Lew Trocki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lew Trocki
Leon trotsky.jpg
Data i miejsce urodzenia 7 listopada 1879
Janówka, gubernia chersońska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 21 sierpnia 1940
Meksyk, Meksyk
Ludowy Komisarz do Spraw Wojskowych i Marynarki Wojennej
Okres od 13 marca 1918
do 15 stycznia 1925
Przynależność polityczna Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików)
Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych Rosyjskiej FSRR
Okres od 8 listopada 1917
do 13 marca 1918
Przynależność polityczna Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewicy)
Leon Trotsky Signature.svg

Lew Dawidowicz Trocki, właśc. Лейба Давидович Бронштейн, Lejba Dawidowicz Bronsztejn (ur. 26 października?/7 listopada 1879 w Janówce w guberni chersońskiej, zm. 21 sierpnia 1940 w Meksyku) – rewolucjonista rosyjski, socjaldemokrata i komunista. Jeden z twórców i przywódców RFSRR, ZSRR oraz Armii Czerwonej. Przewodniczący Petersburskiej Rady Delegatów Robotniczych(ros.) w czasie rewolucji 1905 roku i Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich po rewolucji lutowej i obaleniu caratu. Przewodniczący Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego przy Radzie Delegatów, faktycznie kierujący przejęciem władzy przez bolszewików w Piotrogrodzie (listopad 1917). Członek Komitetu Centralnego RKP(b) i WKP(b) (1917-1927), członek Biura Politycznego RKP(b) i WKP(b) (1919-1926). Komisarz ludowy spraw zagranicznych RFSRR (1917/1918), następnie komisarz ludowy spraw wojskowych i marynarki wojennej (ros. narkomwojenmor) w rządzie RFSRR i ZSRR (1918-1925). Współtwórca i zwolennik teorii permanentnej rewolucji.

Po śmierci Lenina od 1923 przywódca Lewicowej Opozycji w ZSRR, toczył spór z Józefem Stalinem o władzę w kraju i dalsze kierunki rozwoju Związku Radzieckiego. W listopadzie 1927 usunięty z WKP(b) i z Kominternu, w styczniu 1928 zesłany do Ałma-Aty, rok później - pozbawiony obywatelstwa ZSRR i deportowany z kraju. Przebywał na emigracji w Turcji, Francji, Norwegii i w Meksyku, pozostając aktywnym krytykiem stalinizmu z pozycji marksistowskich. Założyciel, redaktor i autor Biuletynu Opozycji (1929-1940). W 1938 założył IV Międzynarodówkę; oparty na jego myśli politycznej trockizm stał się najpoważniejszym odłamem marksizmu krytycznym wobec ZSRR. Zamordowany na rozkaz Stalina przez Ramona Mercadera, agenta INO NKWD.

Biografia[edytuj]

Dzieciństwo[edytuj]

9-letni Trocki, 1888

Urodził się jako Lew (Lejba) Bronstein w 1879 roku (jak wspominał sam Trocki w metryce urodzin występuje rok 1878 co miało umożliwić mu wcześniejsze pójście do szkoły) w Janówce koło Chersonia, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Był piątym z ośmiorga (czworo zmarło w dzieciństwie) dzieci średniozamożnego żydowskiego chłopa Dawida Bronsteina (1847-1922) oraz jego żony Anny (zm. 1910). W rodzinnym domu Bronsteinów nie posługiwano się jidysz, ale mieszanką języków rosyjskiego i ukraińskiego; Bronsteinowie byli również zdeklarowanymi ateistami[1]. Rodzina zamieszkiwała w lepiance ze słomianym dachem[2] i utrzymywała się z pracy na wydzierżawionym polu[3]. Przez pierwsze dziewięć lat życia Trocki nie opuszczał w ogóle rodzinnej Janówki[4]. Jako dziecko widział warunki pracy zatrudnianych przez ojca robotników rolnych, co według niego, razem z ateizmem rodziców, miało istotny wpływ na ukształtowanie się jego przyszłego światopoglądu[5], chociaż sam w dzieciństwie nie doświadczył niedostatku będącego udziałem milionów chłopów rosyjskich[6]. Bronsteinom zależało na edukacji swoich dzieci; dziewięcioletni Lew przez krótki czas uczył się w lokalnej żydowskiej szkole, a następnie trafił do Szkoły Realnej Św. Piotra i Pawła w Odessie, jednej z lepszych szkół w południowej Rosji, gdzie zawsze należał do wyróżniających się uczniów[7].

