Kultura oryniacka

Zasięg kultury oryniackiej

Figurka człowieka-lwa (jaskinia Hohlenstein-Stadel, Jura Szwabska), datowana na 32 000 lat temu

Kultura oryniacka (40-20 tys. lat temu) – górnopaleolityczna kultura archeologiczna narzędzi odłupkowych i klingowych, a także kościanych i rogowych, rozwijająca się w Europie, Azji, Afryce Północnej; w Polsce na południu (w Krakowie i okolicy) oraz południowym zachodzie (Śląsku).

Charakterystyka

Szerzycielem kultury jest Homo sapiens sapiens. W tym okresie pojawiają się liczne przedmioty ozdobne, figurki kobiece znane dziś pod określeniem paleolitycznej Wenus, kult grzebania zmarłych i pierwsze trwałe domostwa. Z kulturą oryniacką związane są pierwsze znane przedstawienia obrazowe, np. schematyczne rysunki zwierząt. Przemysł cechuje technologia wiórowa obróbki kamienia, produkcja drapaczy, rylców, wiórowców i wysoka znajomość obróbki kości.

Nazwa kultury pochodzi od znajdującej się w Pirenejach jaskini Aurignac. Jaskinia ta została zbadana w 1860 przez E. Larteta.

Kultura oryniacka została wyodrębniona w 1906 przez Henriego Breuila oraz É. Cartailhaca jako proponowane określenie dla kultur istniejących pomiędzy kulturami mustierskimi a soultrejskimi. Lokalna odmiana tej kultury w Anatolii bywa określana jako przemysł kemeryjski, niejasne pozostają jej związki z tzw. lewanto-oryniakiem z terenu Syropalestyny.

Naukowcy przeanalizowali ponad 200 przenośnych obiektów wytworzonych przed 43–34 tysiącami lat przez przedstawicieli kultury oryniackiej. Badane przedmioty znaleziono w jaskiniach w Szwabii. Są one ozdobione wielką ilością znaków geometrycznych. Znaki te stanowią celową, nieużyteczną modyfikację powierzchni, która może być zauważona i zinterpretowana przez człowieka. Cechy statystyczne tych znaków, ich selektywność i złożoność porównano z najwcześniejszymi zapisami pisma protoklinowego. Ustalono, że nie można jednak wykazać, iż system znaków kultury oryniackiej służył podobnym celom, co pismo protoklinowe. Po około tysiącu lat rozwinęło się ono w pismo klinowe, natomiast oryniackie sekwencje znaków nie zmieniły się przez 10 000 lat, a następnie zanikły. Można jednak zauważyć pewną konsekwencję i systematyczność w nanoszeniu znaków na przedmioty. Niektóre rodzaje znaków były powiązane z typem obiektu, bardziej systematycznie nanoszono je na figurkach niż na narzędziach. Znaki te były powtarzane przez tysiąclecia, zatem konwencję zdobienia przekazywano z pokolenia na pokolenie. Według badaczy analiza pozwala jednak sformułować tezę, że pierwsze spłeczności zbieracko-łowieckie przybywające do Europy opracowały system celowych i konwencjonalnych znaków umieszczanych na mobilnych artefaktach już kilkadziesiąt tysięcy lat przed pojawieniem się pisma.

Podział chronologiczny

W latach 30. XX wieku D. Peyroni zaproponował podział chronologiczny kultury oryniackiej na pięć faz:

• faza I - szerokie, rozszczepione ostrza kościane z renifera, grube drapacze tzw. łódkowate
• faza II - romboidalne ostrza kościane bez rozszczepienia, drapacze zwężają się, pojawiają się tzw. drapacze pyskowate
• fazy III i IV - ostrza kościane o okrągłym przekroju, zanika tzw. retusz oryniacki
• faza V - ostrza kościane ze ściętą podstawą oraz dwustożkowe, liczne drapacze łódkowate i rylce

Polska

Na terenach dzisiejszej Polski rozwojowi kultury oryniackiej i nasileniu migracji sprzyja ocieplenie się klimatu i cofanie się lodowca. Polskę południową zamieszkują liczne gromady ludzi, zamieszkujących nie tylko w grotach i jaskiniach, ale i w osadach na terenie otwartym. Na stanowiskach archeologicznych kultury oryniackiej znajduje się – obok narzędzi krzemiennych (rylce klinowe, noże wiórowe, skrobacze odłupkowe itp.) – także wyroby kościane, jak ostrza oszczepów, oraz ozdoby z muszli i zębów zwierzęcych. W Jaskini Mamutowej w Polsce znaleziono m.in. obrobione ciosy mamuta pochodzące z okresu oryniackiego.

Zobacz też

• Kultury paleolitu
• Abri Pataud
• Człowiek-lew
• Wenus z Hohle Fels