Księstwo głogówecko-prudnickie
50°21′N 17°52′E/50,353333 17,864444| 1401–1562 | |
| Ustrój polityczny | |
|---|---|
| Konstytucja | |
| Stolica | |
| Data powstania |
18 maja 1401 |
| Data likwidacji |
1562 |
| Władca | |
| |
Położenie na mapie świata  | |
| 50°21′N 17°52′E/50,353333 17,864444
| |
Księstwo głogówecko-prudnickie (cz. Hornohlohovsko-prudnické knížectví, niem. Herzogtum Klein Glogau und Prudnik) – dawne księstwo śląskie ze stolicą w Głogówku, powstałe w wyniku podziału księstwa opolskiego w 1401. Uległo likwidacji w 1562. W jego granicach znajdowały się miasta Głogówek, Prudnik, Biała, Strzeleczki, Kazimierz.
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]W polskojęzycznych publikacjach księstwo określane jest mianami księstwo głogówecko-prudnickie oraz księstwo głogóweckie[2][3][4][5]. W literaturze niemieckojęzycznej nazywane Herzogtum Klein Glogau und Prudnik lub Herzogtum Klein Glogau[6][7].
Historia
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Na początku XV wieku część ziem księstwa opolskiego została podzielona na różnej wielkości księstwa dla członków rodziny Piastów opolskich[8]. Po śmierci księcia Władysława Opolczyka 18 maja 1401 Głogówek stał się oprawą wdowią księżnej Eufemii (Ofki)[9]. Okres panowania księżnej Eufemii wyznaczył początek istnienia księstwa głogóweckiego[10]. Po śmierci księżnej w 1418 okręg głogówecki został podzielony między Bolka IV i Bernarda. Pierwszy dokument wystawiony w Głogówku przez Bolka IV i Bernarda datowany jest na 12 października 1418. W 1421 książęta opolscy przejęli na prawach zastawu Prudnik należący dotąd do biskupstwa wrocławskiego[11].
_ID_628275.jpg)
W 1425 książę Bolko IV przekazał swojemu pierworodnemu synowi Bolkowi V prawa do zastawu prudnickiego, a w 1426 część okręgu głogóweckiego oraz połowę Krapkowic i Chrzelic[12]. Pierwszy zachowany dokument, w którym Bolko V został wspomniany jako pan Prudnika, pochodzi z 6 maja 1425, zaś jego żona Elżbieta Granowska (pasierbica króla Polski Władysława II Jagiełły) jako księżna głogówecka występuje w dokumencie z 5 lutego 1427[13]. 17 czerwca 1427 swoją część terytorium Bolkowi V przekazał książę Bernard[12][14]. W księstwie Bolka V znalazło się także miasto Biała[15].
Księstwo ucierpiało w okresie rejz husyckich na Śląsk. Zwolennicy husytyzmu napadli na księstwo głogówecko-prudnickie wiosną 1428[5]. Splądrowali Prudnik[16], Głogówek[17], Kazimierz, Strzeleczki[18], Białą[19]. Zniszczyli także m.in. wsie Nowy Browiniec, Laskowice[20], Dobra[18], Brożec, Rozkochów, Walce[21], Chrzelice[22]. Książę Bolko V postanowił przyłączyć się do husytów[8]. Sekularyzował dobra kościelne w swojej domenie i zaczął dokonywać grabieży dóbr biskupów wrocławskich[23]. Wojsko księstwa nyskiego w zemście najechało okolice Prudnika, niszcząc zamek Gryżów[24]. Bolko V zaczął atakować śląskie miasta i osady w celu zdobycia łupów lub wymuszenia okupu[25]. Podbił znaczną część księstwa karniowskiego, przyłączając ją do głogówecko-prudnickiego[26]. W 1433 wojsko księstwa głogówecko-prudnickiego pod dowództwem Bolka V uczestniczyło w oblężeniu Żor i w bitwie w Rybniku[2][27][28].
Księstwo głogówecko-prudnickie prowadziło emisję swoich własnych monet[29], skierowaną głównie w granice Królestwa Polskiego[30]. Halerze były wybijane w latach 1436–1438 w mennicy w Głogówku[31]. Bolko V zaniechał ich wybijania pod naciskiem państw ościennych, ponieważ ze wzglądu na ich niską jakość książę posądzony był o „zalewanie rynku fałszywym pieniądzem”[30].