Początek działalności w ruchu robotniczym[edytuj]

Ukończył z wyróżnieniem szkołę realną im. Św. Pawła w Odessie, planował studiować matematykę. W 1896 Lew Bronstein musiał przenieść się do Nikołajewa, by zgodnie z zasadami nauki młodzieży żydowskiej ukończyć ostatni rok przed wstąpieniem na uniwersytet. Mieszkając u znajomych rodziców, których dwaj synowie sympatyzowali z ruchem narodnickim, tylko początkowo był całkowicie obojętny na politykę, planując studia matematyczne w Noworosyjsku[8]. Jak sam wspominał, któregoś dnia dał się jednak wciągnąć w dyskusję i w rezultacie sam dołączył do radykalnego ruchu[9]. Zaczął uczęszczać na spotkania rewolucyjnych kółek (których nie znał z Odessy) i kosztem nauki brać udział w debatach z marksistami, których w tym okresie ostro atakował, a ponadto, ku przerażeniu rodziców, zamieszkał z grupą przyjaciół i socjalistą Szwigowskim w samowystarczalnej komunie[10]. Wkrótce porzucił narodnictwo (do czego przyczyniła się jego późniejsza żona Aleksandra Sokołowska) i współtworzył oparty na ideach marksizmu Południoworosyjski Związek Robotniczy, używając pseudonimu Lwow. Był jednym z liderów organizacji, choć przyznawał się do swojego niewielkiego jeszcze poziomu wiedzy politycznej[11]. Grupa działała do 1898, kiedy Trocki i 200 innych członków grupy zostało aresztowanych. Uznany za prowodyra i ideowego przywódcę organizacji, Trocki został umieszczony w skrajnie niehigienicznych warunkach w izolowanej celi i dopiero za opłatą przeniesiony w zdrowsze miejsce, do więzienia w Odessie[12]. Łącznie przez dwa lata oczekiwał na proces sądowy, który w końcu się nie odbył; niemniej podejrzani otrzymali wyroki kilkuletniego zesłania administracyjnego[13]. W więzieniu Trocki na własną rękę poszerzał wiedzę filozoficzną, jak również ożenił się z Aleksandrą Sokołowską[14].

Na zesłaniu w Wiercholeńsku i Ust-Kut koło Irkucka[15] Trocki zarabiał jako dziennikarz gazety Przegląd Wschodni, używając pseudonimu Antid Oto[15], gdzie pisał głównie o literaturze i starał się poruszać tematykę społeczną[16]. Jego niezwykła płodność pisarska oraz coraz solidniejszy światopogląd marksistowski sprawiły, że został dostrzeżony przez Krzyżanowskiego, agenta Lenina, który ułatwił mu ucieczkę z Syberii[17]. Próbę ucieczki z zesłania Trocki planował już wcześniej, po lekturze otrzymanej nielegalnie książki Lenina Co robić?. Jego żona, mimo faktu, że urodziła niedawno drugą córkę, zgodziła się pomóc mu w wydostaniu się z Wiercholeńska[17].

Praca w Iskrze i rewolucja 1905 roku[edytuj]

