Kurt Alder
| |
| Państwo działania | |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
10 lipca 1902 |
| Data i miejsce śmierci | |
| profesor | |
| Specjalność: chemia | |
| Alma Mater | |
| Doktorat |
1926 – chemia |
| Habilitacja |
1930 – chemia |
| Asystent naukowo-badawczy | |
| Nagrody | |
Kurt Alder (ur. 10 lipca 1902 w Königshütte (obecnie Chorzów), zm. 20 czerwca 1958 w Kolonii) – profesor nauk chemicznych, laureat Nagrody Nobla z chemii w 1950 roku za odkrycie i badania nad reakcjami skoordynowanymi z udziałem dienów.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Dzieciństwo i młodość
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Rodzice Kurta posiadali pochodzenie chłopskie. Urodził się 10 lipca 1902 jako najstarsze dziecko Josepha i Marii z domu Lammel, w domu przy ulicy Wolności 59 (ówczesna Kaiserstrasse)[1]. Ojciec, urodzony w 1873 w Szybowicach koło Prudnika[2], zajmował stanowisko nauczyciela mianowanego początkowo w szkole powszechnej nr III, a następnie nr V w Królewskiej Hucie.
Młodość spędził w Chorzowie. Edukację szkolną rozpoczął 1 kwietnia 1908 roku w męskiej szkole powszechnej nr V (obecnie Szkoła Podstawowa nr 4), w której nauczał jego ojciec. W 1913 kontynuował naukę w Wyższej Szkole Realnej o profilu matematyczno-przyrodniczym (obecnie Technikum Chemiczne), gdzie uczył się m.in. u Karla Doormanna. Absolutorium uzyskał w grudniu 1921, a egzamin maturalny zdał 7 kwietnia 1922[3].
Studia
[edytuj | edytuj kod]Rodzina Alderów przeżyła w Królewskiej Hucie okres powstań śląskich i plebiscytu. Po zdaniu matury przez Kurta, w związku z podziałem pruskiej prowincji Śląsk, rodzina przeniosła się do Berlina, gdzie Alder rozpoczął studia z chemii na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma[4]. Po semestrze zimowym przenieśli się do Kilonii (prawdopodobnie w związku z służbowym przeniesieniem ojca), gdzie Alder kontynuował studia na Uniwersytecie Chrystiana Albrechta, gdzie w czerwcu 1924 roku uzyskał absolutorium[5].
Swymi postępami w nauce zwrócił na siebie uwagę ówczesnego dyrektora Instytutu Chemii Ottona Dielsa. Diels prowadził wtedy badania nad reakcją addycji estrów kwasu azodikarboksylowego do związków nienasyconych. Alder efekt swoich badań pod kierunkiem Dielsa uwieńczył pracą doktorską pod tytułem O przyczynie i przebiegu reakcji estru kwasu azodikarboksylowego (Über die Ursache und Verlauf der Azoester-Reaktion), którą obronił 24 lipca 1926 roku. Praca ta została wyróżniona i ogłoszona drukiem w lipskim wydawnictwie naukowym, a zadedykowana rodzicom. Kurt Alder dołączył na stałe do zespołu badawczego Ottona Dielsa, jako nienaukowy asystent naukowo-badawczy[5].
Praca naukowa
[edytuj | edytuj kod]Od początku 1927 roku pod kierunkiem Ottona Dielsa pracował nad reakcjami pericyklicznymi węglowodorów nienasyconych. Pierwsze wyniki badań opublikowali w 1928 roku w Justus Liebigs Annalen der Chemie[6]. W publikacji tej po raz pierwszy pojawiło się pojęcie syntezy dienowej, obecnie znanej pod nazwą reakcji Dielsa-Aldera, pierwszy przykład procesu chemicznego zachodzącego z mechanizmem skoordynowanej cykloaddycji. W sumie opublikował na ten temat ponad 150 prac naukowych, w czołowych niemieckich czasopismach – Justus Liebigs Annalen der Chemie i Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft[7]
W latach 1927-1931 uzyskiwał prestiżowe stypendia im. Justusa Liebiga oraz stypendia Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschaft[8].
14 stycznia 1930 roku habilitował się na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Kilońskiego, uzyskując tym samym prawo do prowadzenia wykładów uniwersyteckich (venia legendi). Objął stanowisko docenta prywatnego. 15 września 1934 roku premier Prus Hermann Göring mianował go profesorem nadzwyczajnym. Jako profesor nieetatowy dalej utrzymywał się ze stypendiów oraz z funduszu dla docentów Wirschaftsbeihilfe für Privatdozenten[9].
W grudniu 1936 roku objął stanowisko kierownika laboratorium w zakładach IG Farben w Leverkusen, gdzie pracował nad kauczukiem syntetycznym „Buna”. W 1940 roku objął na Uniwersytecie w Kolonii kierownictwo Katedry Chemii Eksperymentalnej i Technologii Chemicznej oraz funkcję dyrektora Instytutu Chemii na tej uczelni[10].
