Legiony Polskie (1914–1918)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Legiony Polskie 1914-1918)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy legionów sformowanych w 1914. Zobacz też: Legiony Polskie.
Legiony Polskie
Legiony Polskie
Państwo  Austro-Węgry
Historia
Sformowanie 16 sierpnia 1914
Rozformowanie 20 września 1916
Dane podstawowe
Liczebność ok. 16 500 (1915)
Wojskowy budżet
Orzełki obowiązujące w Legionach Polskich od roku 1916.
Działania Legionów Polskich.
Mundur ułana 2 Pułku Ułanów Legionów Polskich.

Legiony Polskie – polska formacja wojskowa, utworzona 27 sierpnia 1914 roku Legionom Polskim początek dała Pierwsza Kompania Kadrowa, sformowana 3 sierpnia 1914 w Krakowie z inicjatywy Józefa Piłsudskiego.

Historia[edytuj]

Powołane 16 sierpnia 1914 przez Naczelny Komitet Narodowy[1]. Stanowiły oddzielną formację Armii Austro-Węgierskiej. Skupiły polskie organizacje paramilitarne, m.in. oddziały Związku Strzeleckiego i Polskie Drużyny Strzeleckie. Formalną podstawą tworzenia oddziałów legionowych był rozkaz austriackiego dowództwa z 27 sierpnia 1914, w którym zarządzono utworzenie Legionu Wschodniego i Legionu Zachodniego oraz powołanie dwóch równorzędnych komendantów dla obu Legionów[2]. Legiony Polskie podporządkowano nowej centrali wywiadu austriackiego w polu – Nachrichtenabteilung AOK, z której zwierzchnikiem gen. Oskarem Hraniloviciem von Czvetassin Piłsudski wszedł w bezpośredni kontakt[3].

Wobec niepowodzenia wywołania antyrosyjskiego powstania narodowego w Królestwie Kongresowym, Piłsudski podporządkował się NKN. Pod koniec sierpnia rozpoczęto werbunek do Legionów Polskich. Utworzono Legion Wschodni we Lwowie i Legion Zachodni w Krakowie[4].

Z powodu zajęcia Lwowa przez wojska rosyjskie 2 września 1914 i różnic wśród tamtejszych polityków Legion Wschodni został wkrótce rozwiązany[5]. Legion Zachodni początkowo w składzie jednego pułku pod dowództwem Piłsudskiego wziął udział w walkach jako straż tylna wojsk austriackich na linii Nowy Korczyn-Opatowiec na lewym brzegu Wisły. W czasie ofensywy austriacko-niemieckiej poszczególne jego bataliony wzięły udział w bitwach pod Laskami (23-26 października 1914), Anielinem (22 października). W dniach 16-19 listopada stoczyły bitwę pod Krzywopłotami. Piłsudski zagrożony zepchnięciem przez wycofującą się pod naporem wojsk rosyjskich armię austriacką na terytorium Cesarstwa Niemieckiego przeprowadził brawurowy manewr znany jako operacja Ulina Mała. Wbrew rozkazom austriackim przedarł się z częścią swojego pułku korytarzem pomiędzy wojskami rosyjskimi i austriackimi do Krakowa[6].

Po przerwie oddziały te walczyły jako osłona prawego skrzydła armii austriackiej w rejonie Mszany Dolnej, Limanowej, Marcinkowic, Nowego Sącza. W połowie grudnia 1914 sformowano z nich I Brygadę Legionów Polskich[7].

I Brygada stoczyła bitwę pod Łowczówkiem, od marca 1915 toczyła boje nad Nidą. W ramach letniej ofensywy państw centralnych walczyła nad rzeką Pokrzywianką, tocząc walki pod Konarami (16-25 maja), na linii Włostów, Ożarów[7].

Po przekroczeniu linii Wisły przeszła na Lubelszczyznę (walki 4 Pułku Piechoty Legionów Polskich pod Jastkowem 30 lipca – 3 sierpnia 1915 i Kamionką 4-7 sierpnia). W sierpniu walczyła na Podlasiu, stoczyła bitwę nad Raśną i Wysokiem Litewskiem.

