Krzyżowniki (Poznań)

Krzyżowniki

część
Ulica Pasłęcka, zabudowa z początku XXI w.
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Aglomeracja	poznańska
Miasto	Poznań
Dzielnica	Osiedle Krzyżowniki-Smochowice
W granicach Poznania	1 stycznia 1951
SIMC	0969623
Położenie na mapie Poznania Krzyżowniki
Położenie na mapie Polski Krzyżowniki
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Krzyżowniki
52°25′54″N 16°49′21″E

Krzyżowniki – część Poznania, w zachodnim obszarze miasta, na osiedlu Krzyżowniki-Smochowice, która jest dawną podpoznańska wsią występującą już w dokumentach z XIV wieku.

Nazwa

Obecna część miasta Poznań o nazwie Krzyżowniki była kiedyś osobną wsią o nazwie Krzyżewniki, położoną 8 km na północny zachód od centrum Poznania. Pierwotnie była związana z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1388 gdzie odnotowano ją pod obecną nazwą „Crziszewniky”, 1396 „Krziszefniki”, 1400 „Krzizewniki”, 1403 „Velke Krzizewnicze”, „Krzisewniki”, 1404 „Krzizewnice”, 1430 „Krzischewniky”, 1508 „Krzyzewnyky”, 1510 „Krzysownyky”, „Krzizewnyki”, „Crzyzewniki”, „Crzizewnyki”.

Nazwa miejscowości pochodzi od rycerskiego zakonu joannitów poznańskich, którzy posiadali w średniowieczu wieś i którzy na swoich płaszczach nosili symbol zakonu – Krzyż maltański .

Położenie i charakter

Leży w zachodniej części Poznania blisko drogi krajowej nr 92 (dawna DK2) na Świecko) w kierunku Pniew. Krzyżowniki praktycznie w całości są terenem o zabudowie jednorodzinnej w sąsiedztwie lasu i jezior. Krzyżowniki bywają mylone ze Smochowicami. Krzyżowniki wraz ze Smochowicami tworzą osiedle – Krzyżowniki-Smochowice.

Historia

Prawdopodobnie okolice miejscowości były zasiedlone już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W wyniku badań archeologicznych odkryto ułamki naczyń, osełka, nóż żelazny i kości zwierzęce pochodzące IX-XI wieku, które świadczą o istnieniu wczesnośredniowiecznej osady.

Początkowo miejscowość należała do opola chojnickiego z siedzibą w Chojnicy, które było reliktem opola – przedpaństwowej wspólnoty rodowo-terytorialnej, a w późniejszym okresie stało się administracyjnym podokręgiem kasztelanii. W 1388 Krzyżowniki zostały odnotowane w granicach tego opola.

Miejscowość była wsią kościelną należącą do rycerskiego zakonu joannitów poznańskich. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1510 należała do parafii Kiekrz w dekanacie Obornickim.

Pierwszy zapis związany ze wsią pochodzi z dokumentu z 1396, w którym Bieniasz komandor joannitów przeprowadził dowód, że Mikołaj miał od niego w zastawie 4 ślad roli za 10 grzywien. W 1388 odnotowano Krzyżewniki wśród wsi leżących w opolu chojnickim. W 1400 Bieniasz komandor klasztoru joannitów koło Poznania zapowiedział swe dobra, a wśród nich m.in. Krzyżowniki. W 1402 komandor joannitów zapowiedział przed sądem ziemskim zarośla, m.in. w Krzyżownikach. W 1403 zapowiedział także swoje dobra, m.in. Krzyżowniki.

W 1403 Olbracht komandor joannitów odparł pretensje Macieja z Dupiewa w sprawie 3 grzywien z Krzyźewnik. W 1404 komandor ten toczył proces z Andrzejem Krupką ze Skórzewa, który dowodził, że Jędrzej zabrał Jędrzejowi sieć w Krzyżownikach. W 1405 i 1406 odnotowano dwóch komandorów Olbrachta oraz Bogusza. W latach 1405–1406 komandorzy joannitów Olbracht i Bogusz toczyli proces z Jakuszem Prusieckim o rozgraniczenie wsi Krzyżowniki i Strzeszyn .

