Ksawery Pruszyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ksawery Pruszyński
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 4 grudnia 1907
Wolica Kierekieszyna (gubernia wołyńska, Imperium Rosyjskie)
Data i miejsce śmierci 13 czerwca 1950
Rhynern (Hamm, Niemcy Zachodnie)
Przyczyna śmierci wypadek drogowy
Miejsce spoczynku Cmentarz Rakowicki w Krakowie
Narodowość  Polska
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski

Franciszek Ksawery Pruszyński (ur. 4 grudnia 1907 w Wolicy Kierekieszynej, zm. 13 czerwca 1950, w Rhynern, Hamm) – polski reporter, publicysta, literat, dyplomata, przedstawiciel literatury faktu; brat Mieczysława.

Życiorys[edytuj]

Syn Edwarda oraz Anny z Chodkiewiczów, autorki tomu wspomnień, opisującego także jego dzieciństwo,[1] urodzony w rodzinnym majątku Wolicy Kierekieszynej, którą to wieś zakupił od Czackich dziadek Ksawerego – Mieczysław Pruszyński. Pruszyńscy majątek ten wraz z innymi gniazdami rodowymi ówczesnego powiatu starokonstantynowskiego (Wolica[2], Rześniówka[3], Semerynki[4], Beregiele, Werborodyńce[5], Brażyńce) utracili na mocy postanowień terytorialnych traktatu ryskiego, pozostawiających je na wschód od wytyczonej wówczas granicy Polski z Ukrainą sowiecką.

Absolwent gimnazjum jezuitów w Chyrowie (1927), gdzie uzyskał maturę. Studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim na którym w 1931 uzyskał absolutorium. Tutaj także objął prezesurę (1927–1931) "Akademickiego Koła Kresowego". Wstąpił do konserwatywnej organizacji "Myśl Mocarstwowa"; jej członkiem pozostał do 1933. Był prezesem koła krakowskiego Myśli Mocarstwowej. Drukował pierwsze artykuły w związanych z tą organizacją pismach: "Dniu Akademickim" oraz "Civitas Academica". Za przedmiot studiów wybrał niemieckie prawo średniowiecza, wykładane przez prof. Stanisława Estreichera. W 1929 został zastępcą asystenta u Estreichera. Ożenił się z Marią Meysztowicz. Podjął pracę w redakcji krakowskiego "Czasu" najpierw jako korektor, następnie autor przeglądów prasy zagranicznej, zaś od 1930 – autor reportaży (pierwszy – cykl reportaży z Węgier). W 1932 opublikował debiutancką książkę Sarajewo 1914, Szanghaj 1932, Gdańsk 193?, w której postawił tezę, że być może o Gdańsk wybuchnie nowa wojna europejska. W latach 30. publikował w piśmie "Bunt Młodych", redagowanym przez Jerzego Giedroycia i był członkiem środowiska młodych konserwatystów – piłsudczyków związanych z tym pismem (Adolf Maria Bocheński, Aleksander Bocheński, Piotr Dunin-Borkowski i inni).

Korespondent z terenu wojny domowej w Hiszpanii 1936. Popierał wojska republikańskie.

Po kampanii wrześniowej 1939 uczestniczył w formacjach armii polskiej na Zachodzie:

Dyplomata rządu polskiego na emigracji, 1941-1942 attaché prasowy ambasady RP w Kujbyszewie (ZSRR).

Po wojnie wrócił do Polski. W latach 1948–1950 minister pełnomocny i poseł nadzwyczajny Polski Ludowej w Holandii (Haga). W tym czasie był związany z polską poetką Julią Hartwig. Odbywając podróż służbową z Hagi do Warszawy 13 czerwca 1950 poniósł śmierć w wypadku drogowym po zderzeniu samochodu z ciężarówką w Rhynern (część miasta Hamm w Niemczech Zachodnich)[6]. Okoliczności wypadku uchodzą za niewyjaśnione do końca. Został pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Postanowieniem z 18 czerwca 1950 na wniosek Ministra Spraw Zagranicznych został odznaczony przez Prezydenta RP Bolesława Bieruta Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi położone w pracy publicystyczno-literackiej oraz w służbie dyplomatycznej[7].

