Kwas askorbinowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kwas L-askorbinowy
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C6H8O6
Masa molowa 176,13 g/mol
Wygląd biały lub prawie biały, krystaliczny proszek lub bezbarwne kryształy, ciemniejące na świetle i powietrzu[1]
Identyfikacja
Numer CAS 50-81-7
PubChem 5785[2]
DrugBank DB00126[3]
Podobne związki
Pochodne sole askorbinian sodu
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja medyczna
ATC G01 AD03
S01 XA15
A11 GA01
A11 GB01

Kwas askorbinowy, witamina C (E300, łac. acidum ascorbicum) – organiczny związek chemiczny z grupy nienasyconych alkoholi polihydroksylowych. Jest niezbędny do funkcjonowania organizmów żywych. Dla niektórych zwierząt, w tym ludzi, jest witaminą, czyli musi być dostarczany w pożywieniu. Jest także przeciwutleniaczem stosowanym jako dodatek do żywności[8].

Budowa i właściwości chemiczne[edytuj]

Występuje naturalnie jako związek o konfiguracji L w łańcuchu bocznym i konfiguracji D układu furanowego. Pod wpływem metanolowego roztworu NaOH ulega epimeryzacji do kwasu erytrobowego (kwasu D-izoaskorbinowego, E315), różniącego się konfiguracją łańcucha bocznego[9].

Izomery kwasu askorbinowego:
kwas L-askorbinowy (R,S) (1a), kwas D-askorbinowy (S,R) (1b)
kwas L-izoaskorbinowy (S,S) (2a), kwas D-izoaskorbinowy (R,R) (2b)

Charakter kwasowy mają grupy hydroksylowe w pozycjach 2 i 3, zwłaszcza grupa 3-OH, której pKa wynosi 4,17[9]. Anion powstały po dysocjacji protonu z grupy 3-OH jest stabilizowany przez rezonans chemiczny:

Kwasowość kwasu askorbinowego

Jest bardzo nietrwała, łatwo ulega rozpadowi pod wpływem tlenu i wysokiej temperatury[10].

Występowanie i synteza[edytuj]

Biosynteza[edytuj]

Kwas L-askorbinowy występuje naturalnie w wielu organizmach roślinnych i zwierzęcych[8]. W obu królestwach substratem do biosyntezy tego związku jest D-glukoza, jednak przebiega ona w różny sposób. U roślin glukoza jest utleniana w pozycji C-2, po czym następuje epimeryzacja atomu C-5 i kolejne utlenianie, w pozycji C-1. U zwierząt szlak metaboliczny przebiega przez kwas glukuronowy, po czym następuje inwersja szkieletu węglowego, w efekcie czego atomy C-1 i C-6 glukozy stają się odpowiednio atomami C-6 i C-1 kwasu askorbinowego[9].

Niezdolność do syntezy[edytuj]

U szeregu zwierząt, między innymi naczelnych, a także odległych gatunkowo świnek morskich[8][11][12] lub ryb doskonałokostnych (należą do nich pstrąg tęczowy i karp), kwas askorbinowy musi być dostarczany w pożywieniu, gdyż ich organizmy go nie wytwarzają. U naczelnych jest to efektem mutacji w genie odpowiedzialnym za wytwarzanie oksydazy L-gulono-γ-laktonowej (GLO), która w wątrobie katalizuje ostatni etap biosyntezy kwasu askorbinowego z D-glukozy, tj. utleniania L-gulonolaktonu[11][12]. Szacuje się, że unieczynnienie tego genu nastąpiło ok. 60–75 mln lat temu, wkrótce po rozdzieleniu się małp właściwych i małpiatek[12]. Natomiast u ryb doskonałokostnych oprócz mutacji w GLO obecne są też inne mutacje uniemożliwiające syntezę witaminy C; niezdolność do wytwarzania tego związku pojawiła się u nich ok. 200 mln lat temu[12][13][14].

