Kukułka czarno-biała

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kukułka czarno-biała
Clamator jacobinus[1]
(Boddaert, 1783)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd kukułkowe
Rodzina kukułkowate
Podrodzina kukułki
Plemię Phaenicophaeini
Rodzaj Clamator
Gatunek kukułka czarno-biała
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     Tereny lęgowe

     Osiadłe

     Na przelotach

     Tereny zimowisk

Kukułka czarno-biała (Clamator jacobinus) – gatunek ptaka z rodziny kukułkowatych. Występuje w Azji Południowej oraz w Afryce Subsaharyjskiej, a podczas przelotów również na południowo-wschodnim Półwyspie Arabskim. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał Pieter Boddaert w 1783. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Cuculus Jacobinus. Umieścił ją w katalogu Table des planches enluminéez d'histoire naturelle de M. D'Aubenton. Odnosił się do tablicy barwnej o numerze 873[3], zamieszczonej w Planches enluminées d'histoire naturelle. Podpis wskazywał, że holotyp pochodził z Wybrzeża Koromandelskiego[4]. Obecnie (2019) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza kukułkę czarno-białą w rodzaju Clamator. Wyróżnia 3 podgatunki[5], podobnie jak autorzy HBW. Kukułka czarno-biała wraz z żałobną (C. levaillantii) bywają umieszczane w odrębnym rodzaju Oxylophus (Swainson, 1827) ze względu na wyróżniające się na tle rodzaju upierzenie i kształt skrzydła[6]. Melanistyczna forma z Afryki (występująca u ptaków podgatunku C. j. serratus) bywała opisywana jako odrębny gatunek, jednakże nie ma to podstaw, jako że ptaki tej formy mogą krzyżować się z kukułkami czarno-białymi i nie występują między nimi różnice strukturalne[7]. Jako pierwszy w jednym gatunku złączył je Stresseman w 1924[8].

Epitet gatunkowy jacobinus odnosi się do wyglądu przywodzącego na myśl habit noszony przez Dominikan[6] (w języku francuskim znanych również jako Jacobins).

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

IOC wyróżnia następujące podgatunki[5]:

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Forma melanistyczna, KwaZulu-Natal, Południowa Afryka

Długość ciała wynosi 31–34 cm[6]; masa ciała dla 13 ptaków podgatunku nominatywnego: 50–73 g[10], masa ciała dla C. j. serratus: 69,2–104 g[6]. W upierzeniu nie występuje dymorfizm płciowy. Wierzch ciała jest czarny, połyskliwy; na głowie czub. Skrzydła czarne, z białą plamą. Ogon długi i czarny, środkowe sterówki z wąską białą końcówką, zewnętrzne sterówki T2–T5 z białymi, prosto się odcinającymi końcówkami. Spód ciała, od gardła po pokrywy podogonowe biały. Tęczówka brązowa, dziób czarny, stopy łupkowoszare. U ptaków podgatunku C. j. serratus występują dwie odmiany barwne: z brudnobiałym spodem ciała i czarnymi paskami na gardle oraz z całkowicie czarnym spodem ciała i bez białych końcówek sterówek[8]. Przedstawiciele C. j. serratus są największymi spośród kukułek czarno-białych[7]. Formuła skrzydłowa: P7>8>6>9>5>4>3>2>10>1[8].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Środowiskiem życia kukułek czarno-białych są suche, otwarte zadrzewienia i zakrzewienia, tereny uprawne (w tym szkółki leśne) i ogrody. W ogóle nie występują w lasach. W zachodniej Afryce są pospolite w półpustynnych rejonach Sahelu i gęstych bagiennych zakrzewieniach oraz sawannie z mimozami (Mimosa) i akacjami (Acacia)[7]. W południowej Afryce odnotowywane w różnorodnych zadrzewieniach, od suchych do wilgotnych, w tym miombo[11]. Na Cejlonie występują do około 1300 m n.p.n. (Prowincja Uwa), w Indiach – do 2000 m n.p.m. (Nilgiris) w przypadku podgatunku nominatywnego, 2600 m n.p.m. w przypadku kukułki srokatej[10], a podczas przelotów w Himalajach do 4270 m n.p.m.[7] W Etiopii i Erytrei odnotowywane od 200 do 2700 m n.p.m.[12] W pozostałej części Afryki głównie od nizin po 1500 m n.p.m., ogółem 3000 m n.p.m. Na Bliskim Wschodzie przeważnie poniżej 1000 m n.p.m.[7]

W sezonie lęgowym z wyjątkiem okresu zalotów kukułki czarno-białe przebywają samotnie. W Pakistanie obserwowano grupy po przybyciu na tereny lęgowe, w RPA – w większości pary. W przypadku obserwacji trzech lub więcej osobników zachodziły między nimi agresywne potyczki. Kukułki czarno-białe prowadzą nadrzewny tryb życia. Nie są płochliwe, widywane bywają na otwartym terenie, nisko na krzewach, podczas skakania po ziemi (co czynią w dziwaczny sposób) czy nawoływania z linii wysokiego napięcia[7]. W terenach miejskich są przeganiane przez wrony orientalne (Corvus splendens)[10]. Pożywieniem kukułek czarno-białych są głównie gąsienice (zarówno te nagie, jak i owłosione czy z wyrostkami) i inne larwy bezkręgowców, poza tym termity, chrząszcze, mrówkowate, modliszki, ślimaki. Zjadają również jaja ptaków wróblowych, owoce jagodowe, okazjonalnie również zielone liście[7].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy przypada na porę lęgową. W północnych Indiach jest to okres od czerwca do sierpnia, w południowym dystrykcie Nilgiris – od stycznia do marca (ogółem w Indiach w ciągu całego roku, zmiennie sezonowo[7]), w zachodniej Afryce – od maja do lipca[6], w Etiopii – od marca do października[6][12], w północnej Nigerii – od maja do lipca, w Somalii – w maju, w Senegambii i Mali – od marca do sierpnia, w Zimbabwe – od listopada do lutego[7], w Angoli – w listopadzie[8], w RPA – od końca października do marca. Samce i samice prawdopodobnie odbywają przygodne kopulacje, inny sposób doboru w pary występuje w obszarach o niskim zagęszczeniu[7].

