Kwas askorbinowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kwas L-askorbinowy
Kwas L-askorbinowy Kwas L-askorbinowy
Kwas L-askorbinowy
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C6H8O6
Masa molowa 176,13 g/mol
Wygląd biały lub prawie biały, krystaliczny proszek lub bezbarwne kryształy, ciemniejące na świetle i powietrzu[1]
Identyfikacja
Numer CAS 50-81-7
PubChem 5785[2]
DrugBank DB00126[3]
Podobne związki
Pochodne sole askorbinian sodu
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja
ATC G01 AD03
S01 XA15
A11 GA01
A11 GB01

Kwas askorbinowy, witamina C (E300, łac. acidum ascorbicum) – organiczny związek chemiczny z grupy nienasyconych alkoholi polihydroksylowych. Jest niezbędny do funkcjonowania organizmów żywych. Dla niektórych zwierząt, w tym ludzi, jest witaminą, czyli musi być dostarczany w pożywieniu. Jest przeciwutleniaczem stosowanym jako dodatek do żywności. W warunkach standardowych jest białym, krystalicznym ciałem stałym. Dobrze rozpuszcza się w wodzie, a jego roztwór ma odczyn kwasowy.

Występowanie i synteza[edytuj]

Biosynteza[edytuj]

Kwas L-askorbinowy występuje naturalnie w wielu organizmach roślinnych i zwierzęcych. W obu królestwach substratem do biosyntezy tego związku jest D-glukoza, jednak przebiega ona w różny sposób. U roślin glukoza jest utleniana w pozycji C-2, po czym następuje epimeryzacja atomu C-5 i kolejne utlenianie, w pozycji C-1. U zwierząt szlak metaboliczny przebiega przez kwas glukuronowy, po czym następuje inwersja szkieletu węglowego, w efekcie czego atomy C-1 i C-6 glukozy stają się odpowiednio atomami C-6 i C-1 kwasu askorbinowego[8].

Niezdolność do syntezy[edytuj]

U szeregu zwierząt, między innymi naczelnych, a także odległych gatunkowo świnek morskich lub ryb doskonałokostnych (należą do nich pstrąg tęczowy i karp), kwas askorbinowy musi być dostarczany w pożywieniu, gdyż ich organizmy go nie wytwarzają. U naczelnych jest to efektem mutacji w genie odpowiedzialnym za wytwarzanie oksydazy L-gulono-γ-laktonowej (GLO), która w wątrobie katalizuje ostatni etap biosyntezy kwasu askorbinowego z D-glukozy, tj. utleniania L-gulonolaktonu[9][10]. Szacuje się, że unieczynnienie tego genu nastąpiło ok. 60–75 mln lat temu, wkrótce po rozdzieleniu się małp właściwych i małpiatek[10]. Natomiast u ryb doskonałokostnych oprócz mutacji w GLO obecne są też inne mutacje uniemożliwiające syntezę witaminy C; niezdolność do wytwarzania tego związku pojawiła się u nich ok. 200 mln lat temu[11][12][10].

Produkcja[edytuj]

Większość kwasu askorbinowego produkowanego przemysłowo jest wytwarzana metodą opracowaną w roku 1934 przez Reichsteina i Grüssnera[13], w której substratem jest także naturalna D-glukoza[8].

Budowa i właściwości chemiczne[edytuj]

Występuje naturalnie jako związek o konfiguracji L w łańcuchu bocznym i konfiguracji D układu furanowego. Pod wpływem metanolowego roztworu NaOH ulega epimeryzacji do kwasu erytrobowego (kwasu D-izoaskorbinowego, E315), różniącego się konfiguracją łańcucha bocznego[8].

Izomery kwasu askorbinowego:
kwas L-askorbinowy (R,S) (1a), kwas D-askorbinowy (S,R) (1b)
kwas L-izoaskorbinowy (S,S) (2a), kwas D-izoaskorbinowy (R,R) (2b)

Charakter kwasowy mają grupy hydroksylowe w pozycjach 2 i 3, zwłaszcza grupa 3-OH, której pKa wynosi 4,17[8]. Anion powstały po dysocjacji protonu z grupy 3-OH jest stabilizowany przez rezonans chemiczny:

Kwasowość kwasu askorbinowego

Rola w organizmie człowieka[edytuj]

Witamina C odgrywa istotną rolę w funkcjonowaniu ludzkiego organizmu. Bierze m.in. udział w przemianach tyrozyny, syntezie steroidów nadnerczowych. Ma również wpływ na zachowanie prawidłowego potencjału oksydacyjnego w komórce.