Trocki, 1897

Ostatecznie Trocki uciekł z Syberii pod fałszywym nazwiskiem, prawdopodobnie zapożyczonym od strażnika więziennego w Odessie[18]. Koleją Transsyberyjską z Irkucka dotarł do Samary, skąd udał się do Charkowa, Kijowa i Połtawy, jednak rozczarowany postawą tamtejszych kółek socjalistycznych zdecydował się na powrót do Samary[17], a stamtąd na polecenie Lenina wyjechał za granicę, by spotkać się z zespołem redakcyjnym pisma Iskra[17]. Na jesieni 1902 roku poprzez Zurych i Paryż dostał się do Londynu gdzie kontynuował współpracę z Leninem oraz poznał jego żonę Nadieżdę Krupską[19]. W trakcie pobytu w Londynie utrzymywał kontakt głównie z rosyjskimi emigrantami. W trakcie emigracji poznał i zaprzyjaźnił się z liderem umiarkowanych mienszewików, Julija Martowa czy Wierą Zasulicz. Jego język angielski nie wiele poprawił się u niego od czasu nauki w Rosji. Uczestniczył w spotkaniach z socjalistami brytyjskimi które odbywały się w kościołach. Poglądy brytyjskiego socjalizmu nie spodobały się Trockiemu ze względu na religijną, chrześcijańską wymowę. Większe zainteresowanie wykazywał niemieckim ruchem socjalistycznym gdzie trwała walka między ortodoksyjnymi marksistami a rewizjonistami[20].

Jako działacz polityczny odwiedził m.in. Brukselę, Leodium i Paryż gdzie wygłaszał swoje referaty. W Paryżu pozostał na jakiś czas korzystając z gościnności tamtejszych rosyjskich studentów. Prywatnie Paryż zrobił na nim o wiele lepsze wrażenie aniżeli Londyn[21]. Z większym zainteresowaniem przyjął też tezy lokalnych socjalistów, uczestnicząc w wykładach wygłaszanych przez Jeana Jaurèsa i brał udział w manifestacjach przeciwko Alexandre Millerandowi. W 1902, występując z wykładem przeznaczonym dla młodych zwolenników socjaldemokracji w Paryżu, Trocki poznał rosyjską emigrantkę Natalię Siedową, studiującą we Francji historię sztuki. Nawiązał z nią romans; Siedowa była jego partnerką do końca życia, chociaż nigdy nie uzyskał formalnego rozwodu z pierwszą żoną[22]. Z Paryża często wyjeżdżał do Niemiec i Szwajcarii gdzie nawiązał kontakt z rosyjskimi radykalnymi działaczami studenckimi wśród których propagował materializm dialektyczny. W Niemczech na jednym z wykładów poznał sędziwego filozofa Kuno Fischera którego poglądy nie wywarły jednak na nim większego znaczenia[23].

Lenin planował włączenie młodego redaktora w prace kolegium redakcyjnego pisma, będąc przekonanym, że Trocki poprze jego i Juliusza Martowa w narastającym sporze ideowym z Gieorgijem Plechanowem. Plechanow nie zgodził się jednak na nadanie Trockiemu statusu stałego członka kolegium, a jedynie umożliwienie mu uczestnictwa w jego pracach z głosem doradczym[24]. Po przeniesieniu redakcji Iskry do Genewy przeniósł się do tegoż miasta[25]. Jako członek redakcji Iskry Trocki współorganizował II kongres Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w Londynie. Uczestniczył w dyskusji pomiędzy zwolennikami pozycji politycznej Iskry a "ekonomistami", a następnie w dyskusji o pozycji Bundu w rosyjskim ruchu socjalistycznym. Trocki w debatach na ogół jednoznacznie popierał Lenina. Nieoczekiwanie jednak w czasie dyskusji nad regulaminem partyjnym Trocki poparł Martowa i grupę działaczy, która opowiadała się za mniej sformalizowanym regulaminem partyjnym i mniejszymi wymaganiami wobec członków. Komentując później swoje zachowanie w czasie zjazdu, Trocki twierdził, że pragnął przeciwstawić się budowie monolitycznej partii, która szybko mogłaby stracić wszelką wewnętrzną demokrację[26]. Po rozłamie z Leninem przez pewien czas zamieszkał w Monachium[27].

