Księstwo pszczyńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Księstwo Pszczyńskie)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Księstwo pszczyńskie
1517-1921
Godło księstwa pszczyńskiego
Godło księstwa pszczyńskiego
Stolica Pszczyna
Ostatnia głowa państwa książę Jan Henryk XV
Podział księstwa cieszyńskiego 1517
Włączenie do Rzeczypospolitej 1921

Księstwo pszczyńskie (niem. Fürstentum Pleß) – jedno z dawnych księstw śląskich, którego stolicą rodową była Pszczyna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początkowo ziemia pszczyńska była częścią Małopolski i kasztelanii oświęcimskiej. W 1178 książę krakowski Kazimierz II Sprawiedliwy podarował ją księciu raciborskiemu, Mieszkowi I Plątonogiemu, który przyłączył ją do swoich ziem. Leszek raciborski zdecydował się w 1327 do złożenia hołdu lennego Janowi Luksemburskiemu, królowi Czech (tytułującemu się również królem Polski). Następnie księstwo było rządzone przez czeskich Przemyślidów. Na lata 1412–1452[potrzebny przypis] przypada panowanie księżnej Heleny Korybutówny, bratanicy polskiego króla Władysława Jagiełły, która otrzymała ziemię pszczyńską (wraz z Pszczyną, Mikołowem, Bieruniem i Mysłowicami) w dożywotnie użytkowanie od swojego męża Jana II Żelaznego[1]. Pasierbica Heleny panowała w Pszczynie w latach 1452–1462[potrzebny przypis]. Po tym roku księstwo zostało wcielone do ziem książąt opawskich z czeskiej dynastii Przemyślidów[potrzebny przypis].

Państwo stanowe[edytuj | edytuj kod]

W trakcie zamieszania politycznego związanego z zajęciem Śląska przez Macieja Korwina okręgiem pszczyńskim zawładnął Kazimierz II cieszyński. Aby ugruntować swoje panowanie w Pszczynie, książę Kazimierz zabiegał o prawne uregulowanie swojego władztwa, co uprawomocnił dokument króla Władysława Jagiellończyka wystawiony w Budzie 28 sierpnia 1500 roku[2]. W 1517 książę Kazimierz II sprzedał państwo pszczyńskie żupanowi spiskiemu, Aleksemu Thurzonowi[3]. W dokumencie sprzedaży, wystawionym w języku czeskim we Frysztacie 21 lutego 1517, wymieniono oprócz zamku i miasta Pszczyna oraz 3 miasteczek (Bieruń, Mysłowice, Mikołów) również 50 wsi należących wówczas do komory pszczyńskiej, mianowicie: Jankowice, Woszczyce[a], Międzyrzecze, Bojszowy[a], Brzozówka[b]v Wieze[c], Wola, Miedźna, Grzawa, Rudołtowice, Goczałkowice, Łąka, Wisła Wielka, Pawłowice, Zgoń, Brzeźce, Poręba, Stara Wieś, Czarków, Radostowice, Piasek, Studzionka, Szeroka, Krzyżowice, Warszowice, Kryry, Suszec, Kobiór, Wyry, Łaziska Dolne, Łaziska Górne, Smiłowice, Ligota[d], Stara Kuźnica, Zarzecze, Podlesie, Piotrowice, Tychy, Wilkowyje, Paprocany, Cielmice, Lędziny, Brzęczkowice, Brzezinka, Zabrzeg[e], Porąbka[f], Studzienice, Roździeń, Bogucice[g], Jaźwce[d], Dziećkowice[4].

Aleksy Thurzo sprzedał je następnie swemu bratu, baronowi Janowi Thurzo. Nowy pan pozbył się należących do dóbr pszczyńskich następujących osad: Mysłowic, Roździenia i Dziećkowic. Kupił je patrycjusz krakowski Stanisław Salomon z Benedyktowiczów. Resztę ziemi pszczyńskiej nabył tolerancyjny dla protestantyzmu biskup wrocławski Baltazar von Promnitz z Żar[3]. Tak więc od roku 1548, za zgodą Ferdynanda I Habsburga (króla Czech i Węgier w latach 1526–1564), państwo pszczyńskie stało się dziedziczną własnością rodziny Promnitzów aż do roku 1765.

Za rządów bratanka biskupa Promnitza – barona Karola von Promnitza – wprowadzono oficjalnie luteranizm. Niekiedy, jak przyznają sami historycy protestanccy, działano w tej materii, uciekając się do przymusu, zwłaszcza po 1555, w którym ogłoszono w Augsburgu zasadę cuius regio, eius religio („czyja władza, tego religia”). W 1592 Abraham von Promnitz ogłosił tak zwany porządek kościelny dla ziemi pszczyńskiej, utwierdzający luteranizm na ziemi pszczyńskiej i jednocześnie regulujący warunki socjalne i organizacyjne luteran na tym terenie[3][h]. W tym samym roku według sprawozdania z wizytacji kościelnej dekanatu pszczyńskiego większość kościołów znajdowała się w rękach protestantów[5].

