Latynizacja w Związku Radzieckim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kazachska gazeta w alfabecie łacińskim z 1937 r. Opublikowano w Ałmaty, Kazachski SSR, ZSRR

Latynizacja w Związku Radzieckim – nazwa kampanii prowadzonej w latach 1920–1930, która miała na celu zastąpienie tradycyjnych systemów pisania dla wszystkich języków Związku Radzieckiego systemami, które używałyby skryptu łacińskiego lub do tworzenia skryptu łacińskiego systemy oparte na językach, które w tamtym czasie nie miały systemu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Romanizacja rozpoczęła się od języków, które używały skryptu opartego na alfabecie arabskim. Ruch na rzecz łaciny zamiast alfabetu arabskiego rozpoczął się w 1921 r. w Azerbejdżanie i na Północnym Kaukazie (Inguszetia, Osetia Północna i Kabarda). W marcu 1926 r. w Baku odbył się pierwszy kongres turecki, w którym przedstawiciele ludów tureckich z udziałem tureckich uczonych z Leningradu i Moskwy zadecydowali o potrzebie zastosowania doświadczenia Azerbejdżanu w latynizacji w innych republikach i autonomicznych regionach ZSRR. Powołano Wszechzwiązkowy Komitet Centralny Nowego Alfabetu Tureckiego (OKC NAT), który miał kierować tymi pracami. Pierwsze Plenum Ogólnorosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego NAT, które odbyło się w Baku w 1927 r., przyjęło projekt ujednoliconego nowego tureckiego alfabetu z 34 literami (Janalif (en)) z dodatkowymi znakami wprowadzonymi do niego dla poszczególnych języków, w razie potrzeby[1].

Pod koniec lat trzydziestych większość języków radzieckich została przetłumaczona na łacinę.

Alfabety dla następujących języków zostały zlatynizowane lub ponownie utworzone[2]:

  1. Język abazyński (1932)
  2. Język abchaski (1924)
  3. Język awarski (1928)
  4. Język adygejski (1926)
  5. Język azerski (1922)
  6. Język ałtajski (1929)
  7. Język asyryjski (1930)
  8. Język baszkirski (1927)
  9. Język beludżi (1933)
  10. Język buriacki (1929)
  11. Język wepski (1932)
  12. Mountain Hebrew Language (1929)
  13. Język darginski (1928)
  14. Język dungański (1928)
  15. Język bucharski (1929)
  16. Język ingryjski (1932)
  17. Język inguski (1923)
  18. Język itelmeński (1931)
  19. kabardyno-cyrkuński (1923)
  20. Język kazachski (1928)
  21. Język kałmucki (1930)
  22. Język karaimski (1928)
  23. Język karakałpacki (1928)
  24. Język karaczajsko-bałkarski (1924)
  25. Język karelski (1931)
  26. Język ketyjski (1931)
  27. Język kirgiski (1928)
  28. Język chiński (1931)
  29. Język komi (1932)
  30. Język komi-permiacki (1932)
  31. Język koriacki (1931)
  32. Język krymskotatarski (1927)
  33. Język krymczacki (1928)
  34. Język Kumandin (1932)
  35. Język kumykski (1927)
  36. Język kurdyjski (1929)
  37. Język lazyjski (1930)
  38. Język lakijski (1928)
  39. Język lezgiński (1928)
  40. Język mansyjski (1931)
  41. Język mołdawski (1932)
  42. Język nanajski (1931)
  43. Język nieniecki (1931)
  44. Język niwchijski (1931)
  45. Język nogajski (1928)
  46. Język osetyjski (1923)
  47. Język perski (1930)
  48. Języki lapońskie (1931)
  49. Język selkupski (1931)
  50. Język tabasarański (1932)
  51. Język tadżycki (1928)
  52. Język talyszski (1929)
  53. Język tatarski (1928)
  54. Język tatski (1933)
  55. Język turkmeński (1927)
  56. Język udehejski (1931)
  57. Język udyjski (1934)
  58. Język ujgurski (1928)
  59. Język uzbecki (1927)
  60. Język chakaski (1929)
  61. Język chantyjski (1931)
  62. Język cachurski (1934)
  63. Język czeczeński (1925)
  64. Język czukocki (1931)
  65. Język szorski (1931)
  66. Język szugnański (1932)
  67. Język ewenkijski (1931)
  68. Język eweński (1931)
  69. Język eskimoski (1931)

Opracowano i zatwierdzono projekty romanizacji następujących języków:

  1. Język aleucki
  2. Język arabski
  3. Język koreański
  4. Język udmurcki

Ale nie zostały wdrożone. Opracowano projekty romanizacji wszystkich innych alfabetów narodów ZSRR.

Łącznie w latach 1923–1939 alfabety dla 50 języków (z 72 języków ZSRR, które miały język pisany) zostały utworzone na podstawie alfabetu łacińskiego. Charakterystyczne jest, że alfabet łaciński został zaadaptowany do języka jakuckiego i języka komi (oba stosowały cyrylicę), które zostały opracowane przez prawosławnych misjonarzy. Użycie cyrylicy w językach Mari, Mordovian i Udmurt trwało nawet w okresie maksymalnej latynizacji[3].

Jednak w 1936 r. rozpoczęła się nowa kampania – przetłumaczyć wszystkie języki narodów ZSRR na cyrylicę, która została ukończona głównie w 1940 r. (z języków używanych w ZSRR cyrylizacji uniknęły niemiecki, gruziński, ormiański i jidysz, ostatnie trzy nie były łacińskie). Później języki polski, fiński, łotewski, estoński i litewski również nie zostały poddane cyrylizacji, chociaż w przypadku tego ostatniego podjęto taką próbę na przełomie XIX i XX w.

Nowy alfabet[edytuj | edytuj kod]

Podczas tworzenia narodowych alfabetów łacińskich wprowadzono kilka zasad ogólnych, które wywodziły się z idei pisania na małą skalę (aby oszczędzać papier, farbę i pracę drukarską; w związku z tym „formuła matematyczna” N.F. Yakovleva minimalizuje liczbę liter, które również szybko połączony list):

  • unikać digrafów;
  • unikać akcentów, które są napisane oddzielnie od litery; zamiast tego używaj spójnych akcentów (ogony jak francuski sedili i przekreślenie);
  • pożyczyć, jeśli to konieczne, znaki z innych skryptów, które nie są w stylu alfabetu łacińskiego;
  • w razie potrzeby odwróć litery;
  • ale nie po to, aby tworzyć zbyt wiele liter, to znaczy nie odzwierciedlać subtelnych wariacji pozycyjnych dźwięków, ale bardziej ogólnych fonemów.

W praktyce skutkowało to odmianami następującego „nowego alfabetu” (po turecku, yañalif): Aa, , Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ƣƣ, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Ꞑ ꞑ, Oo, Ɵɵ, Pp, Qq, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Vv, Xx, Yy, Zz, Ƶƶ, Ьь; również zezwolił na użycie apostrofu.

Dźwięki, które nie mają kanonicznego łacińskiego trybu transmisji, zostały przedstawione w postaci „zbędnych” liter ([ы] jako ь, [ч] jako c) lub liter z akcentami: [ш] i [дж] odpowiednio jako ş i ç.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Статья «Новый алфавит» в Литературной энциклопедии
  2. http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000202_000006_2561061/viewer/?page=161 s. 156—160
  3. Алпатов В.М. 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства str. 70