Trocki podczas zesłania na Syberię, 1900

W 1905 powrócił sekretnie do Rosji, by wziąć aktywny udział w rewolucji. W Rosji mieszkał pod fałszywym nazwiskiem Wikentjewa a pośród rewolucjonistów znany był pod pseudonimem Piotr Piotrowicz. Nawiązał kontakt z miejscowymi mienszewikami i tzw. bolszewikami-pojednawcami (zwolennikami zakończenia rozłamu w rosyjskiej socjaldemokracji)[28]. Przez pewien czas w obawie przed aresztowaniem ukrywał się w Finlandii[29]. po powrocie z Finlandii został ostatnim przewodniczącym Petersburskiej Rady Delegatów Robotniczych(ros.), wzywał do obalenia caratu poprzez strajk generalny. Aresztowany w grudniu 1905 podczas ostatniego posiedzenia Rady, skazany na dożywotnią katorgę w kolonii karnej w Obdorsku[30]. W 1907 korzystając z pomoicy fińskich nacjonalistów udało mu się uciec za granicę[31].

Działalność w latach poprzedzających I wojną światową[edytuj]

Wziął udział w socjaldemokratycznym zjeździe partyjnym w Londynie w roku 1907. W zjeździe udział wzięli brytyjscy liberałowie którzy przyznali rewolucjonistom nieznaczną pomoc finansową. W trakcie trwania zjazdu zaprzyjaźnił się z pisarzem Maksimem Gorkim który był fanem jego prac. Po zjeździe oprowadził Gorkiego po Londynie. Kolejną z osób do których zbliżył się w wyniku zjazdu była Róża Luksemburg (którą poznał jeszcze w 1904 roku) która poparła część tez Trockiego i skrytykowała Lenina będącego wtedy w konflikcie z Trockim[32]. Po zakończeniu zjazdu udał się na kontynent, do Wiednia. Pobyt w Austro-Węgrach otworzył go na międzynarodowy ruch socjalistyczny - poznał wtedy działaczy takich jak Karl Kautsky, Victor Adler czy Rudolf Hilferding. Trocki stał się dość popularny w kręgach niemieckojęzycznych socjalistów (niemieckich i austriackich) a tłumaczenia jego artykułów wydawało pismo „Neue Zeit”. Hilferding wielokrotnie wyrażał się pozytywnie o pracy Trockiego i utrzymywał z nim dobre kontakty otwierając mu przy tym drogę do wielu działaczy austromarksizmu (Otto Bauer, Karl Renner). Trocki miał z nimi dobre relacje, mimo to był krytycznie nastawiony do ich nierewolucyjnych poglądów uważając je za zbyt odbiegające od tez Karola Marksa[33].

W 1908 roku rozpoczął pracę w wiedeńskim biurze Prawdy. Gazeta Trockiego była nielegalnie przerzucana do Rosji przez Morze Czarne lub Galicję. Najważniejszym współpracownikiem Trockiego na łamach pisma był Adolf Joffe i Wiktor Kopp (obydwaj byli w późniejszym czasie radzieckimi dyplomatami). Dzięki Joffemu, Trocki poznał zagadnienia psychoanalizy która od tamtej pory stała się jego zainteresowaniem[34]. Od 1909 roku pozostawał w coraz gorszych relacjach z austriackimi marksistami po tym jak skrytykował ich za rzekomy szowinizm. Spowodowane to było w dużej mierze kontaktami Trockiego z socjalistami serbskimi niechętnymi Austro-Węgrom[35]. Lata 1912-1913 spędził na Bałkanach. W Bułgarii opowiedział się przeciwko represjom tamtejszego rządu na mniejszości Turków, w Rumunii z kolei zaprzyjaźnił się z Chrystianem Rakowskim z Socjalistycznej Partii Rumunii[36]. Często odwiedzał Berlin. Tam oprócz Róży Luksemburg poznał Karla Liebknechta i Kautsky’ego którzy pozytywnie wypowiadali się o rosyjskiej rewolucji 1905 roku[37].