Sformowany we wrześniu 1914 2 Pułk Piechoty i 3 Pułk Piechoty wraz z austriacką komendą Legionów Polskich zostały przerzucone w Karpaty. 29 października 1914 stoczyły bitwę pod Mołotkowem[8], walczyły pod Zieloną, Rafajłową, Kirlibabą.

W maju 1915 przeformowano je w II Brygadę Legionów Polskich zwaną Karpacką. Dowódcą II Brygady został płk austriacki Ferdynand Küttner. W jej skład weszły 2 Pułk Piechoty, 3 Pułk Piechoty, oddział kawalerii i dywizjon artylerii. Brygada walczyła na Bukowinie (szarża 2 Pułku Ułanów pod Rokitną) i nad Prutem. 8 maja 1915 utworzono III Brygadę Legionów Polskich w składzie: 4 Pułk Piechoty i 6 Pułk Piechoty.

W październiku 1915 wszystkie trzy brygady (stan osobowy: I Brygada – ok. 5500, II Brygada – ok. 5000, III Brygada – ok. 6000) rzucono na front na Wołyniu. Jesienią 1915 wzięły udział w walkach nad Styrem, gdzie stoczyły bitwę pod Kostiuchnówką. W czasie ofensywy Brusiłowa walczyły nad Stochodem[7].

W okresie od 20 września 1916 do 19 lutego 1918 Legiony Polskie nosiły oficjalną nazwę: Polski Korpus Posiłkowy.

Struktura organizacyjna[edytuj]

Płk Józef Piłsudski ze swoim sztabem przed Pałacem Gubernialnym w Kielcach w 1914
Przemarsz Pierwszej Kompanii Kadrowej przez Kielce, 1914
Piłsudski w Otwocku w sierpniu 1915 (z prawej siedzi m.in. jego ówczesny adiutant, Bolesław Wieniawa-Długoszowski)
Józef Piłsudski w otoczeniu oficerów II batalionu 5. Pułku Piechoty w Lasku Polskim na Wołyniu.
Józef Piłsudski w okopach na Wołyniu

Początkowo istniały dwa legiony:

Później przeformowano je w trzy brygady:

Brygady podlegały austriackiemu dowództwu Legionów Polskich w osobach:

Organizacja Legionów Polskich w dniu 6 sierpnia 1916 roku[edytuj]

c. i k. Komenda Legionów Polskich:

  • Sztab
  • Kompania Sztabowa (niem. Infanteriestabskompagnie) → Oddział Sztabowy (niem. Stabsabteilung)
  • Pluton Kawalerii Sztabowej (niem. Kavalleriestabszug)
  • Oddział Telefoniczny (niem. Telephonabteilung)
  • Tren Sztabowy (niem. Stabstrain)
  • Komenda Trenu Legionów Polskich → Komenda Trenu Dywizyjnego Polskich Legionów → Komenda Taborów Legionów Polskich (od 1 IV 1917)
    • komendant - kpt. Aureliusz Passella
    • chor. / ppor. Eugeniusz Niewiadomski (od 22 VII 1916)
    • Kolumna Prowiantowa 1/P
      • komendant - por. Wacław Ruciński-Czaczka (od 22 VII 1916)
    • Kolumna Prowiantowa 2/P
      • komendant - ppor. Bolesław Zajączkowski (od 22 VII 1916)
      • zastępca komendanta - chor. Rudolf Tyrpa (od 22 VII 1916)
    • Kolumna Prowiantowa 3/P
      • komendant - por. Władysław Selim-Brunne (od 22 VII 1916)
    • Kolumna Prowiantowa 4/P
  • c. i k. Sąd Polowy Polskich Legionów w Lublinie (od 15 marca 1917 roku w Warszawie przy ul. Śliskiej 18)
    • szef - ppłk audytor Stanisław Krzyżanowski (do 17 VI 1916)
    • szef - ppłk audytor Rudolf Borth (od 17 VI 1916)