W 1440 książę Bolko V przejął na prawach zastawu okręg Edelštejn wraz z miastem Zlaté Hory[12]. W 1443 przejął jako zastaw Ujazd wraz z wsiami w ziemi bytomskiej[32]. W latach 1445–1450 do księstwa tytułem zastawu należało miasto Głuchołazy[33]. W 1456 Bolko V wykupił część księstwa opawskiego[32].
Książę głogówecko-prudnicki Bolko V był pierwszym śląskim księciem, który w 1458 złożył hołd królowi Jerzemu z Podiebradów[34]. Bolko V zmarł w maju 1460. Ponieważ nie miał potomstwa, decyzję o losie księstwa głogówecko-prudnickiego miał podjąć król Czech. Według Roczników Jana Długosza, król Jerzy z Podiebradów korzystając z zasady opróżnionego lenna podjął nieudaną próbę bezpośredniego wcielenia księstwa głogówecko-prudnickiego do Korony Czeskiej[35]. W imieniu księcia opolskiego Mikołaja I do Pragi wyjechała delegacja rycerstwa księstw głogóweckiego i strzeleckiego. W jej skład wchodzili: Piotr Przedbor z Sierakowic, Konrad Unyeg z Jasiony, a także pisarz książęcy Wacław[26]. 16 sierpnia 1460 ogłoszono wyrok króla Jerzego, według którego księstwo głogówecko-prudnickie zostało przyznane Mikołajowi I[26]. Ziemie podbite przez Bolka V miały zostać zwrócone należytym właścicielom, a druga żona księcia – Jadwiga von Beess – miała zwrócić posiadłości nadane jej przez Bolka (Niemodlin, Chrzelice, Biała, Ścinawa Mała, Krapkowice oraz siedem wsi)[26][36].
.jpg)
Roman Sękowski powołując się na tytulaturę książąt Mikołaja II i Jana II stwierdził[37], że w przeciwieństwie do księstw niemodlińskiego i strzeleckiego[38], księstwo głogówecko-prudnickie nie utraciło statusu księstwa. Nie weszło ono w skład księstwa opolskiego i pozostało autonomiczne do 1562. Z analizy testamentu Mikołaja II „wydaje się, że Głogówkiem rządził ten książę samodzielnie”[38][39]. Jan II Dobry również był „w pełni samodzielnym władcą księstwa opolskiego i głogóweckiego”[40]. Cesarz Ferdynand I Habsburg nadając Ordynację Ziemską księstwa opolsko-raciborskiego i innych ziem do nich przynależnych w 1562 także tytułował się księciem opolskim, raciborskim i głogóweckim (po zatwierdzeniu statutu już tylko opolskim i raciborskim)[37]. W spotkaniu, podczas którego cesarz podpisał statut, uczestniczyli reprezentanci księstwa głogówecko-prudnickiego: Sebastian Stolz z Gostomi (właściciel Kotkowic) i Krzysztof Warkotsch z Nobszyc (właściciel Zwiastowic)[41][42].
Terytorium
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Władztwo księżnej Eufemii w momencie wyodrębnienia księstwa głogóweckiego z księstwa opolskiego w 1401 ograniczone było jedynie do dotychczasowego okręgu głogóweckiego[43]. Za panowania Bolka V w skład księstwa weszły także okręgi prudnicki i bialski[12][15]. Książę przyłączał do księstwa także podbite przez siebie ziemie[26], po jego śmierci zwrócone należytym właścicielom[26].
Stolicą księstwa było miasto Głogówek. W granicach księstwa znajdowały się także miasta Prudnik, Strzeleczki, Biała i Kazimierz[44][45][46]. Miastami, które za sprawą działalności Bolka V przejściowo należały do księstwa głogówecko-prudnickiego, były na przykład Głuchołazy i Koźle[47]. Na terytorium księstwa znajdowały się zamki: w Prudniku, w Głogówku, w Białej, w Piorunkowicach, w Chrzelicach, w Łące Prudnickiej.
Granice okręgów
[edytuj | edytuj kod]Przebieg granic poszczególnych okręgów tworzących księstwo głogówecko-prudnickie zostały opisane przez Macieja Woźnego w artykule Granice księstwa głogóweckiego w późnym średniowieczu w roczniku „Ziemia Prudnicka” (2008), a także w publikacji Rycerstwo opolskie do połowy XV wieku (2020)[48].
Okręg bialski graniczył od wschodu z okręgiem głogóweckim. Po stronie głogóweckiej znajdowały się Ligota Bialska i Solec, za to po stronie bialskiej – Wasiłowice, Biała, Prężyna i Prężynka. Na południe od Prężynki biegła granica z okręgiem prudnickim (po prudnickiej stronie znajdował się Rudziczka, Czyżowice i Lubrza). Okręg bialski oddzielony był od ziem biskupstwa wrocławskiego rzeką Ścinawa Niemodlińska. Granica z okręgiem niemodlińskim biegła między Śmiczem (okręg bialski) i Pleśnicą (okręg niemodliński)[48].