Opozycja wobec I wojny światowej[edytuj]

Trocki z córką Niną we Francji, 1915

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej przeniósł się z Zurychu do Paryża, gdzie podjął pracę w redakcji rosyjskojęzycznego dziennika "Nasze Słowo". W maju 1915 roku dołączyła do niego rodzina[38]. Zdecydowanie występował przeciwko wojnie i postawie kierownictwa Drugiej Międzynarodówki i większości socjalistów europejskich, którzy przeszli na pozycje patriotyczne i popierali władze swoich krajów w konflikcie. Podczas konferencji socjalistów w Zimmerwaldzie we wrześniu 1915 roku odegrał istotną rolę, m.in. był autorem tekstu deklaracji końcowej. We wrześniu 1916 roku władze francuskie, na prośbę sojuszniczej Rosji, zamknęły redakcję "Naszego Słowa" i postanowiły wydalić Trockiego z kraju[39]. Próbując uniknąć wydalenia do Rosji, Trocki trafił do Hiszpanii[40]. i stamtąd do Nowego Jorku (w styczniu 1917)[41]. W Nowym Jorku kontynuował działalność polityczną, odczytując w języku niemieckim i wygłaszając w języku rosyjskim serię przemów o charakterze antywojennym[42]. W Nowym Jorku schronili się także inni rosyjscy rewolucjoniści w tym Nikołaj Bucharin który nawiązał z Trockim kontakt[43]. Wraz z Bucharinem pracował w rosyjskojęzycznym piśmie „Nowyj Mir”[44].

Po wybuchu rewolucji lutowej wrócił do Rosji, z trwającym miesiąc przystankiem w obozie dla jeńców wojennych (który sam określił jako obóz koncentracyjny) w Amherst w Kanadzie. Trocki został aresztowany i umiejscowiony w obozie przez rząd Wielkiej Brytanii prawdopodobnie za działalność antywojenną którą prowadził w Stanach Zjednoczonych[45].

W Piotrogrodzie Trocki natychmiast podjął intensywną działalność polityczną, ostro krytykując kolejne rządy i występując w obronie Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Należał wówczas do tzw. frakcji międzydzielnicowców (ros. miezrajoncy), odrębnej od frakcji bolszewickiej i mienszewickiej SDPRR. Po rozruchach lipcowych 23 lipca trafił do więzienia ze sfabrykowanymi[46] zarzutami o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Więzienie opuścił 4 września. Przystąpił do bolszewików we wrześniu 1917 roku, by od razu znaleźć się w Komitecie Centralnym SDPRR(b). W miesiącach poprzedzających Rewolucję Październikową Trocki był jednym z jej "kół napędowych" – zręcznym mówcą, bardzo popularnym wśród robotników i żołnierzy, a także organizatorem politycznym o rosnących wpływach[47].

23 września został wybrany na przewodniczącego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. W październiku odegrał kluczową rolę w przygotowaniu i przeprowadzeniu zbrojnego przewrotu, jako przewodniczący Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego[48] i w zakresie polityczno-agitacyjnym (w decydującym okresie przemawiał na wielu wiecach i zebraniach). Był wówczas jednym z kilku czołowych przywódców bolszewickich[49].

Przybycie Trockiego do Piotrogrodu, 4 maja 1917

Okres po rewolucji październikowej[edytuj]

Po rewolucji październikowej zawiązał w partii bolszewickiej własną frakcję[50]. Jako ludowy komisarz spraw zagranicznych postulował hasło "Ani wojny, ani pokoju"[51] odrzucając zarówno postulaty zawarcia pokoju z Niemcami jak i kontynuowania wojny[52]. Wraz z dalszymi porażkami Rosji Radzieckiej na froncie negocjował brzeski traktat pokojowy. Jako uczestnik delegacji w Brześciu wbrew dyrektywie Lenina, poinformował władze niemieckie o tym że rząd Rosji Radzieckiej nie podpisze z Niemcami traktatu pokojowego na stawianych przez nich warunkach. Jednocześnie jednak zakończy działania zbrojne i zdemobilizuję wojsko. Lew Trocki uważał że decyzja taka doprowadzi do radykalizacji środowisk robotniczych Europy Zachodniej[53]. Następnie był komisarzem spraw wojskowych i morskich i głównym organizatorem Armii Czerwonej. 4 września 1918 jako komisarz wojny i marynarki wojennej stanął na czele Rady Wojennej RFSRR[54].

20 listopada 1919 odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru[55].