Poczta polowa

  • Poczta Polowa Nr 355 → Poczta Polowa Nr 378 (przemianowana 7 września 1916 roku na podstawie rozkazu c. i k. Dyrekcji Poczty 4 Armii z 4 września 1916 roku[9].)
  • Poczta Polowa Nr 378 (niem. K.u.K. Feldpostamt 378) → Urząd Pocztowy Wojsk Polskich w Warszawie (od 1 VIII 1917)
    • kierownik - c. i k. starszy oficjał Wilhelm Bier (do 4 VIII 1917)
    • kierownik - chor. Jan Ferdynand Stettner[10] (od 4 VIII 1917)
    • zastępca kierownika - c. i k. oficjał Rudolf Danzinger (do 4 VIII 1917)
  • Poczta Polowa Nr 389 (niem. K.u.K. Feldpostamt 389) - c. i k. oficjał Alojzy Eberl
  • 2 Pułk Ułanów – mjr Juliusz Ostoja-Zagórski
  • 1 Pułk Artylerii LP – mjr Ottokar Brzezina ps. Brzoza
  • Półbatalion Etapowy Legionów Polskich („Komenda ½ Baonu Etap. Legionu Polskiego”)
  • Kompania Saperów Legionów Polskich
  • Kompania Techniczna przy Komendzie Legionów Polskich
  • Szpital Koni Legionów Polskich w Kotwicy k. Garwolina (rozwiązany na podstawie rozporządzenia nr 8846 Oddziału Polska Siła Zbrojna z 27 VIII 1917)
  • Piekarnia Polowa Legionów Polskich
  • Personalna Stacja Zborna dla polskich legionistów we Lwowie
  • Personalna Stacja Zborna Legionów polskich w Krakowie (niem. Personalsammelstelle für die polnischen Legionäre in Krakau)
  • Dom Rekonwalescentów Polskich Legionów w Kamieńsku
    • komendant - kpt. Jan Łuczyński (do 31 VII 1916)
    • komendant - por. dr Eugeniusz Malisz (od 1 VIII 1916)
  • Urząd Filmowy Legionów Polskich (utworzony 20 VI 1917)
    • kierownik chor. Maksymilian Strański

I Brygada Legionów Polskich

II Brygada Legionów Polskich

III Brygada Legionów Polskich

c. i k. Grupa Polskich Legionów

  • c. i k. Komenda Grupy Polskich Legionów

Naczelny Komitet Narodowy

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Działania zbrojne[edytuj]

Podczas I wojny światowej Legiony Polskie brały udział w walkach z armią rosyjską (najważniejsze stoczone bitwy):

Rozwiązanie formacji[edytuj]

20 września 1916 Legiony przeformowano w Polski Korpus Posiłkowy. 10 kwietnia 1917 oddziały legionowe zostały ponownie przeformowane w Polską Siłę Zbrojną (Polnische Wehrmacht). Gdy większość żołnierzy (z I i III Brygady) odmówiła przysięgi na wierność obcym monarchom, oddziały te zostały częściowo rozwiązane. Legionistów (byłych poddanych rosyjskich) internowano w obozach w Beniaminowie (oficerowie) i Szczypiornie (podoficerowie i szeregowcy). Pozostali, którzy odmówili przysięgi, a posiadali obywatelstwo austriackie, zostali wcieleni do wojska austro-węgierskiego i wysłani na front włoski. Legioniści, w tym zdecydowana większość II Brygady, którzy złożyli przysięgę zostali także przekazani pod dowództwo austriackie jako Polski Korpus Posiłkowy. Formacja istniała do pokoju brzeskiego z Ukrainą. W proteście przeciwko warunkom tego traktatu żołnierze PKP, pod wodzą Józefa Hallera dokonali przejścia linii frontu pod Rarańczą w nocy z 15 na 16 lutego 1918. Legioniści, którym nie udało się przebić na stronę rosyjską byli internowani w obozach na Węgrzech w miejscowościach Marmaros-Sziget i Huszt. Przywódcy buntu w PKP w tym m. in. ks. Józef Panaś, płk Włodzimierz Zagórski i mjr Roman Górecki byli sądzeni w słynnym procesie legionistów w miejscowości Marmaros-Sziget (łącznie w czerwcu 1918 oskarżono 114 legionistów[12]).

Oficerowie i żołnierze „królewiacy” pozostali po rozbiciu Legionów w szeregach Polskiej Siły Zbrojnej dotrwali do listopada 1918 dając początek Wojsku Polskiemu.