Badania wskazują brak wpływu zażywania witaminy C na ryzyko pojawienia się przeziębienia oraz mały wpływ na czas jego trwania (skrócenie czasu o 14% dla dzieci i 8% dla dorosłych). Wyjątkiem była grupa uczestników maratonów, narciarzy i żołnierzy przebywających w bardzo niskich temperaturach lub poddanych intensywnemu wysiłkowi fizycznemu, u których zaobserwowano 50% zmniejszenie występowania przeziębienia przy zażywaniu 2 g witaminy C dziennie[14].

Rekomendowane spożycie witaminy C dla dorosłego człowieka wynosi od 45 do 90 mg na dobę[15][16]. Organizmy większości zwierząt i roślin wytwarzają ten związek. Wyjątkiem są organizmy ssaków naczelnych (w tym człowieka), świnki morskiej i niektórych gatunków nietoperzy (ze względu na mutację i utratę enzymu: oksydazy L-gulonolaktonowej), którym musi być ona dostarczona z zewnątrz[17].

Skutki niedoboru[edytuj]

Szkorbut, samoistne krwawienia, uszkodzenia naczyń krwionośnych, krwawe wybroczyny, złe gojenie i odnawianie się ran, rozpulchnienie dziąseł, zmiany w zębach (np. zgorzel), bolesność stawów i mięśni, obrzęki kończyn, osłabienie, utrata apetytu, obniżenie wydolności fizycznej, depresja, osteoporoza, niedokrwistość mikrocytarna niedobarwliwa, nadczynność gruczołu tarczowego, zaburzenia neurologiczne, wtórne infekcje, schorzenia żołądka, zapalenie błony śluzowej, przedłużenie okresu zaziębienia organizmu i trudności w leczeniu zakażeń. Ostatecznie może prowadzić do śmierci.

Zachodnie społeczeństwa generalnie spożywają znacznie więcej witaminy C w diecie, niż jest to niezbędne do zapobiegania rozwoju szkorbutu[18].

Skutki nadmiaru[edytuj]

Kwas askorbinowy nie jest toksyczny, ale przyjmowany w nadmiarze (dawki powyżej 2 g na dobę) może wywoływać dolegliwości żołądka, nudności, biegunkę, wymioty, wysypkę skórną, obniżać odporność po radykalnym zmniejszeniu dawki. Zazwyczaj jednak jego nadmiar wydalany jest z organizmu wraz z moczem.

Ze względu na metaboliczny wpływ witaminy C zaleca się unikanie spożywania większych jej dawek (tj. powyżej 500 mg na dobę) w przypadku występowania lub skłonności do powstawania kamieni nerkowych, w skład których wchodzi szczawian wapnia lub kwas moczowy. Takie samo zalecenie odnosi się też do osób chorujących na takie schorzenia jak hemochromatoza, talasemia i niedokrwistość syderoblastyczna[19][20][21][22][23]. Szacuje się, że ograniczone w czasie dożylne przyjmowanie wysokich dawek witaminy C nie powinno zwiększać ryzyka kamicy[24]. Prospektywna analiza kohortowa z roku 2015 wykazała, że suplementacja witaminy C zwiększa ryzyko wystąpienia kamieni nerkowych u mężczyzn, ale nie u kobiet[25].

Stosowanie wyższych niż zalecane dawek witaminy C w czasie ciąży może być szkodliwe dla płodu. Wysokie dawki tej witaminy, według klasyfikacji FDA ryzyka stosowania leków w czasie ciąży, należą do kategorii C. Oznacza to, że w badaniach na zwierzętach wykazano działanie niepożądane na płód, jednak jej wpływ na ciążę człowieka nie jest potwierdzony w badaniach klinicznych[26].