Kukułki czarno-białe są pasożytami lęgowymi. Ich młode nie wyrzucają jaj gospodarzy z gniazda. Nierzadko jednak te drugie są zadeptywane, podobnie jak i pisklęta, nad którymi młoda kukułka może górować, doprowadzając do ich głodowania. Mimo tego odnotowywano przypadki pomyślnego wychowywania także i piskląt gospodarzy. Poniżej przedstawiono znanych gospodarzy kukułek czarno-białych[7]:

Istnieją liczne niezweryfikowane doniesienia o niewymienionych powyżej gatunkach gospodarzy. Często odsetek gniazd ptaków danego gatunku z podrzuconymi jajami kukułki czarno-białej bywa wysoki. Jaja składane są co drugi dzień, okres ich składania może trwać nawet 10 tygodni. W Indiach i północnej Afryce przeważnie wyglądają podobnie jak jaja tymali-gospodarzy, jednak większe, okrąglejsze, z jaśniejszą niebieską (lub niebieskozieloną u kukułek srokatych) skorupką. Dość znacząco różnią się od jaj bilbili (Pycnonotidae); świadczy to o tym, że ta rodzina nie wykształciła jeszcze na tyle mocnego mechanizmu pozwalającego na odrzucenie jaj kukułki czarno-białej, by zmusić ją do produkcji podobnych do bilbilich jaj[7]. W Mali i Kenii jaja są rzadko białe, w południowej Afryce – zawsze całkowicie białe[8]. U piskląt zalążki piór pojawiają się w drugim dniu życia. W 6. otwierają oczy, w 11. wyrzynają się lotki. Do 15. dnia życia kukułki czarno-białe są już dobrze opierzone, a w 17. przeważnie całkowicie opierzone. Jeśli jednak są niepokojone, to mogą opuścić gniazdo już po 11 dniach życia. Po opuszczeniu są karmione przez rodziców-gospodarzy przez dalsze 15–25 dni[7]. Po osiągnięciu 26 dni życia są już całkowicie rozwinięte za wyjątkiem krótkiego jeszcze ogona[8].

Status i zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje kukułkę czarno-białą za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2019)[13]. Jest to gatunek szeroko rozprzestrzeniony i pospolity w większej części zasięgu; w RPA zachodzą fluktuacje w liczebności zależnie od roku, w Senegambii od nieczęstego po rzadki, w Kenii i północnej Tanzanii sezonowo liczny (dane z końca lat 90. XX wieku)[7]. BirdLife International ocenia trend populacji jako stabilny ze względu na brak widocznych zagrożeń[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Clamator jacobinus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Clamator jacobinus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Boddaert, Pieter: Table des planches enluminéez d'histoire naturelle de M. D'Aubenton. 1783, s. 53.
  4. Martinet, François Nicolas: Planches enluminées d'histoire naturelle. 1765-1783, s. P. 872. (fr.)
  5. a b Frank Gill & David Donsker: Hoatzin, turacos, cuckoos. IOC World Bird List (v9.1), 20 stycznia 2019. [dostęp 2 maja 2019].
  6. a b c d e f g h i j Payne, R. & de Juana, E.: Jacobin Cuckoo (Clamator jacobinus). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2019. [dostęp 3 maja 2019].
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q Johannes Erritzøe, Clive F. Mann, Frederik Brammer, Richard A. Fuller: Cuckoos of the World. A&C Black, 2012, s. 270–273.
  8. a b c d e f g Robert B. Payne: The Cuckoos. OUP Oxford, 2005, s. 220–324. ISBN 978-0-19-151355-8.
  9. a b P. Mielczarek, M. Kuziemko: Plemię: Phaenicophaeini Horsfield, 1822 (wersja: 2017-06-25). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 3 maja 2019].
  10. a b c d Sálim Ali, Sidney Dillon Ripley, Bombay Natural History Society: Handbook of the birds of India and Pakistan. Wyd. 2. T. 3. Stone Curlews to Owls. Oxford University Press, 1981, s. 194–198.
  11. M. Herremans & C.J. Vernon: Jacobin Cuckoo. W: Southern African Bird Atlas Project (SABAP2) [on-line]. 4 października 2011. [dostęp 4 maja 2019]. [zarchiwizowane z tego adresu (14 lipca 2014)].
  12. a b John Ash, John Atkins: Birds of Ethiopia and Eritrea: An Atlas of Distribution. Bloomsbury Publishing, 2010, s. 194.
  13. a b Jacobin Cuckoo Clamator jacobinus. BirdLife International. [dostęp 3 maja 2019].