Był jednym z najbardziej aktywnych i operatywnych reporterów polskich gazet. Zjawiał się w miejscach zapalnych – objętych wojną i okupacją, wszędzie, gdzie działo się coś ważnego. Ryszard Kapuściński stwierdził, że Pruszyński sprawił, że reportaż stał się nie tylko produktem oka, ale również i umysłu.

Miał troje dzieci: Aleksandra, Marię i Stanisława (Stasha). Aleksander Pruszyński (ur. 1934), obywatel Polski i Kanady ożeniony z Białorusinką, niedoszły kandydat na prezydenta Białorusi, mieszka w Mińsku. Maria Pruszyńska-Boni mieszka w Toronto. Stanisław (Stash) Pruszyński (ur. 1935 w Warszawie), pracował jako dziennikarz i reporter, m.in. w "Głosie Ameryki", "Quebec Chronicle Telegraph", "The Gazette" i "The Ottawa Journal" (Kanada), współpracował także z Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa.

Twórczość[edytuj]

  • Sarajewo 1914, Szanghaj 1932, Gdańsk 193? (1932; Czytelnik 2004)
  • Palestyna po raz trzeci (1933)
  • Podróż po Polsce (1937; Czytelnik 2000)
  • W czerwonej Hiszpanii (1939; Czytelnik 1997)
  • Droga wiodła przez Narvik (Londyn 1941; wydanie krajowe 1945; PIW 1984; 1986; Wydawnictwo Siedmiogród 1996)
  • Księga ponurych niedopowiedzeń (1941)
  • 1000 mil od prawdy (1941)
  • Margrabia Wielopolski (Londyn 1944, wydanie krajowe 1946)
  • Russian Year (Londyn 1944; tłumaczenie z angielskiego: J. Roszko i M. Wójtowicz – Noc na Kremlu, Warszawa 1989)
  • Trzynaście opowieści (Czytelnik 1946; PIW 1957)
  • Karabela z Meschedu (Czytelnik 1948; PIW 1957)
  • Opowieść o Mickiewiczu (PIW 1956)
  • Czarna Brygada. Wspomnienia normandzkie (Sponsor, 1994),

Antologie i inne zbiory[edytuj]

  • Opowieści (PIW 1955)
  • Wybór pism publicystycznych (tom 1–2, 1966, wydanie rozszerzone Podróże po Polsce. Podróże po Europie i Nasi nad Tamizą, 1969)
  • Trębacz z Samarkandy i inne opowiadania (MAW, Warszawa 1983)
  • Opowieści – wybór z tomu Trzynaście opowieści i Karabela z Meschedu (PIW, Warszawa 1974; 1987)
  • Publicystyka. Tom 1. 1931–1939. Niezadowoleni i entuzjaści (PIW 1990)
  • Publicystyka. Tom 2. 1940-1948. Powrót do Soplicowa (PIW 1990)
  • Różaniec z granatów i inne opowieści (KAW, 1999)
  • Wspomnienia, reportaże, artykuły, I (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2000, ​ISBN 83-7163-191-X​)
  • Opowieści, II (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2000, ​ISBN 83-7163-192-8​)
  • Artykuły i opowieści, III (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001, ​ISBN 83-7163-328-9​)

Ekranizacje[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Ksawerego Pruszyńskiego.

Przypisy

  1. Anna z Chodkiewiczów Pruszyńska "Między Bohem a Słuczą", Wrocław, Ossolineum, 1991 ​ISBN 83-04-03808-0
  2. Wolica w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.
  3. Wolica w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.
  4. Semerynki w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom X (Rukszenice – Sochaczew) z 1889 r.
  5. Werborodyńce w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.
  6. Śmiertelny wypadek posła RP w Hadze Ksawerego Pruszyńskiego. „Nowiny”, s. 1, Nr 164 z 16 czerwca 1950. 
  7. M.P. 1950 nr 75 poz. 873.

Bibliografia[edytuj]

  • Ryszard Tomczyk, Myśl Mocarstwowa. Z dziejów młodego pokolenia II Rzeczypospolitej, Szczecin 2008, ​ISBN 978-83-61350-05-7

Zobacz też[edytuj]