Suplementacja[edytuj]

Badania naukowe nad potencjalnymi pozytywnymi skutkami zdrowotnymi suplementacji witaminą C dostarczają sprzecznych wyników. Badanie przeprowadzone przez U.S. Preventive Disease Task Force nie wykazało dowodów na ochronny wpływ suplementacji witaminą C przeciwko rozwojowi chorób układu krążenia i nowotworów[27]. Nie udało się także klinicznie udowodnić wpływu witaminy C na długość życia[28].

Zapobieganie rozwojowi nowotworów[edytuj]

Badanie z 2013 roku nie wykazało, że suplementacja witaminą C zmniejsza ryzyko rozwoju raka płuc u pacjentów zdrowych oraz znajdujących się w grupie wysokiego ryzyka (palaczy i narażonych na wdychanie włókien azbestu)[29]. Metaanaliza z roku 2014 wykazała słabą zależność pomiędzy suplementacją witaminą C, a zmniejszoną zachorowalnością na raka płuc[30]. Kolejna metaanaliza nie wykazała związku witaminy C z ryzykiem zachorowania na raka prostaty[27].

W celu oszacowania wpływu suplementacji witaminą C na zapadalność na nowotwór jelita grubego przeprowadzono dwie metaanalizy. Jedno z badań wykazało słabą zależność pomiędzy konsumpcją witaminy C a zmniejszoną zapadalnością na tą chorobę. Drugie nie wykazało takich zależności[31][32].

Analiza metadanych z 2011 nie potwierdziła, że witamina C zapobiega rozwojowi nowotworów piersi[33], ale kolejne badanie wykazało, że witamina C może mieć związek ze zwiększoną przeżywalnością u pacjentek już chorych[34].

Choroby układu krążenia[edytuj]

Metaanaliza z 2013 roku nie wykazała wpływu suplementacji witaminą C na zmniejszenie ryzyka zawału, wylewu, śmierci w wyniku choroby układu krążenia ani śmierci ogółem[35]. Kolejna analiza wykazała jednak odwrotną zależność pomiędzy witaminą C a ryzykiem wylewu[36].

Metaanaliza 44 badań klinicznych wykazała istotny pozytywny wpływ suplementacji dobowymi dawkami witaminy C powyżej 500mg na funkcje śródbłonka. Wykazano, że efekt ten był silniejszy u osób o zwiększonym ryzyku zapadania na choroby układu krążenia[37] .

Choroby przewlekłe[edytuj]

Nie wykazano wpływu suplementacji witaminą C na leczenie reumatoidalnego zapalenia stawów[38].

Badania badające wpływ witaminy C na rozwój choroby Alzheimera osiągnęły sprzeczne wyniki[39][40]. Utrzymywanie zdrowego spożycia witaminy C w diecie jest prawdopodobnie istotniejsze niż suplementacja[41].

Badanie efektu spożywania dawek witaminy C przekraczających RDA nie wykazało jej istotnego wpływu na zapobieganie i hamowanie rozwoju zaćmy starczej[42].

Przeziębienie[edytuj]

Wpływ witaminy C na leczenie przeziębienia był obiektem wielu badań naukowych. Wykazano, że nie jest ona skuteczna w zapobieganiu, czy leczeniu przeziębieniu poza szczególnymi przypadkami (zwłaszcza u osób uprawiających intensywnie sport w zimnym otoczeniu)[43][44]>. Rutynowa suplementacja witaminą C nie redukuje prawdopodobieństwa zachorowania ani nasilenia przeziębienia w ogólnej populacji, ale może zredukować długość trwania choroby[43][45].

Źródła w pożywieniu[edytuj]

Witamina C zawarta w pożywieniu należy do najbardziej wrażliwych witamin wystawionych na działanie czynników zewnętrznych, którą niszczy wysoka temperatura, wystawienie na dostęp światła oraz na bezpośredni kontakt z powietrzem[46].

