Książęta I Rzeczypospolitej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Książęta I Rzeczypospolitej – przedstawiciele rodów i instytucji, które pomimo zasady równości wszystkich przedstawicieli stanu szlacheckiego uzyskały prawo stosowania tytułu książęcego w życiu publicznym I Rzeczypospolitej oraz zachowały pewne przywileje.

W przypadku rodów szlacheckich tytuł przysługiwał początkowo jedynie tym z nich, które do czasu unii lubelskiej (1569) zachowały swe odrębne dzielnice (księstwa) w ramach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dotyczyło to niektórych potomków Gedymina i Ruryka oraz Radziwiłłów. Przed I rozbiorem Rzeczypospolitej sejm potwierdził lub nadał tytuły książęce jedynie kilku rodom wywodzącym się z szeregów polskiej i litewskiej szlachty. Dopiero w trakcie sejmu rozbiorowego, na specjalne życzenie rządu austriackiego, zatwierdzone zostały tytuły nadane w przeszłości przez władców Rzeszy Niemieckiej kilku szlacheckim rodom polskim. Ten sam sejm nadał również tytuły książęce kilku przedstawicielom ówczesnych elit politycznych.

Odrębną kategorię książąt stanowili władcy księstw lennych Rzeczypospolitej oraz książęta duchowni, biskupi Kościoła katolickiego.

Potęga rodów książęcych Rzeczypospolitej opierała się na olbrzymich posiadłościach ziemskich położonych przede wszystkim na ziemiach litewsko-ruskich. Należały do nich dawne udzielne dzielnice książęce oraz późniejsze nabytki terytorialne. Niektóre z tych posiadłości objęte zostały statutem ordynacji, co czyniło z nich trwałe domeny i źródło szczególnej pozycji niektórych domów książęcych.

Dwie ordynacje utworzyły rody, które uzyskały (Gonzaga-Myszkowscy) lub mogły uzyskać (Zamoyscy) zagraniczny tytuł arystokratyczny. Uzyskany tą droga tytuł ordynata, stawał się dla głowy rodu wyróżnieniem zbliżonym pod względem prestiżu do tytułu książęcego[potrzebny przypis].

W przypadku kilku rodów (Koniecpolscy, Denhoffowie, Ossolińscy, Ogińscy) uzyskane tytuły zagraniczne nie zyskały nigdy sankcji prawnej w ramach I Rzeczypospolitej. Bliska uzyskania takiej pozycji była także jedna z gałęzi rodu Potockich, uzyskując po I rozbiorze nadanie tytułu książęcego w Galicji pod warunkiem założenia ordynacji. Warunek ten nie został spełniony i tytuł się uzyskał sankcji prawnej.

Do grona książąt Rzeczypospolitej nie zalicza się tych rodów wywodzących się od książąt litewsko-ruskich, które nie uzyskały potwierdzenia tytułu w ramach I Rzeczypospolitej. W życiu towarzyskim wyróżniano ich nieformalnym tytułem kniazia. Niektórym z tych rodów tytuł książęcy został zatwierdzony po upadku Rzeczypospolitej przez Senat Królestwa Polskiego lub Królów Polski z dynastii Holsztyn-Gottorp-Romanow (Ogińscy, Woronieccy, Druccy-Lubeccy, Puzynowie, Giedroyciowie, Massalscy).

Najpotężniejsze rody książęce Rzeczypospolitej pod względem statusu równe były domom panujących książąt europejskich. Świadczą o tym m.in. zawierane na równych prawach związki małżeńskie. Szczególnie bliskie relacje utrzymywano z książętami Rzeszy Niemieckiej: Hohenzollernami, Wittelsbachami, Anhaltami, Wirtembergami, Thurn und Taxis, de Ligne.

Wiele rodów szlacheckich nie posiadających tytułu książęcego doszło w życiu politycznym i ogromie posiadłości do podobnej pozycji jaką zajmowały rody książęce (Zamoyscy, Koniecpolscy, Gonzaga-Myszkowscy, Leszczyńscy, Pacowie, Sieniawscy, Krasiccy, Kalinowscy, Potoccy, Mniszchowie, Rzewuscy herbu Krzywda, Ossolińscy, Denhoffowie, Ogińscy, Sobiescy, Chodkiewicze). Do statusu książęcego najbliżej zbliżyły się te rody, które weszły w posiadanie dóbr o statusie księstwa (np. Potoccy, Mniszchowie) lub ich przedstawiciele zasiedli na tronie Rzeczypospolitej (Sobiescy, Leszczyńscy). Obie grupy, powiązaną siecią wzajemnych koligacji rodzinnych, tworzyły jednolitą arystokratyczną elitę I Rzeczypospolitej opierającą swoją potęgę na posiadaniu niemal suwerennych państw magnackich, oraz piastowaniu najbardziej zaszczytnych urzędów Rzeczypospolitej.

