Księży Młyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy zespołu zabudowań na terenie Łodzi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Księży Młyn Scheiblera, widok archiwalny
Budynek przędzalni na Księżym Młynie
Remiza strażacka

Księży Młyn – zespół fabryk włókienniczych (przede wszystkim przędzalni bawełny) i obiektów towarzyszących, budowanych na terenie Łodzi od 1824[1][2].

Pierwsi właściciele[edytuj]

Zespół ów powstał na miejscu dawnej osady młyńskiej, należącej do proboszcza łódzkiego, wzmiankowanej w 1428 i 1521. Działał tam również młyn sołtysi, później zwany wójtowskim, wzniesiony w tym samym czasie, w niewielkiej odległości od plebańskiego, w górnym biegu rzeki Jasień, prawego dopływu Neru. Na mocy postanowienia władz z 21 listopada 1823 młyny Wójtowski, Księży i Lamus przeszły pod zarząd gminy miejskiej z zamysłem wykorzystania ich na cele przemysłowe, zgodnie z zasadami ustalonymi 30 stycznia 1821 przez administrację rządową Królestwa Polskiego.

Pierwszym, który zbudował tam manufakturę był Krystian Wendisch, uruchamiając dużą przędzalnię (1827–1830), następnie, po jego śmierci (1830), Karol Fryderyk Moes, a z kolei po jego śmierci (1863) Teodor Kruche syn fabrykanta pabianickiego Beniamina Kruschego. Pożar w 1870 przerwał jego działalność produkcyjną. W tym samym roku spaloną fabrykę i całą posiadłość Księżego Młyna i Wójtowskiego Młyna kupił Karol Wilhelm Scheibler, przedsiębiorca dynamicznie rozwijający dotychczas swój zakład bawełniany przy Wodnym Rynku w Łodzi.

Karol Scheibler[edytuj]

Pierwsza przędzalnia Karola Scheiblera (pochodzącego z rodziny niemieckiej, który z belgijskim paszportem dotarł w 1854 do Łodzi via Ozorków), z maszyną parową o mocy 40 KM, powstała przy Wodnym Rynku(dziś Plac Zwycięstwa) obok parku Źródliska w 1855. W następnych latach nastąpiła rozbudowa przedsiębiorstwa w tym rejonie do postaci zabudowy fabryczno-mieszkalnej, będącej pierwszą planową tego typu w Łodzi. Całość w pierwszej fazie rozwoju stanowiła pewnego rodzaju jurydykęenklawę na gruntach miejskich, nie podlegającą władzom miejskim.

Począwszy od lat 70. XIX w. zaczął się rozrastać kolejny kompleks fabryczny Scheiblera – na niespotykaną wcześniej skalę – "Księży Młyn" (według projektu Hilarego Majewskiego – choć atrybucja ta budzi poważne wątpliwości[3]), z największym w Łodzi budynkiem przędzalni bawełny (207 m długości), osiedlem dla robotników, domami mieszkalnymi tzw. famułami, sklepem fabrycznym tzw. konsumem, strażą pożarną, szpitalem, szkołą, zespołem pałacowym i parkiem wraz ze stawem. Obecnie ta zwarta dzielnica mieszkalno-przemysłowa, będąca niezwykłym "miastem w mieście", jest jednym z najciekawszych zabytków przemysłowych na świecie. Jako kompleks wpisany został do rejestru zabytków, a od kilku lat czynione są starania, by trafił na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Budynek przędzalni – widok przed 2006 rokiem
Budynek przędzalni, fot. II połowa XIX w

Przedsiębiorstwo Scheiblera (największe wśród przedsiębiorstw włókienniczych w Królestwie Polskim) objęło prawie całą strefę posiadeł wodno-fabrycznych, ciągnąc się od ulicy Piotrkowskiej po granicę Widzewa (do obecnej ulicy Konstytucyjnej). Łączna powierzchnia tych terenów wynosiła ponad 500 ha, co stanowiło ok. 14% ówczesnego terytorium miasta. Cały kompleks wyróżniał się nie tylko nowoczesnością produkcji, lecz także doskonałą jak na owe czasy organizacją przestrzenną. Wszystkie obiekty fabryczne, o łącznej kubaturze ponad 1 mln m³, jako pierwsze w Łodzi zostały powiązane systemem bocznic kolejowych o długości ok. 5 km od linii kolei żelaznej fabryczno-łódzkiej (uruchomionej 17 listopada 1865).

Scheibler, w celu silniejszego związania robotników z przedsiębiorstwem, wybudował całe szeregi bliźniaczych domów robotniczych – około 1865 po północnej stronie Wodnego Rynku, w latach 70. XIX w. obok przędzalni na Księżym Młynie, pod koniec XIX w. przy ulicy Emilii (dziś ul. ks. W. Tymienieckiego) i na początku XX w. wzdłuż ulicy Przędzalnianej. Szczególnie rozbudowane zostało osiedle przyfabryczne na Księżym Młynie. Dziś jest ono jednym z najcenniejszych zabytków architektoniczno-urbanistycznych Łodzi.

