Lata 80. XVI wieku
Wydarzenia na świecie
[edytuj | edytuj kod]- 1580
- 31 stycznia: Zmarł król Portugalii Henryk I. Po jego śmierci król Hiszpanii Filip II zgłosił pretensje do tronu portugalskiego[1]. Na jego polecenie Książę Alba wkroczył do Portugalii proklamując unię personalną Hiszpanii i Portugalii[2][1]. Portugalskie kolonie w większości przypadły Niderlandom, natomiast Brazylia pozostała przy Hiszpanii; okres ten stanowił szczyt potęgi hiszpańskiej[2].
- Bunt muzułmańskich feudałów w Biharze i Bengalu, stłumiony przez Akbara przy pomocy feudałów hinduskich[3].
- Hiszpański konkwistador Juan de Garay założył miasto Buenos Aires[1].
- Roślina kawy została opisana i upowszechniona w Europie przez Prospera Alpiniego[2].
- 1581
- Siedem północnych prowincji Niderlandów, zjednoczonych w unii utrechckiej ogłosiło pod wodzą Wilhelma Orańskiego akt abjuracji zrywając zależność od Hiszpanii[2]. Wydarzenie to zapoczątkowało powstanie niepodległej Republiki Zjednoczonych Prowincji[1].
- Kozak Jermak Timofiejewicz z niewielkim oddziałem opanował zachodnią Syberię aż po rzekę Ob. W ciągu następnego stulecia kolejne wyprawy doprowadziły do kolonizacji Syberii aż do Oceanu Spokojnego i granicy z Chinami, z wyjątkiem dorzecza Amuru[4].
- 1582
- 15 stycznia: Król Polski Stefan Batory oraz car Rosji Iwan IV Groźny zawarli przy mediacji papieża Grzegorza XIII dziesięcioletni pokój w Jamie Zapolskim, kończący wojnę o Inflanty[1]. Na mocy porozumienia Polska odzyskała Połock i Wieliż oraz większość Inflant (z wyjątkiem Estonii i wyspy Ozylii)[1]. Szwecja uzyskała Estonię i Ingermanlandię[2].
- Kozak Jermak Timofiejewicz podporządkował Syberię aż po rzekę Irtysz dla Rosji[2].
- Książę biskup Juliusz Echter von Mespelbrunn ponownie założył Uniwersytet w Würzburgu jako ośrodek kontrreformacji[2].
- Wprowadzono kalendarz gregoriański (z latami przestępnymi), początkowo w krajach katolickich, później także w protestanckich (np. w Anglii w 1752 roku)[2]. Wyjątkiem była Rosja, która przyjęła go dopiero podczas reform Piotra I w 1700[5].
- 4 października: zmarła hiszpańska mistyczka i reformatorka zakonu karmelitańskiego Teresa z Ávili, patronka Hiszpanii (ur. 1515)[1].
- 11 grudnia: zmarł Ferdynand Álvarez de Toledo, hiszpański wódz i mąż stanu (ur. 1507)[1].
- 1583
- 10 sierpnia: Iwan IV Groźny zawarł rozejm ze Szwecją, kończący działania wojenne na północnym froncie konfliktu inflanckiego[1].
- W Nadrenii wybuchła wojna kolońska po próbie sekularyzacji arcybiskupstwa przez Gebhard Truchsess von Waldburg. Kapituła i władze miejskie odsunięły go, wybierając arcybiskupem Ernsta Bawarskiego z Wittelsbachów. Konflikt zakończył się w 1585 zwycięstwem katolików[6].
- Urodził się Albrecht von Wallenstein, książę Frydlantu, wódz wojsk Ferdynanda II (zm. 1634)[2].
- Nowa Fundlandia stała się kolonią angielską[2].
- Walter Raleigh sprowadził ziemniaki do Irlandii[2].
- 1584
- 18 marca: Zmarł Iwan IV Groźny, pierwszy car Wszechrosji (ur. 1530)[6].
- Carem Rosji został małoletni Fiodor I, syn Iwana IV. Faktyczną władzę sprawował bojar Borys Godunow[4], szwagier Fiodora. Po śmierci Fiodora i wygaśnięciu dynastii Rurykowiczów Godunow został obrany carem przez Sobór ziemski. Sam Fiodor panował do 1598 roku[2][7].
- Zamordowano namiestnika Niderlandów Wilhelma Orańskiego (ur. 1533)[2]. 1 listopada 1585 na stanowisko namiestnika Holandii został mianowany jego syn Maurycy Orański[6].
- Rozpoczął się handel Rosji z Europą zachodnią przez port w Archangielsku nad Morzem Białym[4].