Książęta I Rzeczypospolitej
# Nazwisko herb data uznania tytułu posiadłości uwagi
Rody „stare”
1 Olelkowicze POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg 1569 Księstwo Kopylsko-Słuckie wygasł 1592
2 Ostrogscy POL COA Ostrogski.svg 1569 Ordynacja i Księstwo Ostrogskie, Jarosław, Tarnów wygasł 1620
3 Zasławscy POL COA Ostrogski.svg 1569 Księstwo Zasławskie, Ordynacja i Księstwo Ostrogskie wygasł 1682
4 Zbarascy POL COA Korybut.svg 1569 Księstwo Zbaraskie wygasł 1631
5 Wiśniowieccy POL COA Korybut.svg 1569 Księstwo Wiśniowieckie, Państwo Łubniowskie, Księstwo Zbaraskie wygasł 1744
6 Koreccy POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg 1569 Księstwo Koreckie wygasł 1651
7 Sanguszkowie POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg 1569 Księstwo Koszyrskie, Ordynacja Ostrogska, Księstwo Zasławskie żyją
8 Czartoryscy POL COA Czartoryski.svg 1569 Księstwo Czartoryskie, Księstwo Klewańskie, Puławy, Sieniawa żyją
9 Czetwertyńscy POL COA Pogoń Ruska.svg 1569 Księstwo Czetwertyńskie żyją
10 Druccy 140px-Herb Druck.PNG 1569 Księstwo Druckie żyją
11 Radziwiłłowie POL COA Radziwiłł Książę Ia.svg 1569 Księstwo Birżańskie, Ordynacja i Księstwo Nieświeskie, Księstwo Dubienickie, Ordynacja i Księstwo Ołyckie, Ordynacja Klecka, Księstwo Kopylsko-Słuckie żyją
Rody „nowe”
12 Lubomirscy Herb Lubomirski.PNG 1682 Wiśnicz, Kolbuszowa, Jarosław, Przeworsk, Ordynacja Ostrogska żyją
13 Poniatowscy Herb Poniatowskich.PNG 1764 Wołczyn żyją
14 Sapiehowie Herb Sapiehów.PNG 1768 Różana, Kodeń, Horki, Zelwa żyją
Książęta sejmu rozbiorowego
15 Ponińscy Herb Ponińskich.PNG 1773 Września wygasł 1920
16 Sułkowscy POL COA Sułkowski II.svg 1774 Leszno, Ordynacja Rydzyńska żyją
17 Jabłonowscy Herb Jabłonowskich.PNG 1775 Księstwo Ostrogskie żyją
18 Massalscy (linia hetmańsko-biskupia) POL COA Masalski Książę III.svg 1775 Lachowicze, Mysz, Werki, Druja wygasł 1794
Rody ordynackie
19 Zamoyscy (linia hetmańska) Jelita herb.svg 1588 Ordynacja Zamojska, Szarogród wygasł 1665
20 Zamoyscy (linia młodsza) Jelita herb.svg 1676 Ordynacja Zamojska żyją
21 Gonzaga-Myszkowscy POL COA Myszkowski.svg 1601 Ordynacja Pińczowska wygasł 1727
22 Gonzaga-Myszkowscy-Wielopolscy POL COA Myszkowski.svg 1729 Ordynacja Pińczowska żyją
Panowie na księstwach
23 Potoccy POL COA Potocki Hrabia.svg 1696 Księstwo Zbaraskie żyją
24 Mniszchowie Herb Mniszech.PNG 1744 Księstwo Wiśniowieckie wymarli 1905
Rody królewskie
25 Sobiescy POL COA Janina.svg 1674 Żółkiew wymarli 1737
26 Leszczyńscy POL COA Wieniawa.svg 1705 Leszno wymarli 1766
Książęta lenni
27 Hohenzollernowie Hohenzollern-herb-rodowy.jpg 1525 Księstwo Pruskie, Lębork, Bytów, Taurogi, Sereje żyją
28 Kettlerowie Wapen hertogen van Koerland Kettler groot.svg 1561 Księstwo Kurlandii wygasł 1737
29 Mohyłowie Alex K Petro Mohyla.svg 1595 Księstwo Mołdawskie, Wielkie Oczy wygasł
30 Wettynowie Coat of arms of Saxony.svg 1759 Księstwo Kurlandii wygasł 1763, żyją
31 Bironowie Księstwo Kurlandii i Semigalii COA.svg 1737 Księstwo Kurlandii żyją
Książęta duchowni
32 arcybiskup gnieźnieński Herb archidiecezji gnieźnieńskiej.svg tradycyjnie Księstwo Łowickie likwidacja 1795
33 biskup krakowski COA.svg tradycyjnie Księstwo Siewierskie likwidacja 1790
34 biskup warmiński POL Księstwo Warmińskie IRP COA.svg tradycyjnie księstwo warmińskie likwidacja 1772
35 biskup płocki Herb diecezji płockiej.svg tradycyjnie Księstwo Pułtuskie likwidacja 1795
36 prepozyt płocki Herb Diecezji Płockiej.png tradycyjnie Księstwo Sieluńskie likwidacja 1790

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Konarski S., 1958, Armorial de la noblesse polonaise titrée, Paris.