Całość zespołów przemysłowych uzupełniały rezydencje pałacowe: przy Wodnym Rynku (1865) – Pałac rodziny Scheiblerów, obecnie Muzeum Kinematografii w Łodzi, przy ulicy Piotrkowskiej w sąsiedztwie Rynku Bielnikowego – obecnie zajmowane przez Politechnikę Łódzką oraz na rogu ulic Przędzalnianej i Emilii (1875) – obecnie Rezydencja Księży Młyn, oddział Muzeum Sztuki). Tę ostatnią zajmował zięć Scheiblera, Edward Herbst z żoną Matyldą.

W 1921 nastąpiła fuzja zakładów Scheiblera z zakładem włókienniczym Ludwika Grohmana (założonym w 1842 przez Traugotta Grohmanna, ojca Ludwika)[4]. Dzięki temu powstało największe przedsiębiorstwo przemysłu włókienniczego w Polsce początku lat 20. XX wieku (Zjednoczone Zakłady Włókiennicze K. Scheiblera i L. Grohmana, SA w Łodzi).

Zespoły fabryczne Karola Scheiblera[edytuj]

Famuły na Księżym Młynie – widok współczesny

Zespół I – Wodny Rynek (obecnie Plac Zwycięstwa), ulica Targowa.

Po otrzymaniu od władz miasta w 1854 placu przy Wodnym Rynku Karol Scheibler przystąpił do budowy zespołu fabrycznego. W kolejnych latach od 1855 na Wodnym Rynku wybudował: przędzalnie bawełny (1855 i 1868), tkalnie (1856 i 1868), kotłownie (1856), magazyny (1856 i 1870), wykończalnie (1868). Dodatkowo w latach 1865–1868 postawił zespół pięciu domów robotniczych. Obok przedsiębiorstwa w 1855 wybudował dom mieszkalny dla siebie i swojej rodziny, który w 1865 rozbudowano do postaci neorenesansowego pałacyku, a w 1886 zmodernizowano (dzisiaj mieści się w nim Muzeum Kinematografii w Łodzi).

Przy ul. Targowej z kolei postawiono dom mieszkalny dla pracowników nadzoru technicznego (1896), budynek administracji (początek XX wieku) i centralę handlową (1912).

Zespół II – tereny nad Jasieniem: Księży Młyn (ulice św. Emilii, Przędzalniana, Fabryczna, Księży Młyn, Milionowa).

Po nabyciu posiadłości fabrycznej wraz z folwarkiem od T. Kruschego na Księżym Młynie oraz terenów wzdłuż ulicy Emilii od Jakuba Petersa, Scheibler przystąpił na początku lat 70. XIX wieku do budowy całego kompleksu fabrycznego, w tym największego w Łodzi budynku – przędzalni bawełny.

W kolejnych latach (od 1870) wybudował przy ulicy św. Emilii przędzalnię (1870-1879), budynki gospodarcze przędzalni (1873–1879), farbiarnię, wykończalnię i cztery magazyny. Poza tym, podobnie jak przy Wodnym Rynku, lecz na o wiele większą skalę, postawiono cały zespół domów robotniczych: dziewiętnastu przy ulicy św. Emilii (1873–1900), osiemnastu (trzy rzędy po sześć budynków) przy ulicy Księży Młyn (1873–1875) i trzech przy ulicy Fabrycznej (1885). Wybudował też remizę zakładowej straży pożarnej i domy mieszkalne dla strażaków przy ulicy św. Emilii (1878), szpital fabryczny przy ulicy Milionowej (1882), szkołę przy ulicy Księży Młyn (1877), konsum (sklep dla mieszkańców osiedla) i zespół pałacowy na rogu ulic Przędzalnianej i Tymienieckiego (1875), który zajmował zięć Scheiblera, Edward Herbst.

Zespół III – ulice św. Emilii oraz Widzewska (obecnie Jana Kilińskiego).

Ulica św. Emilii obejmuje: tzw. Bielnik Kopischa (1829) przy ulicy św. Emilii (jeden z najstarszych budynków mieszkalno-fabrycznych w Łodzi nigdy bielnikiem nie był[5]), nowy bielnik (1878), bielnik i wykańczalnię (1880), dwa budynki fabryczne i magazyn (1890), elektrownię (1910–1914[6]), budynki administracji, zespół pięciu domów robotniczych (1900), mieszkania obsługi technicznej (koniec XIX w.) oraz szpital dziecięcy (wybudowany w latach 1904–1905 przez firmę Nestler–Ferrenbach według projektu Pawła Rübensahma [Riebensahma][7][8]).

