Ksawery Branicki (z Montrésor)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ksawery Branicki

Ksawery Branicki , a właściwie Franciszek Ksawery Branicki, herbu Korczak (ur. 26 października 1816 w Warszawie – zm. 20 listopada 1879 w Asjucie w Egipcie) – polski szlachcic, ziemianin, oficer wojska rosyjskiego, finansista, działacz narodowy, kolekcjoner sztuki i publicysta. Jedna z wybitniejszych postaci drugiego okresu Wielkiej Emigracji we Francji i jedna z najhojniejszych osób wspierających materialnie i organizacyjnie powstanie styczniowe w 1863 roku. Tworzył w języku francuskim.

Pochodzenie[edytuj]

Pochodził z rodu magnatów, których w XVIII wieku uważano za jedną z najbogatszych rodzin w Europie. Babka jego, Aleksandra Engelhardt, miała być nieślubną córką Katarzyny Wielkiej i żoną Hetmana Franciszka Ksawerego Branickiego. Urodził im się jedyny syn, Władysław Grzegorz[1]. Ksawery Branicki był synem Władysława Branickiego i Róży Potockiej oraz bratem Elizy, Aleksandra, Zofii, Konstantego, Katarzyny i Władysława Michała, dziedzica Białej Cerkwi

Życiorys[edytuj]

Najstarszy z rodzeństwa, w młodości był oficerem w carskiej armii. Walczył na Kaukazie, gdzie dosłużył się stopnia podpułkownika i stanowiska adiutanta generała Paskiewicza. Wychowany przez matkę w duchu patriotycznym dość wcześnie złożył dymisję z wojska carskiego i w 1844 roku opuścił Rosję w czasie nieobecności cara Mikołaja w Londynie. Wyjechał do Czech na kurację. Następnie Branicki przebywał we Włoszech u swej siostry, Zofii, zamężnej z włoskim księciem Liwiuszem III Odescalchi, u których to zawarł trwającą przyjaźń z rodziną Bonapartów. W końcu osiadł we Francji. Do ojczyzny zaś już nigdy nie powrócił. Długo przebywał w Paryżu, a w 1849 za pomocą matki i za pośrednictwem Wiktora Okryńskiego, nabył zamek Montrésor w Turenii, w dolinie Loary który potrzebował gruntownego remontu. Odnowieniem zamku zajął się przez dziesięć lat, oddany mu stary oficer Wojska Polskiego, Domaradzki. Branicki zajmował się gospodarką i operacjami finansowymi, m.in. przyczynił się do budowy kolei z Kijowa do Odessy. Był jednym z założycieli, wraz z Ludwikiem Wołowskim istniejącego do dziś francuskiego banku kredytowego Crédit Foncier[2]w grupie Caisse d'Epargne. Mimo starań caratu na jego ekstradycję z Francji, Branicki otrzymał obywatelstwo francuskie w 1854 r. Swoje ziemie wokół Montrésor przekształcił we wzorowo zorganizowane i zarządzane gospodarstwa rolne. Gruntownie wyremontował sam zamek, dekorując wnętrze w stylu II Cesarstwa. Równocześnie bardzo się przyczynił do odnowy samego miasteczka Montrésor, gdzie odbudował kościół, ufundował szpital, zreperował szkoły dla dziewcząt i dla chłopców oraz założył nowy cmentarz. Tubylcy wybrali go na burmistrza w 1860 r. Tę funkcję pełnił przez 10 lat.

Działalność na emigracji[edytuj]

Czynnie uczestniczył w życiu Wielkiej Emigracji. Jeszcze będąc w Rzymie w czasie wiosny ludów w 1848 roku, finansował Legion Polski. Wspierał artystów i pisarzy, m.in. Norwida. Cenił twórczość Adama Mickiewicza i popierał jego działalność publicystyczną: m.in. założył w 1849 i finansował wydawanie ukazującego się pod redakcją Mickiewicza dziennika „Trybuna Ludów[3] [4]. Ze względu na utrzymywanie „zakazanych kontaktów” z francuskimi socjalistami objęły go represje ze strony rządu carskiego. Został pozbawiony szlachectwa i stopni wojskowych, przypadająca na niego część niepodzielonej jeszcze schedy po ojcu (m.in. majątek (Luboml na Wołyniu) została skonfiskowana. Osobistym wyrokiem cara Mikołaja I K. Branicki został zaocznie zesłany na Syberię, a w końcu pozbawiony praw cywilnych na terenie Rosji. Z uwagi na podobnie patriotyczną postawę braci, Aleksandra i Konstantego, cała rodzina Branickich popadła w niełaskę u cara.