Produkcja[edytuj]

Większość kwasu askorbinowego produkowanego przemysłowo jest wytwarzana metodą opracowaną w roku 1934 przez Reichsteina i Grüssnera[15], w której substratem jest także naturalna D-glukoza[9].

Źródła w pożywieniu[edytuj]

Witamina C zawarta w pożywieniu należy do najbardziej wrażliwych witamin wystawionych na działanie czynników zewnętrznych, którą niszczy wysoka temperatura, wystawienie na dostęp światła oraz na bezpośredni kontakt z powietrzem[16].

Rola w organizmie człowieka[edytuj]

Jest przeciwutleniaczem[22][23]. Aktywuje wiele enzymów[8], ułatwia asymilację żelaza[10][22][24], wpływa na syntezę kortykosteroidów[22][23] oraz niektórych neuroprzekaźników[23]. Utrzymuje prawidłowy stan tkanki łącznej[22][25] (jest niezbędny w syntezie kolagenu[10][23][24][25]), wzmacnia dziąsła i zęby, zabija bakterie wywołujące próchnicę zębów[24]. Wzmacnia odporność organizmu na infekcje[10][23][24][25]. Ułatwia gojenie się ran[25]. Stabilizuje psychikę[24]. Bierze udział w przemianach tyrozyny. Ma również wpływ na zachowanie prawidłowego potencjału oksydacyjnego w komórce[potrzebny przypis].

Badania wskazują brak wpływu zażywania witaminy C na ryzyko pojawienia się przeziębienia oraz mały wpływ na czas jego trwania (skrócenie czasu o 14% dla dzieci i 8% dla dorosłych). Wyjątkiem była grupa uczestników maratonów, narciarzy i żołnierzy przebywających w bardzo niskich temperaturach lub poddanych intensywnemu wysiłkowi fizycznemu, u których zaobserwowano 50% zmniejszenie występowania przeziębienia przy zażywaniu 2 g witaminy C dziennie[26].

Rekomendowane spożycie witaminy C dla dorosłego człowieka wynosi od 45 do 90 mg na dobę[27][28]. Organizmy większości zwierząt i roślin wytwarzają ten związek. Wyjątkiem są organizmy ssaków naczelnych (w tym człowieka), świnki morskiej i niektórych gatunków nietoperzy (ze względu na mutację i utratę enzymu: oksydazy L-gulonolaktonowej), którym musi być ona dostarczona z zewnątrz[29].

Skutki niedoboru[edytuj]

Szkorbut[8][10][22][23][24][25] (krwawienie i owrzodzenie dziąseł, wypadanie zębów)[22][25], kruchość i pękanie naczyń krwionośnych[22][23][24], osłabienie odporności organizmu[22][24][25], obrzmiałe i bolesne stawy[22], nieprawidłowe zrastanie się kości, powolne gojenie się ran[23][25].

Zachodnie społeczeństwa spożywają znacznie więcej witaminy C w diecie, niż jest to niezbędne do zapobiegania rozwoju szkorbutu[30].

Na jej niedobór często cierpią palacze, stąd charakterystyczne na ich skórze liczne drobne zmarszczki[24].

Skutki nadmiaru[edytuj]

Kwas askorbinowy nie jest toksyczny, ale przyjmowany w nadmiarze (dawki powyżej 2 g na dobę) może wywoływać dolegliwości żołądka, nudności, biegunkę, wymioty, wysypkę skórną, obniżać odporność po radykalnym zmniejszeniu dawki. Zazwyczaj jednak jego nadmiar wydalany jest z organizmu wraz z moczem.