Przy ulicy Jana Kilińskiego wybudowano dwa domy robotnicze (1890) oraz pod numerem 187 (w 1898[9] lub 1899[10]) powstała tzw. Nowa Tkalnia (proj. Paweł Rübensahm) – obiekt znany ze spotkania w 1987 papieża Jana Pawła II z robotnicami przy warsztacie.

W 2015 Księży Młyn został uznany pomnikiem historii[11]. 23 maja 2016 Narodowy Bank Polski w ramach cyklu „Odkryj Polskę” wprowadził do obiegu (w nakładzie do 1,2 mln sztuk) monetę pięciozłotową z widocznym fragmentem Księżego Młyna – przędzalnią, najstarszym budynkiem i kominem fabrycznym. Projekt monety, autorstwa Dobrochny Surajewskiej, powstał w oparciu o zdjęcie wykonane w 1926 przez Włodzimierza Pfeiffera[12][13][14].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Grażyna Kobojek Księży Młyn – Królestwo Scheiblerów, TOnZ 1998, ISBN 83-86699-11-6. s. 10 – umowa z Krystianem Fryderykiem Wendischem z 27 października 1824 r.
  2. Krzysztof Stefański Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta w latach 1821-1914, Łódź 2001, ISBN 83-86334-53-3 s. 33
  3. Krzysztof Stefański Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2003, ISBN 83-87931-88-8, s. 58
  4. O Księżym Młynie pr. zb. pod red. Wiesława Kaczmarka, TOnZ 2001, s. 15. ISBN 83-86699-47-7
  5. Michał Domińczak Bielnik Kopischa w świetle najnowszych ustaleń badawczych s. 40 w Sztuka w Łodzi 2, Sesja SHS 8-9 października 2001, Łódź 2003, ISBN 83-88820-03-6
  6. Jacek Strzałkowski Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1944 roku, Łódź 1997, ISBN 83-906647-4-7, s.105
  7. Jacek Strzałkowski Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1944 roku, Łódź 1997, ISBN 83-906647-4-7, s.105
  8. Krzysztof Stefański Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta, Łódź 2009, s. 135. ISBN 978-83-61253-44-0
  9. Krzysztof Stefański Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2003, ISBN 83-87931-88-8, s. 46
  10. Wiesław Puś, Stefan Pytlas Dzieje Łódzkich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex” (d. Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L. Grohmana) w latach 1827–1977, PWN Warszawa 1979, ISBN 83-01-01708-2
  11. Aleksandra Hac: Prezydent Komorowski: Łódzkie zabytki pomnikami historii. lodz.gazeta.pl, 2015-02-17. [dostęp 2015-02-17].
  12. [bez autora]: Komunikaty. Księży Młyn w Łodzi na pięciozłotówce – nowa moneta obiegowa. W: Strona Narodowego Banku Polskiego”. nbp.pl > Komunikaty NBP > 2016 [on-line]. Narodowy Bank Polski, 2016-05-23. [dostęp 2016-05-23].
  13. Ryszard Bonisławski: Odkryj Polskę. Księży Młyn w Łodzi. W: Strona Narodowego Banku Polskiego”. nbp.pl > Banknoty i monety > Monety okolicznościowe > Katalog monet > 2016 > Odkryj Polskę – Księży Młyn w Łodzi > Broszura (pdf) [on-line]. Narodowy Bank Polski, 2016-05-23. [dostęp 2016-05-23].
  14. PAP: Łódzki Księży Młyn uwieczniony na nowej monecie pięciozłotowej. W: Portal „Gazety Prawnej”. gazetaprawna.pl [on-line]. Infor Biznes sp. z o.o., 2016-05-23. [dostęp 2016-05-23].

Bibliografia[edytuj]

  • Michał Domińczak Bielnik Kopischa w świetle najnowszych ustaleń badawczych s. 40 w Sztuka w Łodzi 2, Sesja SHS 8-9 października 2001, Łódź 2003, ISBN 83-88820-03-6
  • Grażyna Kobojek Księży Młyn. Królestwo Scheiblerów, TOnZ 1998, ISBN 83-86699-11-6.
  • Wiesław Puś, Stefan Pytlas Dzieje Łódzkich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex” (d. Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L. Grohmana) w latach 1827-1977, PWN Warszawa 1979, ISBN 83-01-01708-2
  • O Księżym Młynie, pr. zb. pod red. Wiesława Kaczmarka, TOnZ 2001, ISBN 83-86699-47-7
  • Krzysztof Stefański Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta w latach 1821-1914, Łódź 2001, ISBN 83-86334-53-3
  • Krzysztof Stefański Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2003, ISBN 83-87931-88-8
  • Krzysztof Stefański Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta, Łódź 2009, ISBN 978-83-61253-44-0, s. 135
  • Jacek Strzałkowski Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1944 roku, Łódź 1997, ISBN 83-906647-4-7, s. 105

Linki zewnętrzne[edytuj]