Zastosowanie w przemyśle spożywczym[edytuj]

Kwas askorbinowy jest przeciwutleniaczem i jako taki jest stosowany w przemyśle spożywczym, podobnie jak jego sole i estry. Symbole stosowane do oznaczenia tych związków:

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska IX. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2011, s. 4574. ISBN 978-8388157-77-6.
  2. Kwas askorbinowy – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  3. Kwas L-askorbinowy (DB00126) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.
  4. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska VI. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2002, s. 1176. ISBN 83-88157-18-3.
  5. a b c d e Kwas askorbinowy. Karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich dla Polski. [dostęp 2011-06-22].
  6. Kwas askorbinowy (ICSC: 0379) (ang.) Międzynarodowa karta bezpieczeństwa chemicznego. Międzynarodowy Program Bezpieczeństwa Chemicznego.
  7. Kwas askorbinowy (ang.). Karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich dla Stanów Zjednoczonych. [dostęp 2011-06-22].
  8. a b c d Manfred Eggersdorfer i współpr.: Vitamins. 10. Vitamin C (l-Ascorbic Acid). W: Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry. Veinheim: Wiley-VCH Verlag, 2005, s. 110–123. DOI: 10.1002/14356007.a27_443.
  9. J.J. Burns. Missing step in man, monkey and guinea pig required for the biosynthesis of L-ascorbic acid. „Nature”. 180 (4585), s. 553, 1957. DOI: 10.1038/180553a0. PMID: 13477232. 
  10. a b c M.Y. Lachapelle, G. Drouin. Inactivation dates of the human and guinea pig vitamin C genes. „Genetica”. 139 (2), s. 199–207, 2011. DOI: 10.1007/s10709-010-9537-x. PMID: 21140195. 
  11. K. Dabrowski. Gulonolactone oxidase is missing in teleost fish. The direct spectrophotometric assay. „Biol Chem Hoppe Seyler”. 371 (3), s. 207–214, 1990. DOI: 10.1515/bchm3.1990.371.1.207. PMID: 2340104. 
  12. Dabrowski, K. Primitive actimoterigian fishes can synthesize ascorbic acid. „Experientia”. 50 (8), s. 745–748, 1994. DOI: 10.1007/BF01919376. 
  13. Reichstein, T., Grüssner, A. Eine ergiebige Synthese der l-Ascorbinsäure (C-Vitamin). „Helvetica Chimica Acta”. 17 (1), s. 311–328, 1934. DOI: 10.1002/hlca.19340170136. 
  14. Harri Hemilä, Robert M. Douglas. Vitamin C for Preventing and Treating the Common Cold. „PLoS Medicine”. 2 (6), s. 168, 2005-06-28. PLoS Med. DOI: 10.1371/journal.pmed.0020168. 
  15. Vitamin and mineral requirements in human nutrition, 2nd edition (ang.). Światowa Organizacja Zdrowia, 2004. [dostęp 2010-02-08].
  16. Health Canada: Vitamin C: Recommended Dietary Allowances (ang.). 2007-09-13. [dostęp 2010-02-08].
  17. Biochemia stresu oksydacyjnego. Uniwersytet Jagielloński, Zakład Biotechnologii Medycznej. [dostęp 2014-11-07]. s. 39.
  18. Table 3.2 Vitamin C intakes (expressed as mg/d) from food sources. W: Canadian Community Health Survey Cycle 2.2, Nutrition [on-line]. Statistics Canada, 2004. [dostęp 2016-04-17]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  19. L.K. Massey, M. Liebman, S.A. Kynast-Gales. Ascorbate increases human oxaluria and kidney stone risk. „J Nutr”. 135 (7), s. 1673–1677, 2005. PMID: 15987848. 
  20. C.S. Johnston. Biomarkers for establishing a tolerable upper intake level for vitamin C. „Nutr Rev”. 57 (3), s. 71–77, 1999. PMID: 10101920. 
  21. C.S. Tsao, S.L. Salimi. Effect of large intake of ascorbic acid on urinary and plasma oxalic acid levels. „Int J Vitam Nutr Res”. 54 (2-3), s. 245–249, 1984. PMID: 6500850. 