Ze względu na metaboliczny wpływ witaminy C zaleca się unikanie spożywania większych jej dawek (tj. powyżej 500 mg na dobę) w przypadku występowania lub skłonności do powstawania kamieni nerkowych, w skład których wchodzi szczawian wapnia lub kwas moczowy. Takie samo zalecenie odnosi się też do osób chorujących na takie schorzenia jak hemochromatoza, talasemia i niedokrwistość syderoblastyczna[31][32][33][34][35]. Szacuje się, że ograniczone w czasie dożylne przyjmowanie wysokich dawek witaminy C nie powinno zwiększać ryzyka kamicy[36]. Prospektywna analiza kohortowa z roku 2015 wykazała, że suplementacja witaminy C zwiększa ryzyko wystąpienia kamieni nerkowych u mężczyzn, ale nie u kobiet[37].

Stosowanie wyższych niż zalecane dawek witaminy C w czasie ciąży może być szkodliwe dla płodu. Wysokie dawki tej witaminy, według klasyfikacji FDA ryzyka stosowania leków w czasie ciąży, należą do kategorii C. Oznacza to, że w badaniach na zwierzętach wykazano działanie niepożądane na płód, jednak jej wpływ na ciążę człowieka nie jest potwierdzony w badaniach klinicznych[38].

Suplementacja[edytuj]

Badania naukowe nad potencjalnymi pozytywnymi skutkami zdrowotnymi suplementacji witaminą C dostarczają sprzecznych wyników. Badanie przeprowadzone przez U.S. Preventive Disease Task Force nie wykazało dowodów na ochronny wpływ suplementacji witaminą C przeciwko rozwojowi chorób układu krążenia i nowotworów[39]. Nie udało się także klinicznie udowodnić wpływu witaminy C na długość życia[40].

Zapobieganie rozwojowi nowotworów[edytuj]

Badanie z 2013 roku nie wykazało, że suplementacja witaminą C zmniejsza ryzyko rozwoju raka płuc u pacjentów zdrowych oraz znajdujących się w grupie wysokiego ryzyka (palaczy i narażonych na wdychanie włókien azbestu)[41]. Metaanaliza z roku 2014 wykazała słabą zależność pomiędzy suplementacją witaminą C a zmniejszoną zachorowalnością na raka płuc[42]. Kolejna metaanaliza nie wykazała związku witaminy C z ryzykiem zachorowania na raka prostaty[39].

W celu oszacowania wpływu suplementacji witaminą C na zapadalność na nowotwór jelita grubego przeprowadzono dwie metaanalizy. Jedno z badań wykazało słabą zależność pomiędzy konsumpcją witaminy C a zmniejszoną zapadalnością na tą chorobę. Drugie nie wykazało takich zależności[43][44].

Analiza metadanych z 2011 nie potwierdziła, że witamina C zapobiega rozwojowi nowotworów piersi[45], ale kolejne badanie wykazało, że witamina C może mieć związek ze zwiększoną przeżywalnością u pacjentek już chorych[46].

Choroby układu krążenia[edytuj]

Metaanaliza z 2013 roku nie wykazała wpływu suplementacji witaminą C na zmniejszenie ryzyka zawału, wylewu, śmierci w wyniku choroby układu krążenia ani śmierci ogółem[47]. Kolejna analiza wykazała jednak odwrotną zależność pomiędzy witaminą C a ryzykiem wylewu[48].

Metaanaliza 44 badań klinicznych wykazała istotny pozytywny wpływ suplementacji dobowymi dawkami witaminy C powyżej 500 mg na funkcje śródbłonka. Wykazano, że efekt ten był silniejszy u osób o zwiększonym ryzyku zapadania na choroby układu krążenia[49].

Choroby przewlekłe[edytuj]

Nie wykazano wpływu suplementacji witaminą C na leczenie reumatoidalnego zapalenia stawów[50].

Badania badające wpływ witaminy C na rozwój choroby Alzheimera osiągnęły sprzeczne wyniki[51][52]. Utrzymywanie zdrowego spożycia witaminy C w diecie jest prawdopodobnie istotniejsze niż suplementacja[53].