XVIII-wieczna mapa Księstwa

Księstwo pszczyńskie w latach 1765–1847[edytuj | edytuj kod]

Do 1765 ziemia pszczyńska pozostawała państwem stanowym (niem. Freie Standesherrschaft). W wyniku wojny o sukcesję austriacką (1741–1761) większa część Dolnego i Górnego Śląska przypadła Prusom. Władzę w pszczyńskim państwie stanowym pozostawiono jednak w rękach lokalnych książąt. W 1765 Pszczynę odziedziczyli spokrewnieni z rodziną von Promnitz książęta Anhalt-Cöthen.

Książęta von Hochberg[edytuj | edytuj kod]

Pałac w Pszczynie - dawna siedziba książąt pszczyńskich

Ostatni z książąt Anhalt-Cöthen zmarł w 1847, przekazując księstwo swojemu krewnemu Janowi Henrykowi X, który zapoczątkował linię Hochbergów z Pszczyny (Hochberg von Pless). Od 1850 księstwo pszczyńskie stało się własnością dziedziczną tego rodu z nadania króla pruskiego. Syn Jana Henryka X – Jan Henryk XI – panował od roku 1855 do swej śmierci w 1907.

W latach 1907–1938 księciem pszczyńskim tytułował się Jan Henryk XV, ożeniony z brytyjską arystokratką Marią Teresą Oliwią Cornwallis-West (zwaną Daisy), z którą mieszkał na zamku Książ (niem. Schloss Fürstenstein). Przed I wojną światową Jan Henryk XV i Daisy prowadzili bardzo wystawny styl życia, na co pozwalała im olbrzymia fortuna von Hochbergów – dzięki posiadanym kopalniom, hutom, elektrowniom, cementowniom i domom handlowym, książęta von Hochberg należeli do najbogatszych i najpotężniejszych rodów w Niemczech. Księżna Daisy chętnie zajmowała się działalnością charytatywną. Ufundowała sierociniec, przychodnię dla pracujących matek i szkołę dla ubogich dziewcząt. Podczas I wojny światowej pomagała rannym żołnierzom w szpitalu polowym.

Pruski rząd dążył do germanizacji Polaków zamieszkujących księstwo pszczyńskie. W 1829 Polacy stanowili 94,3% ludności Pszczyny. Księstwo zamieszkiwało 86% ludności polskiej do 1867[potrzebny przypis]. W plebiscycie 20 marca 1921 ponad 75% ludności opowiedziało się za przyłączeniem ziemi pszczyńskiej do odrodzonej II Rzeczypospolitej, choć w samej Pszczynie zwyciężyła opcja pozostania przy Niemczech. Od tego momentu księstwo pszczyńskie przestało istnieć. Mimo to von Hochbergowie nadal używali tytułu książąt pszczyńskich, pozostając w posiadaniu pszczyńskich dóbr rodzinnych wraz z zamkiem Książ aż do 1945. W 1922 Jan Henryk XV przyjął obywatelstwo polskie[6].

W 1923 księżna Daisy rozwiodła się z Janem Henrykiem XV, który ożenił się ponownie z młodą arystokratką hiszpańską, Klotyldą Silva y Candanamo w 1926. Po śmierci Jana Henryka XV, w 1938, dobra rodzinne przejął jego najstarszy syn Jan Henryk XVII, obywatel Polski, ostatni książę pszczyński. Po II wojnie światowej dobra książąt pszczyńskich zostały znacjonalizowane.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b wieś rycerska z prawem zwierzchnim
  2. obecnie przysiółek Ćwiklic
  3. krczma v Wieze s mythem mostniem a skladnym y spletny; Wieża, wieś zaginiona na północ od Woli
  4. a b określona jako pusta, opuszczona
  5. później jedynie folwark pod Bieruniem
  6. Porąbka pod Nowym Bieruniem
  7. Ponadto w dokumencie wymieniono Kuźnicę Bogucką (kuznicze druha v Bohuticz).
  8. Wcześniej podobne Porządki... wydawane były w Cieszynie: Porządek kościelny Wacława Adama w 1568 oraz Porządek kościelny Katarzyny Sydonii w 1584.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Historia miasta i regionu. [dostęp 28 czerwca 2008].
  2. Ziemia pszczyńska w okresie formowania się państwa stanowego
  3. a b c Jan Gross: Kościół Ewangelicki w byłym Księstwie Pszczyńskim – 410 lat Kościoła Ewangelickiego na Ziemi Pszczyńskiej. [dostęp 28 czerwca 2008].
  4. Ludwik Musioł. Dokument sprzedaży księstwa pszczyńskiego z dn. 21. lutego 1517 R.. „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”. R. 2, s. 235–237, 1930. Katowice: nakł. Towarzystwa ; Drukiem K. Miarki. 
  5. ks. dr Maksymilian Wojtas: Akta wizytacji dekanatów bytomskiego i pszczyńskiego dokonanej w roku 1598 z polecenie Jerzego kardynała Radziwiłła, biskupa krakowskiego. Katowice: Towarzysztwo Przyjaciół Nauk na Śląsku, 1938.
  6. Jan Henryk XV Hochberg książę von Pless. [dostęp 5 lipca 2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Princess Daisy of Pless, Princess Daisy of Pless by Herself, John Murray, Londyn, 1929

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]