  22. K.H. Schmidt, V. Hagmaier, D.H. Hornig, J.P. Vuilleumier i inni. Urinary oxalate excretion after large intakes of ascorbic acid in man. „Am J Clin Nutr”. 34 (3), s. 305–311, 1981. PMID: 7211731. 
  23. M. Urivetzky, D. Kessaris, A.D. Smith. Ascorbic acid overdosing: a risk factor for calcium oxalate nephrolithiasis. „J Urol”. 147 (5), s. 1215–1218, 1992. PMID: 1569652. 
  24. L. Robitaille, O.A. Mamer, W.H. Miller, M. Levine i inni. Oxalic acid excretion after intravenous ascorbic acid administration. „Metabolism”. 58 (2), s. 263–269, 2009. DOI: 10.1016/j.metabol.2008.09.023. PMID: 19154961. PMCID: PMC3482487. 
  25. Pietro Manuel Ferraro, Gary C. Curhan, Giovanni Gambaro, Eric N. Taylor. Total, Dietary, and Supplemental Vitamin C Intake and Risk of Incident Kidney Stones. „American Journal of Kidney Diseases”, 2015. DOI: 10.1053/j.ajkd.2015.09.005. PMID: 26463139. 
  26. Ascorbic acid Use During Pregnancy. Drugs.com. [dostęp 2016-04-17].
  27. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać J. Stratton, M. Godwin. The effect of supplemental vitamins and minerals on the development of prostate cancer: a systematic review and meta-analysis. „Fam Pract”. 28 (3), s. 243-252, 2011. DOI: 10.1093/fampra/cmq115. PMID: 21273283. 
  28. G. Bjelakovic, D. Nikolova, LL. Gluud, RG. Simonetti i inni. Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases. „Cochrane Database Syst Rev”. 3, s. CD007176, 2012. DOI: 10.1002/14651858.CD007176.pub2. PMID: 22419320. 
  29. M. Cortés-Jofré, JR. Rueda, G. Corsini-Muñoz, C. Fonseca-Cortés i inni. Drugs for preventing lung cancer in healthy people. „Cochrane Database Syst Rev”. 10, s. CD002141, 2012. DOI: 10.1002/14651858.CD002141.pub2. PMID: 23076895. 
  30. J. Luo, L. Shen, D. Zheng. Association between vitamin C intake and lung cancer: a dose-response meta-analysis. „Sci Rep”. 4, s. 6161, 2014. DOI: 10.1038/srep06161. PMID: 25145261. 
  31. X. Xu, E. Yu, L. Liu, W. Zhang i inni. Dietary intake of vitamins A, C, and E and the risk of colorectal adenoma: a meta-analysis of observational studies. „Eur J Cancer Prev”. 22 (6), s. 529-539, 2013. DOI: 10.1097/CEJ.0b013e328364f1eb. PMID: 24064545. 
  32. D. Papaioannou, KL. Cooper, C. Carroll, D. Hind i inni. Antioxidants in the chemoprevention of colorectal cancer and colorectal adenomas in the general population: a systematic review and meta-analysis. „Colorectal Dis”. 13 (10), s. 1085-1099, 2011. DOI: 10.1111/j.1463-1318.2010.02289.x. PMID: 20412095. 
  33. H. Fulan, J. Changxing, WY. Baina, Z. Wencui i inni. Retinol, vitamins A, C, and E and breast cancer risk: a meta-analysis and meta-regression. „Cancer Causes Control”. 22 (10), s. 1383-1396, 2011. DOI: 10.1007/s10552-011-9811-y. PMID: 21761132. 
  34. HR. Harris, N. Orsini, A. Wolk. Vitamin C and survival among women with breast cancer: a meta-analysis. „Eur J Cancer”. 50 (7), s. 1223-1231, 2014. DOI: 10.1016/j.ejca.2014.02.013. PMID: 24613622. 
  35. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Y. Ye, J. Li, Z. Yuan. Effect of antioxidant vitamin supplementation on cardiovascular outcomes: a meta-analysis of randomized controlled trials. „PLoS One”. 8 (2), s. e56803, 2013. DOI: 10.1371/journal.pone.0056803. PMID: 23437244. PMCID: PMC3577664. 
  36. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać GC. Chen, DB. Lu, Z. Pang, QF. Liu. Vitamin C intake, circulating vitamin C and risk of stroke: a meta-analysis of prospective studies.. „J Am Heart Assoc”. 2 (6), s. e000329, 2013. DOI: 10.1161/JAHA.113.000329. PMID: 24284213. PMCID: PMC3886767. 