Badanie efektu spożywania dawek witaminy C przekraczających RDA nie wykazało jej istotnego wpływu na zapobieganie i hamowanie rozwoju zaćmy starczej[54].

Przeziębienie[edytuj]

Wpływ witaminy C na leczenie przeziębienia był obiektem wielu badań naukowych. Wykazano, że nie jest ona skuteczna w zapobieganiu, czy leczeniu przeziębienia poza szczególnymi przypadkami (zwłaszcza u osób uprawiających intensywnie sport w zimnym otoczeniu)[55][56]. Rutynowa suplementacja witaminą C nie redukuje prawdopodobieństwa zachorowania ani nasilenia przeziębienia w ogólnej populacji, ale może zredukować długość trwania choroby[55][57][58].

Zastosowanie w przemyśle spożywczym[edytuj]

Kwas askorbinowy jest przeciwutleniaczem i jako taki jest stosowany w przemyśle spożywczym, podobnie jak jego sole i estry. Symbole stosowane do oznaczenia tych związków:

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska IX. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2011, s. 4574. ISBN 978-8388157-77-6.
  2. Kwas askorbinowy (CID: 5785) (ang.) w bazie PubChem, United States National Library of Medicine.
  3. Kwas L-askorbinowy (DB00126) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.
  4. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska VI. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2002, s. 1176. ISBN 83-88157-18-3.
  5. a b c d e Kwas askorbinowy (nr A5960) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck KGaA) na obszar Polski. [dostęp 2011-06-22].
  6. Kwas askorbinowy (ICSC: 0379) (pol. • ang.)międzynarodowa karta bezpieczeństwa chemicznego (ICSC), Międzynarodowa Organizacja Pracy.
  7. Kwas askorbinowy (nr A5960) (ang.) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck KGaA) na obszar Stanów Zjednoczonych. [dostęp 2011-06-22].
  8. a b c d e Słownik tematyczny. Biologia cz. 1. Warszawa: PWN, 2011, s. 21. ISBN 978-83-01-16529-1.
  9. a b c d Manfred Eggersdorfer i współpr.: Vitamins. 10. Vitamin C (l-Ascorbic Acid). W: Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry. Veinheim: Wiley-VCH Verlag, 2005, s. 110–123. DOI: 10.1002/14356007.a27_443. (ang.)
  10. a b c d e Barbara Bukała: Biologia. Fizjologia zwierząt z elementami fizjologii człowieka. Kraków: Wydawnictwo Szkolne Omega, 2005, s. 149–150. ISBN 83-7267-192-3.
  11. a b J.J. Burns. Missing step in man, monkey and guinea pig required for the biosynthesis of L-ascorbic acid. „Nature”. 180 (4585), s. 553, 1957. DOI: 10.1038/180553a0. PMID: 13477232 (ang.). 
  12. a b c d M.Y. Lachapelle, G. Drouin. Inactivation dates of the human and guinea pig vitamin C genes. „Genetica”. 139 (2), s. 199–207, 2011. DOI: 10.1007/s10709-010-9537-x. PMID: 21140195 (ang.). 
  13. K. Dabrowski. Gulonolactone oxidase is missing in teleost fish. The direct spectrophotometric assay. „Biol Chem Hoppe Seyler”. 371 (3), s. 207–214, 1990. DOI: 10.1515/bchm3.1990.371.1.207. PMID: 2340104 (ang.). 
  14. K. Dabrowski. Primitive actimoterigian fishes can synthesize ascorbic acid. „Experientia”. 50 (8), s. 745–748, 1994. DOI: 10.1007/BF01919376 (ang.). 
  15. T. Reichstein, A. Grüssner. Eine ergiebige Synthese der l-Ascorbinsäure (C-Vitamin). „Helvetica Chimica Acta”. 17 (1), s. 311–328, 1934. DOI: 10.1002/hlca.19340170136 (niem.). 
