Kulon rzeczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kulon rzeczny
Burhinus senegalensis[1]
(Swainson, 1837)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

siewkowe

Podrząd

siewkowce

Parvordo

Chionida

Nadrodzina

Chionoidea

Rodzina

kulony

Rodzaj

Burhinus

Gatunek

kulon rzeczny

Synonimy
  • Œdicnemus Senegalensis Swainson, 1837
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Kulon rzeczny[3] (Burhinus senegalensis) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny kulonów (Burhinidae). Zamieszkuje tropikalne tereny Afryki, na południe od Sahary oraz w Dolinie i Delcie Nilu. Swym wyglądem przypomina kulona zwyczajnego (Burhinus oedicnemus) i nadwodnego (B. vermiculatus). Gatunek ten nie jest zagrożony wyginięciem, IUCN przyznaje mu status najmniejszej troski (LC), jednak jego populacja jest raczej skromna.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek ten opisał William Swainson w roku 1837[4][5]. Holotyp odłowiono w Senegalu (epitet gatunkowy honoruje holotyp)[4][6]. Autor nadał gatunkowi nazwę Œdicnemus senegalensis[4][6]. Obecnie (stan z roku 2021) kulon rzeczny umieszczany jest w rodzaju Burhinus; nie wyróżnia się podgatunków (gatunek monotypowy)[4][5][6]. Najbliższym krewnym kulona rzecznego jest kulon plamisty (B. capensis)[7].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzajowa Burhinus pochodzi od dwóch greckich słów: Bou – duży, wielki i rhinos – nos[8].

Filogenetyka[edytuj | edytuj kod]

Przeprowadzono badania DNA i RAG-1, aby sprawdzić pokrewieństwo między ptakami z rzędu siewkowych (Charadriiformes), między siewkowcami (Charadrii) i mewowcami (Lari)[7]. Poniższy kladogram opisuje pozycję systematyczną kulona rzecznego (poniżej znajduje się fragment rodzaju Burhinus z kladogramu)[7]:






B. capensis



B. senegalensis





B. vermiculatus



B. oedicnemus





B. grallarius





B. superciliaris



B. bistriatus




Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Gatunek ten występuje szeroko w Afryce[6]. Stwierdzony w Senegalu, Gambii, Nigerii, Kamerunie, Czadzie, Republice Środkowoafrykańskiej, Demokratycznej Republice Konga, Sudanie i Sudanie Południowym, Etiopii, Somalii, Tanzanii, Ugandzie, Rwandzie, Erytrei, Dżibuti[6][5][9][10][11]. Obecny także na wyspie Sokotra należącej do Jemenu[12]. Lęgowy także w Egipcie, w Delcie Nilu i rejonie Kairu[13]. Preferuje siedliska bardziej podmokłe, błotniste brzegi rzek, zakrzewienia przybrzeżne, piaszczyste wybrzeża, pola uprawne, niż np. suche stepy[6]. Jest to nocny ptak, ale potrafi także być aktywny w dzień[14].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Lecące kulony rzeczne (Gambia)

Długość ciała dorosłego osobnika to 35–39 cm[13] (HBW szacuje długość ciała na 32–38 cm[6]).

Kulon rzeczny jest podobny do kulona zwyczajnego (B. oedicnemus) i kulona nadwodnego (B. vermiculatus), często jest z nimi mylony[15]. Jest jednak od nich nieco mniejszy[15]. Dziób kulona rzecznego jest mocniejszy niż u zwyczajnego, ponadto u B. senegalensis na dziobie dominuje więcej czerni, a u jego nasady widoczne są małe rozbłyski żółci[13]. Nogi kulona rzecznego są koloru zielonkawożółtego, u zwyczajnego jaskrawożółte[13]. Ogon także się różni u B. senegalensissterówki zewnętrzne gładsze niż u kulona[13]. Kulon rzeczny posiada szary pasek na skrzydle, bez białej plamy w jego środku, ma także duże plamy na lotkach[13][15]. Młody osobnik (juv.) bardzo podobny do dorosłego, ale jego plamy na skrzydłach są większe[6].

Głos[edytuj | edytuj kod]

Głos kulona rzecznego jest łudząco podobny do dźwięku ostrygojada zwyczajnego (Haematopus ostralegus)[13]. Kulon rzeczny wydaje serię płaczliwych odgłosów (gwizdów), które z czasem wolno opadają, a piosenka się kończy[13][9][12][10]. Odgłos kulona rzecznego: „piupi pi-pi-pii-pii-pii-pi-pi…”[13][9][12][10].

W nocy natomiast ptak ten zaczyna bardzo głośno śpiewać, można usłyszeć jego gwizdy i trele[15].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Odżywianie się[edytuj | edytuj kod]

Ptak ten nie jest wybredny. Odżywia się przede wszystkim bezkręgowcami np. chrząszczami (Coleoptera), prostoskrzydłymi (Orthoptera), mięczakami (Mollusca), skorupiakami (Crustacea), ale nie gardzi także drobnymi kręgowcami: jaszczurkami (Lacertilia), płazami (Amphibia) np. Neobatrachia, kijankami oraz małymi ssakami, jak gryzonie (Rodentia)[6][16][14]. Ptak powoli skrada się do ofiary, a następnie błyskawicznie ją chwyta szybkim uderzeniem dzioba[6]. Duże oczy kulona mogą sugerować, że jest to nocny drapieżca[6]. Co ciekawe, często poluje w małych grupkach ok. 1 km od brzegu[6].