Według ustaleń komisji w 1383, granica między okręgami głogóweckim i niemodlińskim ciągnęła się od osady Domecko (w niemodlińskim) wzdłuż drogi w kierunku Lewina Brzeskiego[48]. Pozostałymi nadgranicznymi wsiami były Pogórze, Łąka, Brzeźnica, Ligota, Piechocice, Ostra Górka (współczesna Górka Prudnicka) i Czanstkowice. Należący do okręgu głogóweckiego pas na północ od Racławiczek i Strzeleczek przyłączono na początku XV wieku do okręgu opolskiego. Granica z okręgiem kozielskim biegła wzdłuż rzeki Stradunia z odchyleniami na korzyść okręgu głogóweckiego. Po stronie głogóweckiej znajdowały się Damasko, Zwiastowice, Twardawa, Malkowice i Dobieszowice, a po kozielskiej – Ciesznów, Naczęsławice i Grodzisko. Do głogóweckiego należała także enklawa, którą stanowiły wsie Pociękarb, Bytków, Łężce i Borzysławice[49]. Kolejną enklawą okręgu głogóweckiego była wieś Chechło, otoczona okręgiem strzeleckim[50]. Południowa granica okręgu biegła na południe od wsi Biernatów i Kazimierz[49].
Okręg prudnicki od strony północnej graniczył z głogóweckim. Linia podziału biegła na południe od wsi Laskowice i Olszynka. Granica biegła na południe i oddzielała Prudnik od okręgu Osobłogi. Po stronie prudnickiej granicznymi wsiami były Krzyżkowice, Dytmarów, Trzebina i Dębowiec. Od zachodu okręg prudnicki graniczył z głuchołaskim. Na tym odcinku po stronie prudnickiej znajdowały się Moszczanka, Włóczno, Szybowice i Mieszkowice. Na północ od Rudziczki, Czyżowic i Lubrzy biegła granica z okręgiem bialskim[51].
Władcy księstwa
[edytuj | edytuj kod]- Eufemia mazowiecka (1401–1418)[10]
- Bolko IV opolski (1418–1427), przez cały okres współrządy z bratem Bernardem[11]
- Bolko V głogówecki (1427–1460)[13]
- Mikołaj I opolski (1460–1476)[26]
- Mikołaj II niemodliński (1476–1497)[39]
- Jan II Dobry (1497–1532)[40]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Henryka Młynarska, „Zrzizeni” Konstytucja Śląska starsza od Konstytucji 3 Maja?, „Tygodnik Prudnicki”, 34 (1697), Prudnik: Spółka Wydawnicza „Aneks”, 23 sierpnia 2023, s. 23, ISSN 1231-904X.
- ↑ a b Gosciniak 2015 ↓, s. 66.
- ↑ księstwo strzelecko-niemodlińskie [online], www.poczet.com [dostęp 2019-09-21].
- ↑ Sękowski 2011 ↓, s. 70.
- ↑ a b Lesiuk 1978 ↓, s. 61.
- ↑ Aleksandra Kunce, Mein Schlesierland i śląska nauka (o) domu, „Zeszyty Chorzowskie”, 22, Chorzów: Muzeum Hutnictwa w Chorzowie, 2024, s. 151, ISSN 1429-5911.
- ↑ Edward Ondrej von Schlesinger, Zusammenstellung der Güter und Glaubensbekenntnisse des landsässigen Adels im Herzogtum Glogau im Jahre 1718, Books on Demand, 25 marca 2020, s. 74, ISBN 978-3-7504-9074-1.
- ↑ a b Sękowski 2011 ↓, s. 28.
- ↑ Marek Teler, Księżna Eufemia (Ofka), żona Władysława Opolczyka: wzór średniowiecznej małżonki? [online], histmag.org, 16 września 2019 [dostęp 2025-11-22].
- ↑ a b Woźny 2020 ↓, s. 354.
- ↑ a b Woźny 2020 ↓, s. 32.
- ↑ a b c d Woźny 2020 ↓, s. 33.
- ↑ a b Dziewulski 1973 ↓, s. 339.
- ↑ Dziewulski 1973 ↓, s. 340.
- ↑ a b Woźny 2020 ↓, s. 31.
- ↑ Kasza 2020 ↓, s. 12.