  16. Vitamin C. W: P. E. Norris: About Vitamins: Nature’s Keys to Radiant Health. Richard Clay (The Chaucer Press), Ltd., 1982, s. 25. ISBN 0-7225-0803-4. (ang.)
  17. a b Anna Szczepańska, Anna Ners, Zofia Zawistowska: Kuchnia i zdrowie. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1988. ISBN 83-200-1072-1.
  18. Acerola (Malpighia glabra L., M. punicifolia M. emarginata DC.) Agriculture, Production, and Nutrition. W: Paul D. Johnson: Plants in Human Health and Nutrition Policy. T. 91. Karger Publishers, 2003, s. 63–74. ISBN 978-3-8055-7554-6. (ang.)
  19. Pummelo, raw (ang.). W: National Nutrient Database for Standard Reference Release 28 [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2016-04-17].
  20. Oranges, raw, all commercial varieties (ang.). W: National Nutrient Database for Standard Reference Release 28 [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2016-04-17].
  21. Lemons, raw, without peel (ang.). W: National Nutrient Database for Standard Reference Release 28 [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2016-04-17].
  22. a b c d e f g h i Tablice biologiczne. Witold Mizerski (red.). Wyd. IV. Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2004, s. 30–31. ISBN 83-7350-059-6.
  23. a b c d e f g h Biologia. Czesław Jura, Jacek Godula (redaktorzy). Wyd. VII (przekład). Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2007, s. 889. ISBN 978-83-7073-412-1.
  24. a b c d e f g h i Biologia. Vademecum maturalne 2011. Monika Balcerowicz (red.). Gdynia: Operon, 2010, s. 219–221. ISBN 978-83-7680-166-7.
  25. a b c d e f g h Encyklopedia Biologia. Agnieszka Nawrot (red.). Kraków: Wydawnictwo GREG, s. 600. ISBN 978-83-7327-756-4.
  26. Harri Hemilä, Robert M. Douglas. Vitamin C for Preventing and Treating the Common Cold. „PLoS Medicine”. 2 (6), s. 168, 2005. PLoS Med. DOI: 10.1371/journal.pmed.0020168 (ang.). 
  27. Vitamin and mineral requirements in human nutrition, 2nd edition (ang.). Światowa Organizacja Zdrowia, 2004. [dostęp 2010-02-08].
  28. Health Canada: Vitamin C: Recommended Dietary Allowances (ang.). 2007-09-13. [dostęp 2010-02-08].
  29. Biochemia stresu oksydacyjnego. Uniwersytet Jagielloński, Zakład Biotechnologii Medycznej. [dostęp 2014-11-07]. s. 39.
  30. Table 3.2 Vitamin C intakes (expressed as mg/d) from food sources (ang.). W: Canadian Community Health Survey Cycle 2.2, Nutrition [on-line]. Statistics Canada, 2004. [dostęp 2016-04-17]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  31. L.K. Massey, M. Liebman, S. A. Kynast-Gales. Ascorbate increases human oxaluria and kidney stone risk. „Journal of Nutrition”. 135 (7), s. 1673–1677, 2005. PMID: 15987848 (ang.). 
  32. C.S. Johnston. Biomarkers for establishing a tolerable upper intake level for vitamin C. „Nutrition Reviews”. 57 (3), s. 71–77, 1999. PMID: 10101920 (ang.). 
  33. C.S. Tsao, S.L. Salimi. Effect of large intake of ascorbic acid on urinary and plasma oxalic acid levels. „Internationa Journal of Vitamin and Nutrition Research”. 54 (2–3), s. 245–249, 1984. PMID: 6500850 (ang.). 
  34. K.H. Schmidt, V. Hagmaier, D.H. Hornig, J.P. Vuilleumier i inni. Urinary oxalate excretion after large intakes of ascorbic acid in man. „American Journal of Clinical Nutrition”. 34 (3), s. 305–311, 1981. PMID: 7211731 (ang.). 