Jaja kulona rzecznego z kolekcji muzealnej

Wędrówki[edytuj | edytuj kod]

Jest to gatunek raczej osiadły[16]. Migracje tego ptaka często są związane z porą deszczową lub porą suchą[6]. Większość migrantów to populacje ptaków z zachodniej Afryki, przeważnie zimują w Demokratycznej Republice Konga oraz Senegalu[6]. Ptaki występujące w Sierra Leone i Nigerii są osiadłe, czasem jednak odbywają krótkie podróże[14].

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Kulony rzeczne tworzą monogamiczne pary. Okres godowy zaczyna się często przed porą deszczową, wtedy kiedy poziom wody w rzece jest niski[6]. Gniazda są często zakładane na zalanych wysepkach[6]. Jaja są składane w różnych miesiącach, w zależności od zasięgu występowania: od marca do czerwca w Egipcie, od kwietnia do sierpnia w Senegambii, w kwietniu w Sierra Leone, głównie od marca do sierpnia w Nigerii, od maja do września w Mali, od marca do czerwca oraz od września do listopada w Kenii[6]. Dorosłe ptaki są bardzo terytorialne i agresywne w okresie lęgowym, jednak populacje egipskie często przebywają w małych koloniach: obserwowano 21 gniazd blisko siebie[6][14]. Podczas ataku przyjmują pozycję typową dla kulonów (z rozłożonymi skrzydłami i wyciągniętą szyją)[6]. Gniazdo to płytki, piaszczysty dołek w ziemi, czasem wyściełany muszelkami lub fragmentami gałązek[6]. Samica składa 2 jaja[6]. Pisklęta są koloru szarego z czarnymi kropkami[6]. Młode przez 1 dzień życia spędzają w gnieździe[14]. Oboje rodzice opiekują się pisklętami, mimo to pisklęta to typowe zagniazdowniki[14].

Status[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje kulona rzecznego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern), ze względu na swój duży zasięg występowania[2][16]. Liczebność populacji została oszacowana na 13 000 – 33 000 (niektóre źródła mówią, że 25 000 – 100 000[11]) osobników dorosłych[2][16]. Trend liczebności populacji nie jest jednak znany[2][16].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Burhinus senegalensis, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c d Burhinus senegalensis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  3. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Burhinidae Mathews, 1912 (1840) - kulony - Thick-knees (Wersja: 2016-04-26). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-12-28].
  4. a b c d Senegal Thick-knee (Burhinus senegalensis) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2016-04-08].
  5. a b c F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): IOC World Bird List (v11.2) (ang.). [dostęp 2021-12-28].
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v del Hoyo i inni, Handbook of the Birds of the World, t. 3. Hoatzin to Auks, Lynx Editions, 1996, s. 361, ISBN 978-84-87334-20-7.
  7. a b c RAG-1 sequences resolve phylogenetic relationships within Charadriiform birds. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 29 (2), s. 268–278, 2003. DOI: 10.1016/S1055-7903(03)00098-8 (ang.). 
  8. Burhinus, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2021-12-28] (ang.).
  9. a b c Terry Stevenson, John Fanshawe, Field guide to the birds of East Africa, 2013, s. 140, ISBN 978-0-691-15825-9 [dostęp 2021-12-27].
  10. a b c Nik Borrow, Ron Demey, Birds of Senegal and The Gambia, 2012, s. 114, ISBN 978-1-4081-3469-6 [dostęp 2021-12-27].
  11. a b Dr. Mark A. Colwell, Shorebird Ecology, Conservation, and Management, 2010, s. 308, ISBN 978-0-520-26640-7 [dostęp 2021-12-31] (ang.).
  12. a b c Nigel Redman, Terry Stevenson, John Fanshawe, Birds of the Horn of Africa: Ethiopia, Eritrea, Djibouti, Somalia and Socotra, 2016, s. 150, ISBN 978-0-691-17289-7 [dostęp 2021-12-27].
  13. a b c d e f g h i Siewkowce, [w:] Lars Svensson, Ptaki Europy i Obszaru Śródziemnomorskiego, Warszawa: Multico, 2017, s. 136–137, ISBN 978-83-7763-406-6 [dostęp 2021-12-27].
  14. a b c d e f Burhinus senegalensis (Swainson). Senegal Thick-knee., [w:] Emil K. Urban, Kenneth B. Newman, The Birds of Africa, t. T. 2, Orlando: Academic Press, 1986, s. 201,202, ISBN 978-0-12-137302-3 [dostęp 2021-12-28].
  15. a b c d kulon rzeczny Burhinus senegalensis (ang.). W: eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. [dostęp 2021-12-28].
  16. a b c d e Species factsheet: Burhinus senegalensis (ang.). BirdLife International, 2021. [dostęp 2021-12-28].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]