produkcji, Zygmunt Król zasugerował reżyserowi, żeby topory używane w filmie wykonać z gumy, tak aby podczas kręcenia żaden z aktorów nie zrobił sobie nimi krzywdy[11].

Film a rzeczywistość historyczna[edytuj]

Obraz bitwy pod Grunwaldem przedstawiony w filmie w kilku kwestiach odbiega od faktycznego przebiegu wydarzeń historycznych[12]:

  • Zastosowanie przez Krzyżaków wilczych dołów jest mało prawdopodobne. Obie armie przybyły na pole bitwy dopiero rankiem 15 lipca 1410 i dla obu stron spotkanie z siłami przeciwnika było zaskoczeniem. Krzyżacy nie mieli po prostu dość czasu na przygotowanie tego rodzaju zasadzki[13].
  • Film sugeruje, iż armię krzyżacką wspierała znaczna liczba „gości zakonu”, czyli rycerzy przybyłych z Europy Zachodniej. Tymczasem pod Grunwald na pomoc Zakonowi przybyło znacznie mniej takich rycerzy niż w poprzednich latach (np. wyprawach na Litwę przed przyjęciem przez nią chrztu) i było to rycerstwo głównie, choć nie jedynie, z krajów niemieckojęzycznych[13].
  • W składzie wojsk królewskich nie było oddziałów piechoty sformowanych jako odrębnych jednostek taktycznych i organizacyjnych[13].
  • Wielka chorągiew Ziemi Krakowskiej upadła wprawdzie w pewnym momencie bitwy na ziemię, lecz nie ma dowodów, że, jak to przedstawiono w filmie, znalazła się na dłuższy czas w rękach Krzyżaków[13].
  • W filmie widać kilku rycerzy noszących sabatony (metalowe trzewiki, element zbroi ochraniający stopy). W rzeczywistości elementy te nie były znane w Europie na początku XV wieku.

Nagrody i festiwale[edytuj]

Film został uznany przez amerykańskiego reżysera Martina Scorsese za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku został wytypowany przez niego do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[14][15].

Uwagi

  1. Dziesięciominutowy film w reż. film Tadeusza Jankowskiego, przedstawiający wesele w Złakowie Borowym.

Przypisy

  1. Maria Dąbrowska, Tadeusz Drewnowski. Dzienniki: 1958–1965. Czytelnik (1988). ISBN 9788307009742. s. 217.
  2. Piotr Kołodziej: Przedwojenna Polska w kolorze – zdjęcia i filmy z lat 1899-1939. historia.org.pl, 2 marca 2015. [dostęp 2015-10-22].
  3. a b Krzyżacy. Rekordzista wszech czasów. „Retro”, s. 8–9, 2014-11-01. Warszawa: Media Group. ISSN 2391-6982. 
  4. Marcin Zaremba. Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm: nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce. Trio (2001). ISBN 9788388542145. s. 273.
  5. Haltof, Marek. Polish National Cinema. Berghahn Books (2002). ISBN 9781571812766. s. 97.
  6. Крестоносцы. kinopoisk.ru.
  7. Křižáci. Film Culture: Brno 1945–1970.
  8. Les Chevaliers teutoniques. allocine.fr.
  9. a b c Jan Lewandowski: 100 filmów polskich. Chorzów: Videograf II, 2004. ISBN 83-7183-326-1.
  10. Piotr Celej Jesienne trasy rowerowe w Trójmieście i okolicach [TOP 5] [dostęp 05.10.2013]
  11. "Krzyżacy" - polska superprodukcja wszech czasów - Onet Film - Strona 3
  12. Informacje częściowo podane za stroną w bazie FilmWeb: http://www.filmweb.pl/Krzyzacy/trivia
  13. a b c d Andrzej Nadolski Grunwald 1410, Warszawa, Bellona, 2008
  14. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema - oficjalna strona projektu w języku angielskim. mspresents.com. [dostęp 2014-02-26].
  15. Polskie filmy Martina Scorsese. vice.com. [dostęp 2014-03-24].

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]