W 1920 roku po raz kolejny Trocki sprzeciwił się ówczesnemu kierownictwu, wystąpił z pomysłem reorganizacji Rosji według której związki zawodowe miały zostać zmienione w organy państwa zarządzające produkcją[56]. Koncepcję Trockiego dotyczącą związków, skrytykował Lenin, doprowadziło to do tarć frakcyjnych wewnątrz partii[57]. X Zjazd partii komunistycznej z 1921 roku odrzucił koncepcję Trockiego oraz zakazał polityki frakcyjności[58]. Trocki początkowo dostosował się do uchwały Zjazdu choć w 1923 roku gdy Lenin był już chory, jego frakcja przyjęła rolę opozycji wewnątrz partii. Idee zwolenników Trockiego zebrane zostały w dziele Nowy kurs. W tym czasie frakcja trockistów przyjęła postulat nie jak to dotychczas miało miejsce; krytyki tylko elementów polityki partii lecz zasadniczą krytykę kształtu partii. Nowym Kursem Trockiego miało być reformowanie partii - zdemokratyzowanie partii, aktywizacja członków, wprowadzenie krytyki czy walka z biurokracją[59].

Po śmierci Lenina (1924) pozostawał w ostrym konflikcie ze Józefem Stalinem spowodowanym walką o sukcesję po Leninie i walką z rozrastającą się w ZSRR biurokracją. Dostrzegał degenerację ideową, do jakiej dochodziło w partii bolszewickiej, upadek wewnątrzpartyjnej dyskusji i rosnącą rozbieżność między ideałami socjalistycznymi a dążeniami wielu nowo wstępujących członków. W licznych artykułach prasowych i książce Platforma Lewicowej Opozycji domagał się walki z tymi problemami, których uosobieniem dla niego był Stalin. Wokół haseł Trockiego uformowała się nieformalna frakcja w WKP(b) określana jako Lewicowa Opozycja. Poniósł jednak klęskę. W 1925 musiał odejść z komisariatu wojny, (zastąpiony na krótko przez Michaiła Frunzego, a po jego śmierci[60] przez stalinowca Klimenta Woroszyłowa), w 1926 usunięto go z Biura Politycznego, a w listopadzie 1927, po próbie zorganizowania bloku wraz Zinowjewem i Kamieniewem i demonstracjach zwolenników w dniu 7 listopada 1927, został usunięty z WKP(b). Kilka miesięcy później znalazł się na wygnaniu w Ałma-Acie. Jego zwolennicy i sprzymierzeńcy zostali wydaleni z WKP(b) i poddani przez OGPU policyjnym prześladowaniom[61]. W 1929 roku Trocki wydalony został z terenów ZSRR oraz pozbawiony obywatelstwa[62].

Okres dysydencki[edytuj]

Liderzy Lewicowej Opozycji w 1927 roku

W styczniu 1929 został deportowany z ZSRR na podstawie uchwały Biura Politycznego WKP(b)[63], za "działalność kontrrewolucyjną"[64], a w 1932 pozbawiony obywatelstwa ZSRR. Przebywał na emigracji w Turcji, która jako jedyna zgodziła się go przyjąć (na wyspie Prinkipo (Büyükada)[65]), a następnie w Norwegii[66], Francji i Meksyku[67].

Z zagranicy toczył walkę ze Stalinem. Stworzył Biuletyn Opozycji jako stałe wydawnictwo periodyczne relacjonujące i komentujące wydarzenia w ZSRR. Krytykował dyktaturę Stalina jako zdradę ideałów rewolucji i wynaturzenie istoty państwa radzieckiego. Komentował również bieżące wydarzenia w polityce międzynarodowej, analizując m.in. przebieg rewolucji hiszpańskiej, rozwój faszyzmu, narodowego socjalizmu i upadek demokracji w Europie Środkowej. Stopniowo przekonywał się o mającej jego zdanie miejsce całkowitej degeneracji ideowej Kominternu i niemożności oddolnego wpływu na stanowisko jego władz. Po usunięciu z Międzynarodówki wszystkich trockistów oraz podejrzewanych o trockizm Trocki uznał, że III Międzynarodówka całkowicie wpadła w ręce Stalina i radzieckiej biurokracji, stając się narzędziem imperialistycznej polityki ZSRR[68]. Trocki uważał również, że to błędna polityka Kominternu w sprawie poszczególnych partii komunistycznych w krajach europejskich przyczyniła się do dojścia do władzy Adolfa Hitlera oraz do klęski ruchu rewolucyjnego w Chinach[69].