- ↑ Głogówek [online], Komisja Historyczna Powiatu Prudnickiego [dostęp 2025-11-22] (pol.).
- ↑ a b Plan odnowy miejscowości Strzeleczki na lata 2011–2020 [online], bip.strzeleczki.pl, marzec 2018, s. 6 [dostęp 2025-11-22].
- ↑ Kalendarium Białej [online], biala.gmina.pl [dostęp 2025-11-22].
- ↑ Stanisław Stadnicki, Historia Racławic Śląskich [online], raclawice.net [dostęp 2025-11-22].
- ↑ Historia [online], walce.pl [dostęp 2025-11-22].
- ↑ Chrzelice – Urząd Miejski w Białej [online], biala.gmina.pl [dostęp 2025-11-22].
- ↑ Bernard Utrata, Historia Dolnego Śląska w datach, cz. 5, „Gazeta Kowarska”, 1, Kowary: Miejski Ośrodek Kultury, styczeń 2024, s. 28, ISSN 2657-6538.
- ↑ Kasza 2020 ↓, s. 931.
- ↑ Gosciniak 2015 ↓, s. 68.
- ↑ a b c d e f g Sękowski 2011 ↓, s. 29.
- ↑ Gosciniak 2015 ↓, s. 70.
- ↑ Maksymilian Tokarczyk, To miasto w Małopolsce przed wiekami było księstwem. Miało nawet swojego władcę [online], krakow.eska.pl, 29 września 2023 [dostęp 2025-11-22].
- ↑ Książek 2010 ↓, s. 15.
- ↑ a b Książek 2010 ↓, s. 16.
- ↑ Książek 2010 ↓, s. 65.
- ↑ a b Woźny 2020 ↓, s. 34.
- ↑ Paweł Szymkowicz, Dzieje miasta [online], glucholazy.pl [dostęp 2025-11-22] (pol.).
- ↑ Sękowski 2011 ↓, s. 30.
- ↑ Artur Łojek, Książę Jan (Janusz) Dobry. Ostatni Piast opolski (ok. 1455/1460- 27 III 1532 r.), Katowice 2021, s. 78, ISBN 978-83-7730-696-3.
- ↑ Dziewulski 1973 ↓, s. 341.
- ↑ a b Sękowski 2011 ↓, s. 31.
- ↑ a b Sękowski 2011 ↓, s. 32.
- ↑ a b Sękowski 2011 ↓, s. 39.
- ↑ a b Sękowski 2011 ↓, s. 49.
- ↑ Sękowski 2011 ↓, s. 79.
- ↑ Sękowski 2011 ↓, s. 80.
- ↑ Woźny 2020 ↓, s. 151.
- ↑ Woźny 2020 ↓, s. 461.
- ↑ Maciej Woźny, Problem granic trzynastowiecznych kasztelanii górnośląskich na przykładzie księstwa opolskiego: próba bilansu, 2022, s. 12, DOI: 10.34616/SKHS.2022.1.5.32, ISSN 0037-7511 [dostęp 2025-11-22].
- ↑ Woźny 2020 ↓, s. 462.
- ↑ Robert Boryczka, Katarzyna Zdeb-Kmiecik, Gmina Głuchołazy: opracownei ekofizjograficzne, Głuchołazy 2018, s. 120.
- ↑ a b c Woźny 2020 ↓, s. 39.
- ↑ a b Woźny 2020 ↓, s. 40.
- ↑ Woźny 2020 ↓, s. 42.
- ↑ Woźny 2020 ↓, s. 41.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Władysław Dziewulski, Terytorialne podziały Opolszczyzny w XIII-XV w., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, 3, 1973 [zarchiwizowane z adresu 2019-09-21].
- Wiesław Lesiuk, Ziemia Prudnicka. Dzieje, gospodarka, kultura, Urząd Miasta i Gminy w Prudniku, Wydawnictwo Instytutu Śląskiego w Opolu, 1978, OCLC 251643861.
- Krystian Książek, Monety z dawnego cmentarza przy kościele Salwatora we Wrocławiu: opóźniona depozycja monet w darach grobowych, „Wiadomości Numizmatyczne”, 1 (189), Komitet Nauk Historycznych PAN, 2010, ISSN 0043-5155.
- Roman Sękowski, Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw opolskiego i raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole: Wydawnictwo Piotr Kalinowski, 2011, ISBN 978-83-62995-27-1.
- Alexander Gosciniak, Wojny na Terytorium Śląska [online], 2015.
- Maciej Woźny: Rycerstwo opolskie do połowy XV wieku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2020. ISBN 978-83-226-3887-3.