Po II wojnie światowej
[edytuj | edytuj kod]W latach 1949–1950 pełnił funkcję dziekana wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Kolonii.
W grudniu 1950 roku otrzymał wraz z Ottonem Dielsem Nagrodę Nobla „za odkrycie i rozwój syntezy dienowej”[11]. Była to druga nagroda przyznana w zakresie syntezy organicznej – po nagrodzie z 1912, przyznanej Victorowi Grignardowi i Paulowi Sabatierowi. Nagroda dla Aldera i Dielsa została uznana za początek odbudowy nauki niemieckiej po dyktaturze hitlerowskiej[12].
W 1955 roku wziął udział w spotkaniu niemieckich laureatów Nagrody Nobla w Lindau nad Jeziorem Bodeńskim, które zostało zorganizowane z inicjatywy hrabiego Lennarta Bernadotte. Uchwalono na nim manifest z Mainau, wzywający do zakazu użycia broni atomowej[13][14].
Życie prywatne i śmierć
[edytuj | edytuj kod]
Na kilka miesięcy przed śmiercią poślubił Gertrudę Bitzer, swoją długoletnią przyjaciółkę.
Od 1954 chorował na chorobę wieńcową. Zmarł 20 czerwca 1958, pochowany został cztery dni później na cmentarzu Deutzer Friedhof w Kolonii. Jego artykuły były drukowane jeszcze cztery lata po jego śmierci[15].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]W roku 1979 na cześć Kurta Aldera jeden z kraterów na Księżycu został oficjalnie nazwany „Alder”[16]. W roku 2006 krater towarzyszący otrzymał nazwę „Alder E”[17].
W 1995 na jego domu rodzinnym przy ul. Wolności 59 w Chorzowie odsłonięto tablicę pamiątkową[18].
W 2018, na mocy ustawy dekomunizacyjnej, jego imieniem nazwano ulicę w Chorzowie wcześniej noszącą imię Józefa Maronia[19]. Ulica jego imienia znajduje się również w Kolonii, w dzielnicy Dünnwald[13][20].
Otrzymał doktoraty honoris causa Wydziału Medycznego Uniwersytetu w Kolonii (1950) i Uniwersytetu w Salamance (1954). Był członkiem honorowym Hiszpańskiego Towarzystwa Fizyczno-Chemicznego (1952), radcą honorowym Hiszpańskiej Wyższej Rady Badań Naukowych (1953) i członkiem-korespondentem Bawarskiej Akademii Nauk[13].
Jego imieniem nazwano związek chemiczny wytwarzany metodą Dielsa-Adlera – aldrynę[13].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Greiner ↓, s. 59.
- ↑ Piotr Greiner, Noblista z Chorzowa, „Śląsk”, Tadeusz Kijonka – redaktor naczelny, 2 (16), Górnośląskie Towarzystwo Literackie, luty 1997, s. 18, ISSN 1425-3917.
- ↑ Greiner ↓, s. 64-66.
- ↑ Greiner ↓, s. 67-68.
- ↑ a b Greiner ↓, s. 68-69.
- ↑ Otto Diels, Kurt Alder, Synthesen in der hydroaromatischen Reihe, „Liebigs Annalen”, 460, 1928, s. 98–122, DOI: 10.1002/jlac.19284600106 (niem.).
- ↑ Greiner ↓, s. 71-73.
- ↑ Greiner ↓, s. 71.
- ↑ Greiner ↓, s. 73.
- ↑ Greiner ↓, s. 74-75.
- ↑ Nobel Prize in Chemistry 1950 [online], NobelPrize.org [dostęp 2025-10-04] (ang.).
- ↑ Greiner ↓, s. 79-80.
- ↑ a b c d Greiner ↓, s. 82.
- ↑ Mainau Declaration [online], www.mainaudeclaration.org [dostęp 2025-10-04].
- ↑ Greiner ↓, s. 83.
- ↑ Alder [online], Gazetteer of Planetary Nomenclature [dostęp 2012-09-21].
- ↑ Alder E [online], Gazetteer of Planetary Nomenclature [dostęp 2012-09-21].
- ↑ Monika Krężel, Noblista z Chorzowa [online], Chorzów Nasze Miasto, 3 grudnia 2004 [dostęp 2025-10-04].
- ↑ Julia Pszowska, Kurt Alder [online], Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk, 11 listopada 2022 [dostęp 2025-10-04].
- ↑ Kurt-Alder-Str. (Köln) im offiziellen koeln.de-Stadtplan [online], www.koeln.de [dostęp 2025-10-04].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]Piotr Greiner, Nobliści z Górnego Śląska: Otto Stern - z fizyki w 1943, Kurt Alder - z chemii w 1950, Maria Göppert-Mayer - z fizyki w 1963, Konrad Bloch - z medycyny lub fizjologii w 1964, Wrocław: "Rzeka", 1999, ISBN 978-83-911532-1-5 [dostęp 2025-10-04].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Biografia na stronie Komitetu Noblowskiego [online] (ang.).
- Bibliografia Chorzowa, hasło: Kurt Alder