Pozostałe informacje[edytuj]

  • Początek pułkowi ułanów Władysława Beliny Prażmowskiego (beliniakom) dał 7-osobowy patrol, który dwiema bryczkami wyruszył na zwiad na terytorium wroga i zdobył 5 koni. Pozostali ułani nosili siodła na plecach, zanim nie zdobyli wierzchowców wroga.
  • Dnia 16 sierpnia 1915 roku, w pierwszą rocznicę powstania Naczelnego Komitetu Narodowego, na Rynku w Krakowie odsłonięto Kolumnę Legionów. W ten sposób formalne ramy uzyskała charytatywna idea fundowania ozdabianych patriotycznymi emblematami drewnianych kolumn i tarcz, w które wbijano gwoździe z wyrytymi nazwiskami darczyńców składających datki na rzecz wdów i sierot po poległych legionistach. Pierwszą na ziemiach polskich Tarczę Legionów ufundowała w czerwcu 1915 roku Liga Kobiet w Nowym Targu[13].
  • W Legionach służyło co najmniej 378 Żydów[14].
  • W czasie internowania legionistów w Szczypiornie, polscy jeńcy grali szmacianą piłką w grę, która obecnie znana jest jako piłka ręczna. Właśnie tą drogą ta dyscyplina sportowa została spopularyzowana w Polsce i stąd jej potoczna nazwa szczypiorniak. Z tego też powodu graczy w piłkę ręczną nazywa się szczypiornistami[15].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Mała encyklopedia wojskowa, Warszawa, 1970, s. 163
  2. Mieczysław Wrzosek, Polski czyn zbrojny podczas pierwszej wojny światowej 1914-1918, Warszawa 1990, s. 91–92.
  3. Ryszard Świętek, Lodowa ściana: sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904-1918, Kraków 1998, s. 44.
  4. Mała encyklopedia wojskowa, s. 163-164.
  5. Wacław Jędrzejewicz, Józef Piłsudski 1867-1935, życiorys, Warszawa 2002, s. 43.
  6. Wacław Jędrzejewicz, op. cit. s. 44
  7. a b c Mała encyklopedia wojskowa, s. 164
  8. Urbankowski 2014 ↓, s. 165.
  9. Komenda Legionów Polskich i Dowództwo Polskiego Korpusu Posiłkowego 1914-1918, Centralne Archiwum Wojskowe, sygn. I.120.1.294, s. 341 [1].
  10. Jan Ferdynand Stettner, Dane osoby z katalogu osób rozpracowywanych [2].
  11. Pismo L. 2333 c. i k. Komendy Legionów Polskich do Komendy Trenu Legionów Polskich z 22 lipca 1916 roku, Centralne Archiwum Wojskowe, sygn. I. 120.1.359 s. 325 [3].
  12. Proces byłych legionistów. „Gazeta Lwowska”, s. 3, Nr 123 z 5 czerwca 1918. 
  13. Marek Żukow-Karczewski, Kolumny i Tarcze Legionów, "KRAKÓW" Magazyn Kulturalny, 2/30/1991.
  14. Anka Grupińska, Bogna Burska: Żydzi Warszawy 1861–1943. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, 2003, s. 145. ISBN 83-85888-86-1.
  15. Violetta Szostak, Leguny wykomblinowali grę, 3.02.2007.

Bibliografia[edytuj]

  • Ryszard Bratkowski, Zdzisław Bitner, "Żołnierze Legionów Polskich (1914–1917) na polskich znakach pocztowych od 1918 do 2000 roku", Warszawa-Płock 2007.
  • Wacława Milewska, Janusz Tadeusz Nowak, Maria Zientara, "Legiony Polskie 1914-1918", Kraków 1998.
  • Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski: marzyciel i strateg, Wydawnictwo ALFA, Warsaw, 1997, ISBN 83-7001-914-5, p. 155–165 (rozdział IV Legiony, podrozdział I 'Dzieje idei')
  • Grzegorz Wojciechowski, "Razem przez wieki III- zrozumieć przeszłość", Wydawnictwo Nowa Era Sp. z o.o., Warszawa, 2005, ISBN 83-89497-51-4, s. 28
  • August Krasicki "Dziennik z kampanii rosyjskiej 1914-1916", Inst. Wyd. PAX Warszawa 1988, ISBN 83-211-1000-2


Linki zewnętrzne[edytuj]

Pieśni Legionów