- 1585
- Rozpoczęła się wojna hiszpańsko-angielska[4].
- Urodził się kardynał Richelieu, francuski mąż stanu (zmarł 1642)[2].
- Sir Walter Raleigh założył pierwszą osadę w Wirginii[2].
- zmarł papież Grzegorz XIII, nowym papieżem został Włoch Felice Peretti, który przyjął imię Sykstus V (pontyfikat do 1590 roku)[2][6].
- Niderlandy zawarły z Anglią porozumienie o wzajemnej pomocy w walce przeciwko Hiszpanii[6].
- Simon Stevin sformułował zasady systematycznej rachuby dziesiętnej oraz prawo równi pochyłej[2].
- 1586
- Zmarł August Saski, elektor Saksonii od 1553 roku (ur. 1526)[2].
- Abbas I (ur. 1557) został szachem Persji; panował do 1628 roku[2].
- Powstał teatr Kabuki w Japonii[2].
- Galileusz skonstruował wagę hydrostatyczną[2].
- Koloniści z Wirginii rozpowszechnili zwyczaj palenia tytoniu w Anglii[2].
- Wielki Mogoł Akbar zdobył Kaszmir i podporządkował sobie całą subtropikalną część subkontynentu indyjskiego[6].
- 1587
- 8 lutego w zamku w Fotheringhay stracono byłą królową Szkocji Marię Stuart (ur. 1542)[2][8].
- 1588
- Wskutek sztormów hiszpańska Wielka Armada poniosła klęskę w walce/w starciu z flotą z flotą angielską dowodzoną przez Francisa Drake’a w Kanale La Manche. Wydarzenie to osłabiło pozycję Hiszpanii na morzach i utrudniło jej łączność z koloniami w Ameryce[4] oraz zapoczątkowało potęgę morską Anglii[9][10][8].
- W Paryżu podczas tzw. „Dnia barykad” 12 maja powstanie katolickie zmusiło króla Henryka III do ucieczki[8].
- urodził się Tomasz Hobbes, angielski filozof i myśliciel polityczny, teoretyk państwa i prawa, przedstawiciel materializmu XVII wieku (zm. 1679)[9][11].
- po śmierci Fryderyka II królem Danii i Norwegii oraz księciem Szlezwik-Holsztynu został jedenastoletni Chrystian IV (panował do 1648)[8].
- Rosyjski Kościół Prawosławny uniezależnił się od patriarchatu w Konstantynopolu[9].
- 1589
- 2 sierpnia dominikanin Jacques Clément zamordował króla Henryka III. Wraz z jego śmiercią wygasła dynastia Walezjuszy[12].
- Królem Francji został Henryk IV z dynastii Burbonów, od 1569 przywódca hugenotów[9]. W czasie panowania zakończył wojnę z Filipem II, wzmocnił gospodarkę, rozwijał rolnictwo i manufaktury, ograniczył wpływy możnych, przygotowywał wojnę z Habsburgami. Został zamordowany w 1610 przez fanatyka Ravaillaca[13].
- W Moskwie ustanowiono niezależny od Bizancjum (Konstantynopolu) patriarchat prawosławny[4]. Rosyjski Kościół Prawosławny stał się niezależny, a Moskwa stała się głównym ośrodkiem prawosławia[10][14].
- Zmarła Katarzyna Medycejska, żona Henryka II i królowa Francji (ur. 1519)[8].
- 20 grudnia w Paryżu zmarł chirurg Ambroise Paré (ur. ok. 1517 w Bourg-Hersent koło Laval), reformator leczenia ran postrzałowych i konstruktor protez[8].
- Około 1590 w Forbach koło Saarbrücken zmarł Johann Fischart (ur. ok. 1546 w Strasburgu), najwybitniejszy niemiecki satyryk XVI w., znany z adaptacji Gargantua i Pantagruel Rabelais’go[8].
Wydarzenia w Polsce
[edytuj | edytuj kod]- 1580
- Stefan Batory zdobył Wielkie Łuki[15][16].
- 1582
- 15 stycznia: Zawarto dziesięcioletni rozejm w Jamie Zapolskim między Rosją a Rzeczpospolitą. Polska odzyskała Inflanty z Parnawą i Dorpatem (z wyjątkiem Estonii i wysp Ozylii) oraz Dago[17], a Litwa zajęła ziemię połocką[15] i Wieliż[17], pozostającą w jej rękach aż do rozbiorów. Agresywne parcie Moskwy nad Bałtyk zostało powstrzymane, a Litwa przestała tracić ziemie na rzecz państwa moskiewskiego[5][16].