  35. M. Urivetzky, D. Kessaris, A.D. Smith. Ascorbic acid overdosing: A risk factor for calcium oxalate nephrolithiasis. „Journal of Urology”. 147 (5), s. 1215–1218, 1992. PMID: 1569652 (ang.). 
  36. L. Robitaille, O.A. Mamer, W.H. Miller, M. Levine i inni. Oxalic acid excretion after intravenous ascorbic acid administration. „Metabolism”. 58 (2), s. 263–269, 2009. DOI: 10.1016/j.metabol.2008.09.023. PMID: 19154961. PMCID: PMC3482487 (ang.). 
  37. Pietro Manuel Ferraro, Gary C. Curhan, Giovanni Gambaro, Eric N. Taylor. Total, Dietary, and Supplemental Vitamin C Intake and Risk of Incident Kidney Stones. „American Journal of Kidney Diseases”, 2015. DOI: 10.1053/j.ajkd.2015.09.005. PMID: 26463139 (ang.). 
  38. Ascorbic acid Use During Pregnancy (ang.). Drugs.com. [dostęp 2016-04-17].
  39. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać J. Stratton, M. Godwin. The effect of supplemental vitamins and minerals on the development of prostate cancer: a systematic review and meta-analysis. „Family Practice”. 28 (3), s. 243–252, 2011. DOI: 10.1093/fampra/cmq115. PMID: 21273283 (ang.). 
  40. G. Bjelakovic, D. Nikolova, L.L. Gluud, R.G. Simonetti i inni. Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases. „Cochrane Database of Systematic Reviews”. 3, s. CD007176, 2012. DOI: 10.1002/14651858.CD007176.pub2. PMID: 22419320 (ang.). 
  41. M. Cortés-Jofré, J.R. Rueda, G. Corsini-Muñoz, C. Fonseca-Cortés i inni. Drugs for preventing lung cancer in healthy people. „Cochrane Database of Systematic Reviews”. 10, s. CD002141, 2012. DOI: 10.1002/14651858.CD002141.pub2. PMID: 23076895 (ang.). 
  42. J. Luo, L. Shen, D. Zheng. Association between vitamin C intake and lung cancer: A dose-response meta-analysis. „Scientific Reports”. 4, s. 6161, 2014. DOI: 10.1038/srep06161. PMID: 25145261 (ang.). 
  43. X. Xu, E. Yu, L. Liu, W. Zhang i inni. Dietary intake of vitamins A, C, and E and the risk of colorectal adenoma: A meta-analysis of observational studies. „European Journal of Cancer Prevention”. 22 (6), s. 529–539, 2013. DOI: 10.1097/CEJ.0b013e328364f1eb. PMID: 24064545 (ang.). 
  44. D. Papaioannou, K.L. Cooper, C. Carroll, D. Hind i inni. Antioxidants in the chemoprevention of colorectal cancer and colorectal adenomas in the general population: A systematic review and meta-analysis. „Colorectal Disease”. 13 (10), s. 1085–1099, 2011. DOI: 10.1111/j.1463-1318.2010.02289.x. PMID: 20412095 (ang.). 
  45. H. Fulan, J. Changxing, W.Y. Baina, Z. Wencui i inni. Retinol, vitamins A, C, and E and breast cancer risk: A meta-analysis and meta-regression. „Cancer Causes Control”. 22 (10), s. 1383–1396, 2011. DOI: 10.1007/s10552-011-9811-y. PMID: 21761132 (ang.). 
  46. H.R. Harris, N. Orsini, A. Wolk. Vitamin C and survival among women with breast cancer: A meta-analysis. „European Journal of Cancer”. 50 (7), s. 1223–1231, 2014. DOI: 10.1016/j.ejca.2014.02.013. PMID: 24613622 (ang.). 
  47. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Y. Ye, J. Li, Z. Yuan. Effect of antioxidant vitamin supplementation on cardiovascular outcomes: A meta-analysis of randomized controlled trials. „PLoS One”. 8 (2), s. e56803, 2013. DOI: 10.1371/journal.pone.0056803. PMID: 23437244. PMCID: PMC3577664 (ang.). 