Dokumenty historyczne odnotowały również mieszkańców wsi z niższych stanów. W 1405 wspomniano Andrzeja kmiecia krzyżewskiego. W 1405 odnotowani zostali miejscowi kmiecie: Wawrzyniec, Mikołaj Gołańczyc, Gniewomir oraz Jan Chudy. W 1405 wspomniano sołtysa krzyżewskiego pochodzącego ze stanu szlacheckiego Lasotę. W 1430 Lasota sołtys z Krzyżownik naganiony został przez Ramsza z Golęczewa przeprowadzając wywód swojego szlachectwa z herbem Grzymała. Około 1437 wspomniany został Mikołaj Lasota sołtys z Krzyżownik.

W 1437 Szymon z Krzyżownik wraz z żoną Łucją i synem Mikołajem sprzedał Janowi altaryście altarii św. Michała i Wszystkich Aniołów w katedry poznańskiej jedną grzywnę czynszu od sumy głównej 10 grzywien na sołectwie w Krzyżownikach, w obecności komandora klasztoru joannitów, który był dziedzicem tej wsi.

W 1510 Jan sołtys krzyżowski, poddany komandora klasztoru joannitów Stanisława Dłuskiego. W 1510 odnotowano wieś Krzyżowniki leżącą w parafii Kiekrz, na której ciążył czynsz 5 florenów dla kolegiaty św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W 1558 dziesięciny ze wsi należały do uposażenia kanonikatu komandora joannitów w kapitule poznańskiej. W 1577 wieś Krzyżowniki dzierżawiona była przez tenutariusza Aleksandra Mokronoskiego.

Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych. W 1499 wieś nie zapłaciła podatków. W latach 1508–1510 wspomniano, że wieś Krzyżewniki uległa pożarowi i była spalona. W 1510 wieś ma 4 łany sołtysie, 7 łanów kmiecych oraz karczmę. W 1563 miał miejsce pobór od 7 półłanków oraz z karczmy. W latach 1564–1465 wieś zapłaciła „do zamku poznańskiego” od 3,5 łana. W 1581 miał miejsce pobór z Krzyżowników, wsi tenutariusza Aleksandra Mokronoskiego od 7 półłanków, jednego zagrodnika, dwóch rybaków, jednego kramarza, jednego szewca oraz od karczmy 12 groszy.

Wieś duchowna Krzyżewniki, własność komandorii joannitów w Poznaniu pod koniec XVI wieku leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.

Obiekty

W Krzyżownikach znajduje się Szkoła Podstawowa nr 57 im. Józefa Kostrzewskiego, Przedszkole, Urząd Pocztowy, Kościół pw. Imienia Maryi, oraz Cmentarz Parafialny. Kamień węgielny pod Kościół Parafialny został poświęcony 3 listopada 1933 roku, erygacja parafii miała miejsce 5 sierpnia 1934 roku. W latach 70. kościół został gruntownie przebudowany. W 2013 roku udostępniony został do zwiedzania prezydencki schron przeciwatomowy. Ten obiekt muzealny należący do Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości wybudowany został w latach 60. XX wieku i objęty był tajemnicą aż do 2000 roku.

Zabytki i turystyka

W Krzyżownikach swój koniec ma szlak turystyczny Golęcin – Krzyżowniki.

W okolicy znajdują się także obiekty rekreacyjno-sportowe, a niedaleko znajdują się las oraz jeziora w tym Kierskie i Strzeszyńskie.

Przy ul. Słupskiej istniał dawniej cmentarz choleryczny z około 1831.

Przyroda

W połowie lat 60. XX wieku w glinianej ścianie stodoły przy ul. Słupskiej (pętla autobusowa) żył rzadki w Poznaniu owad – porobnica murarka (Anthophora plagiata).

Komunikacja

• autobusy MPK Poznań

Zobacz też

• cmentarz choleryczny na Krzyżownikach w Poznaniu
• cmentarz ewangelicki przy ul. Wichrowej w Poznaniu
• Krzyżanka (strumień)
• Sytkowo

Bibliografia

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. II (I-Ł) z.1, hasło: „Krzyżewniki”. Wrocław: Ossolineum, 1988, s. 524–525.

Linki zewnętrzne

• Krzyżewniki, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Strona Osiedla Krzyżowniki-Smochowice