W 1935 roku uczestniczył w spotkaniu tych partii, które zostały wykluczone z Kominternu bądź nie chciały w nim uczestniczyć ze względu na powiązania ze stalinizmem. Trzy partie uczestniczące w spotkaniu poparły projekt utworzenia nowej międzynarodówki i podpisały tzw. Deklarację Czterech (czwartą była, symbolicznie, rosyjska Lewicowa Opozycja)[70]. Szacuje się, że organizacje te miały w momencie spotkania pokaźną bazę społeczną, liczącą do kilkuset tysięcy robotników łącznie w różnych krajach Europy[71]. W 1935 roku Trocki napisał List otwarty na rzecz Czwartej Międzynarodówki, w którym przypominał o Deklaracji Czterech i, w związku z dalszą degeneracją Kominternu, wzywał do dalszych prac nad nową organizacją[72]. W 1936 r. w czerwcu w Paryżu odbyło się tajne spotkanie, w którego dokumentach ze względów bezpieczeństwa jako miejsce obrad podano Genewę, na którym powołano Ruch na rzecz Czwartej Międzynarodówki. Miał on kontynuować akcję informowania partii komunistycznych i sympatyzujących z nimi robotników o prawdziwym obliczu stalinowskiego ZSRR. W odwecie w ZSRR podjęta została kampania wymazywania Trockiego z historii ZSRR, posuwająca się do niszczenia dokumentów oraz usuwania Trockiego z archiwalnych zdjęć[73] oraz kolejna fala represji przeciw podejrzewanym o trockizm[74].

 Osobny artykuł: IV Międzynarodówka.

W 1938 utworzył IV Międzynarodówkę[75][76]. Istotnym utrudnieniem w działaniu nowo powołanej organizacji stał się spór pomiędzy Trockim a Maxem Shachtmanem i jego zwolennikami w amerykańskiej Socjalistycznej Partii Robotników[77]. Shachtman dokonał własnej analizy zmian w ZSRR i w dużej mierze odszedł od ich trockistowskiej interpretacji zawartej w Zdradzonej rewolucji oraz Programie przejściowym. Jego poglądy, zakładające faktyczny powrót kapitalizmu w Rosji, acz w nietypowej, zniekształconej formie wywołały zdecydowany sprzeciw Trockiego, który argumentował, że dopóki nie ma w Rosji prywatnej własności środków produkcji, nie ma mowy o kapitalizmie[78]. Chociaż Trocki pragnął mimo różnic zatrzymać Shachtmana i jego zwolenników w organizacji, widząc ich zgodę w wielu innych kwestiach, Amerykanie nie byli zainteresowani współpracą i odeszli z grupy w początku roku 1940[79].

16 lutego 1938 roku zmarł syn Trockiego, Lew Siedow, po operacji w klinice w Paryżu[80] w niejasnych okolicznościach, prawdopodobnie skrytobójczo zamordowany przez agenta INO NKWD. W podobny sposób zginęła właściwie cała rodzina Trockiego, oprócz jego partnerki życiowej Natalii Siedowej i wnuka.

W maju 1940 roku zorganizował specjalną konferencja Międzynarodówki, poświęcona problemowi jedności trockistów w obliczu wojny. Na tę okoliczność Trocki opublikował manifest wzywający do zjednoczenia sił, który przeszedł jednak w dużej mierze bez echa[81]. Trocki doprowadził też do usunięcia resztek zwolenników Shachtmana z zarządu Międzynarodówki i powołania nowego Międzynarodowego Komitetu Wykonawczego z Jeanem van Heijenoortem na czele[82].