  48. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać G.C. Chen, D.B. Lu, Z. Pang, Q.F. Liu. Vitamin C intake, circulating vitamin C and risk of stroke: A meta-analysis of prospective studies.. „Journal of the American Heart Association”. 2 (6), s. e000329, 2013. DOI: 10.1161/JAHA.113.000329. PMID: 24284213. PMCID: PMC3886767 (ang.). 
  49. A.W. Ashor, J. Lara, J.C. Mathers, M. Siervo. Effect of vitamin C on endothelial function in health and disease: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. „Atherosclerosis”. 235 (1), s. 9–20, 2014. DOI: 10.1016/j.atherosclerosis.2014.04.004. PMID: 24792921 (ang.). 
  50. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać C.C. Rosenbaum, D.P. O'Mathúna, M. Chavez, K. Shields. Antioxidants and antiinflammatory dietary supplements for osteoarthritis and rheumatoid arthritis. „Alternative Therapies in Health and Medicine”. 16 (2). s. 32–40. PMID: 20232616 (ang.). 
  51. G.E. Crichton, J. Bryan, K.J. Murphy. Dietary antioxidants, cognitive function and dementia – A systematic review. „Plant Foods for Human Nutrition”. 68 (3), s. 279–292, 2013. DOI: 10.1007/s11130-013-0370-0. PMID: 23881465 (ang.). 
  52. F.J. Li, L. Shen, H.F. Ji. Dietary intakes of vitamin E, vitamin C, and β-carotene and risk of Alzheimer's disease: A meta-analysis. „Journal of Alzheimer's Disease”. 31 (2), s. 253–258, 2012. DOI: 10.3233/JAD-2012-120349. PMID: 22543848 (ang.). 
  53. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać F.E. Harrison. A critical review of vitamin C for the prevention of age-related cognitive decline and Alzheimer's disease. „Journal of Alzheimer's Disease”. 29 (4), s. 711–726, 2012. DOI: 10.3233/JAD-2012-111853. PMID: 22366772. PMCID: PMC3727637 (ang.). 
  54. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać M.C. Mathew, A.M. Ervin, J. Tao, R.M. Davis. Antioxidant vitamin supplementation for preventing and slowing the progression of age-related cataract. „Cochrane Database of Systematic Reviews”. 6, s. CD004567, 2012. DOI: 10.1002/14651858.CD004567.pub2. PMID: 22696344. PMCID: PMC4410744 (ang.). 
  55. a b R.M. Douglas, H. Hemilä, E. Chalker, B. Treacy. Vitamin C for preventing and treating the common cold. „Cochrane Database of Systematic Reviews”, s. CD000980, 2007. DOI: 10.1002/14651858.CD000980.pub3. PMID: 17636648 (ang.). 
  56. K.A. Heimer, A.M. Hart, L.G. Martin, S. Rubio-Wallace. Examining the evidence for the use of vitamin C in the prophylaxis and treatment of the common cold. „Journal of the American Association of Nurse Practitioners”. 21 (5), s. 295–300, 2009. DOI: 10.1111/j.1745-7599.2009.00409.x. PMID: 19432914 (ang.). 
  57. Harri Hemilä, E. Chalker. Vitamin C for preventing and treating the common cold. „Cochrane Database of Systematic Reviews”. 1, s. CD000980, 2013. DOI: 10.1002/14651858.CD000980.pub4. PMID: 23440782 (ang.). 
  58. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Harri Hemilä, Vitamin C and Infections, „Nutrients”, 9 (4), 2017, DOI10.3390/nu9040339, ISSN 2072-6643, PMID28353648, PMCIDPMC5409678 [dostęp 2017-09-27].

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.