- Wprowadzono reformę kalendarza. Zaczął obowiązywać kalendarz gregoriański[15][16].
- 1584
- Ścięto Samuela Zborowskiego, magnata spiskującego przeciw królowi Stefanowi Batoremu i kanclerzowi Zamoyskiemu[5].
- 22 sierpnia: zmarł Jan Kochanowski, najwybitniejszy poeta polskiego renesansu, twórca nowożytnego języka poetyckiego w literaturze polskiej (ur. 1530)[6].
- 1586
- Śmierć Stefana Batorego[5][16].
- 12 grudnia: Przez Jana Zamoyskiego został założony Zamość[16].
- 1587
- Trzecia wolna elekcja w Polsce zakończyła się wyborem królem Zygmunta III Wazy ze Szwecji, pomimo ubiegania się o tron habsburskiego arcyksięcia Maksymiliana. Panował do 1632 roku[2][15][10].
- 1588
- Kanclerz i hetman Jan Zamoyski w styczniu rozstrzygnął wojnę domową ze zwolennikami Habsburgów, bijąc pod Byczyną wojska Maksymiliana i biorąc arcyksięcia do niewoli[10][16][18].
- Gdańsk uzyskał zniesienie konstytucji Karnkowskiego[16].
- 1589
- Sejm pacyfikacyjny łagodził spory między kanclerzem Janem Zamoyskim a stronnikami Habsburgów w wyniku czego zawarto układ bytomsko-będziński między cesarzem Rudolfem II a Rzecząpospolitą[18]. Zgodnie z nim arcyksiążę Maksymilian Habsburg odzyskał wolność i miał zrzec się pretensji do tronu polskiego, czego jednak nie uczynił, mimo uwolnienia[10][18].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i Eugeniusz Duraczyński: Kronika ludzkości. Kronika, 1993, s. 442. ISBN 83-900331-9-4. (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Weltgeschichte in Daten. Buch und Wissen, 1986, s. 109. (niem.).
- ↑ Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Dzieje świata: chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Wyd. 4 poszerzone. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990, s. 237. ISBN 978-83-205-3873-1.
- ↑ a b c d e f Karol Grünberg: Polska i sąsiedzi: kronika wydarzeń ; historia od X–XX wieku. Toruń: Wydawnictwo „Troja”, 1993, s. 63. ISBN 83-900386-0-9.
- ↑ a b c d Jerzy Besala: Szkolne kalendarium historyczne. Wydaw. BiM, 1997, s. 51. ISBN 83-87097-06-3. (pol.).
- ↑ a b c d e f g Eugeniusz Duraczyński: Kronika ludzkości. Kronika, 1993, s. 444. ISBN 83-900331-9-4. (pol.).
- ↑ Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Dzieje świata: chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Wyd. 4 poszerzone. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990, s. 179-180. ISBN 978-83-205-3873-1.
- ↑ a b c d e f g Eugeniusz Duraczyński: Kronika ludzkości. Kronika, 1993, s. 446. ISBN 83-900331-9-4. (pol.).
- ↑ a b c d Weltgeschichte in Daten. Buch und Wissen, 1986, s. 110. (niem.).
- ↑ a b c d e Jerzy Besala: Szkolne kalendarium historyczne. Wydaw. BiM, 1997, s. 52. ISBN 83-87097-06-3. (pol.).
- ↑ Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Dzieje świata: chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Wyd. 4 poszerzone. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990, s. 206. ISBN 978-83-205-3873-1.
- ↑ Eugeniusz Duraczyński: Kronika ludzkości. Kronika, 1993, s. 448. ISBN 83-900331-9-4. (pol.).
- ↑ Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Dzieje świata: chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Wyd. 4 poszerzone. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990, s. 214. ISBN 978-83-205-3873-1.
- ↑ Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Dzieje świata: chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Wyd. 4 poszerzone. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990, s. 180. ISBN 978-83-205-3873-1.
- ↑ a b c d e Karol Grünberg: Polska i sąsiedzi : kronika wydarzeń ; historia od X–XX wieku. Toruń: Wydawnictwo „Troja”, 1993, s. 62. ISBN 83-900386-0-9.
- ↑ a b c d e f g h i Marek Borucki: Chronologia historii Polski. Mada, 2004, s. 33. ISBN 83-86170-99-9.
- ↑ a b c Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Dzieje świata: chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Wyd. 4 poszerzone. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990, s. 186. ISBN 978-83-205-3873-1.
- ↑ a b c Marek Borucki: Chronologia historii Polski. Mada, 2004, s. 34. ISBN 83-86170-99-9.