  37. AW. Ashor, J. Lara, JC. Mathers, M. Siervo. Effect of vitamin C on endothelial function in health and disease: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. „Atherosclerosis”. 235 (1), s. 9-20, 2014. DOI: 10.1016/j.atherosclerosis.2014.04.004. PMID: 24792921. 
  38. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać CC. Rosenbaum, DP. O'Mathúna, M. Chavez, K. Shields. Antioxidants and antiinflammatory dietary supplements for osteoarthritis and rheumatoid arthritis. „Altern Ther Health Med”. 16 (2). s. 32-40. PMID: 20232616. 
  39. GE. Crichton, J. Bryan, KJ. Murphy. Dietary antioxidants, cognitive function and dementia - A systematic review. „Plant Foods Hum Nutr”. 68 (3), s. 279-92, Sep 2013. DOI: 10.1007/s11130-013-0370-0. PMID: 23881465. 
  40. FJ. Li, L. Shen, HF. Ji. Dietary intakes of vitamin E, vitamin C, and β-carotene and risk of Alzheimer's disease: a meta-analysis. „J Alzheimers Dis”. 31 (2), s. 253-258, 2012. DOI: 10.3233/JAD-2012-120349. PMID: 22543848. 
  41. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać FE. Harrison. A critical review of vitamin C for the prevention of age-related cognitive decline and Alzheimer's disease. „J Alzheimers Dis”. 29 (4), s. 711-726, 2012. DOI: 10.3233/JAD-2012-111853. PMID: 22366772. PMCID: PMC3727637. 
  42. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać MC. Mathew, AM. Ervin, J. Tao, RM. Davis. Antioxidant vitamin supplementation for preventing and slowing the progression of age-related cataract. „Cochrane Database Syst Rev”. 6, s. CD004567, 2012. DOI: 10.1002/14651858.CD004567.pub2. PMID: 22696344. PMCID: PMC4410744. 
  43. a b RM. Douglas, H. Hemilä, E. Chalker, B. Treacy. Vitamin C for preventing and treating the common cold. „Cochrane Database Syst Rev”, s. CD000980, 2007. DOI: 10.1002/14651858.CD000980.pub3. PMID: 17636648. 
  44. KA. Heimer, AM. Hart, LG. Martin, S. Rubio-Wallace. Examining the evidence for the use of vitamin C in the prophylaxis and treatment of the common cold. „J Am Acad Nurse Pract”. 21 (5), s. 295-300, 2009. DOI: 10.1111/j.1745-7599.2009.00409.x. PMID: 19432914. 
  45. H. Hemilä, E. Chalker. Vitamin C for preventing and treating the common cold. „Cochrane Database Syst Rev”. 1, s. CD000980, 2013. DOI: 10.1002/14651858.CD000980.pub4. PMID: 23440782. 
  46. Vitamin C. W: P. E. Norris: About Vitamins: Nature’s Keys to Radiant Health. Richard Clay (The Chaucer Press), Ltd,, 1982, s. 25. ISBN 0-7225-0803-4. (ang.)
  47. a b Anna Szczepańska, Anna Ners, Zofia Zawistowska: Kuchnia i zdrowie. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1988. ISBN 83-200-1072-1.
  48. Acerola (Malpighia glabra L., M. punicifolia M. emarginata DC.) Agriculture, Production, and Nutrition. W: Paul D. Johnson: Plants in Human Health and Nutrition Policy. T. 91. Karger Publishers, 2003, s. 63–74. ISBN 978-3-8055-7554-6. (ang.)
  49. Pummelo, raw. W: National Nutrient Database for Standard Reference Release 28 [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2016-04-17].
  50. Oranges, raw, all commercial varieties. W: National Nutrient Database for Standard Reference Release 28 [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2016-04-17].
  51. Lemons, raw, without peel. W: National Nutrient Database for Standard Reference Release 28 [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2016-04-17].

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.