Wspierał wszelkie działania patriotyczne zarówno na ziemiach polskich jak i wśród emigracji. Nie żałował funduszy na utrzymanie Szkoły Polskiej w Batignolles pod Paryżem i Londyńskiego Literackiego Stowarzyszenia Przyjaciół Polski, i na szkoły w samym miasteczku Montrésor. Wraz z braćmi Aleksandrem i Konstantym złożył znaczne fundusze na pożyczkę narodową w 1862 roku oraz potem, w 1871 roku, po wojnie francusko-niemieckiej. W czasie przygotowań do powstania styczniowego współpracował z Komitetem Centralnym Narodowym. Działał w komitetach zajmujących się zbieraniem funduszy na działalność powstania, organizował zaciąg ochotniczy do wojsk powstańczych, wspierał działalność tajnych stowarzyszeń patriotycznych, a także finansował działania powstańców. W zamku Montrésor zgromadził imponujące zbiory malarstwa i rzeźby, a także manuskryptów i pamiątek, związanych zarówno z rodziną jak i z historią Polski. Przyczynił się również do rozwoju gospodarczego Francji jak i na terenie Turenii gdzie zamieszkał. W 1862 był odznaczony Legią Honorową[5].

Życie rodzinne[edytuj]

Ruchliwe jego życie pozwoliło na małżeństwo dopiero w późnym wieku. W międzyczasie miał kilka nieślubnych dzieci spośród których uznał syna, Augustyna (ur. 1854), z Sydonią Szumlaóską Revitzką. W 1873 poślubił wdowę, Pelagię Rembielińską z Zamoyskich, matkę dwóch synów. Śmierć go spotkała w Asjucie w czasie wyprawy do Egiptu w listopadzie 1879 roku. Zwłoki jego zostały przywiezione do Francji w 1880 roku, gdzie są pochowane na cmentarzu w Montrésor. Dziedzicem Ksawerego był jego brat, Konstanty.

Publicystyka[edytuj]

  • L'impôt sur le capital, libérateur de la contribution de guerre – Moyens pratiques de l'appliquer, E. Dentu, Paris, 1871.
  • Libération de la France par un impôt sur le capital, E. Dentu, Paris, 1871.
  • La politique du passé et la politique de l'avenir, esquisse d'une constitution, E. Dentu, Paris 1876.
  • Les nationalités slaves E. Dentu, Paris, 1879.

Bibliografia[edytuj]

  • Skarby Montrésor, film dok. reż. Tomasz Rudomino, emisja: TVP Historia, 2015-02-15, godz. 13.40;
  • Słupska Julia A.: Ksawery Branicki (1816-1879). Emigracja: polityka i finanse, wyd. Neriton i Instytut Historii PAN, 2008, ISBN 978-83-7543-062-2.
  • Zbiory archiwalne na Zamku w Montrésor.

Przypisy

  1. Henryk Mościcki: Branicka Aleksandra. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1936, s. 393–396. Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, ISBN 8304032910
  2. Adam Czartoryski, "Magnat rewolucjonista" Kurier Warszawski, no.57, 26 luty 1933
  3. Andrzej Ryszkiewicz, "Polonica na Zamku w Montrésor", Poznań 1975, s. 20.
  4. Line Skórka, « Un magnat polonais en Touraine – Xavier Branicki (1816-1879) », bulletin de la Société archéologique de Touraine, t. XXXIX, 1980, p. 555-569 (lire en ligne).
  5. Base Léonore du ministère de la Culture [archive]