Przez cały okres emigracyjny był tropiony przez radzieckich tajnych agentów, którzy starali się śledzić każdy jego krok i donosić o nim Stalinowi. Już po jego wyjeździe z ZSRR i okresie pobytu w Turcji śledzili go agenci NKWD pochodzenia litewskiego znani w USA (w której do 1961 byli radzieckimi szpiegami) jako Jack i Robert Soble, Trocki podejrzewając spisek zerwał z nimi kontakt w 1932 roku. Trocki nie zdawał sobie sprawy, ilu z jego sekretarzy, pomocników itp. miało związki z NKWD. Co najmniej trzykrotnie radzieckie służby bezpieczeństwa usiłowały pozbawić go życia – pozorując pożar jego willi na wyspie Prinkipo (Büyükada), a następnie domu pod Paryżem oraz organizując zmasowany atak z użyciem broni maszynowej na jego dom w Meksyku w kwietniu 1940[83].

Śmierć[edytuj]

Grób Trockiego w Coyoacán

20 sierpnia 1940 został zamordowany na rozkaz Stalina w miejscu swego zamieszkania – w willi w Coyoacán (w mieście Meksyk) przez agenta NKWD Ramóna Mercadera. Mercader uderzył z zaskoczenia czekanem w tył głowy Trockiego, który pracował wówczas przy biurku nad biografią Stalina[84]. Zamachowca aresztowano. Trocki, ciężko ranny w głowę, zmarł w szpitalu 26 godzin po zamachu. Jego pogrzeb w Meksyku zgromadził 300 tysięcy osób. Zamachowiec został skazany na karę 20 lat pozbawienia wolności. Rezydencję Trockiego przekształcono w muzeum. Trocki nie został nigdy oficjalnie zrehabilitowany w ZSRR, jak wielu innych działaczy zamordowanych z rozkazu Stalina. Niemniej w latach 80. wydano pamiątkowy znaczek z jego postacią, a w 1987 zniesiono zakaz publikacji i posiadania jego książek.

Życie prywatne[edytuj]

Miał czworo dzieci: z pierwszą żoną dwie córki – Zinaidę (w 1933 popełniła samobójstwo w Berlinie) i Ninę (w 1928 zmarła na gruźlicę w ZSRR), a z drugiego związku z Natalią Siedową dwóch synów – Lwa Siedowa i Siergieja Siedowa (w 1937 stracony w ZSRR). W 1937 meksykańska malarka Frida Kahlo udostępniła Trockiemu i jego żonie swój dom w Coyoacán. Trocki wdał się z Kahlo w romans. Po zerwaniu relacji, Siedowa wybaczyła mu zdradę[85].

Poglądy[edytuj]

 Osobny artykuł: trockizm.

Trocki uznał że rewolucja może się udać jedynie w skali globalnej. Działania rewolucji w jednym kraju miały stać się czynnikiem wpływającym na rewolucje w innych państwach[86][87]. Odrzucał teorię "socjalizmu w jednym kraju"[88][89]. Uważał że warunkiem zwycięstwa komunizmu jest pomoc ekonomiczna i militarna którą będą udzielać między sobą radzieckie Stany Zjednoczone Europy[90], dlatego też rewolucja miała być rozszerzana przez ZSRR na sąsiadujące z nim państwa[91]. Polityka ta wcześniej określana była jako eksport rewolucji, choć Trocki jako opozycjonista odrzucał to pojęcie[92].

Uważał że ZSRR zdominowane zostało przez biurokratów[93]. Deklarował że budowa uprzemysłowienia państwa na zasadach takich jak współzawodnictwo, bodźce materialne, działanie prawa wartości - stanowi odejście od idei rewolucji październikowej[94].

Niektóre wzmianki o przyszłym doskonaleniu natury ludzkiej w pismach Trockiego są wyrazem poglądów dziś określanych mianem transhumanizmu. Jak pisał w książce Literatura i rewolucja: "Rodzaj ludzki nie po to przestał padać na kolana przed Bogiem, królami i kapitałem, by później pokornie podporządkować się mrocznym prawom dziedziczności i ślepej selekcji seksualnej"[95]

Wybrane dzieła[edytuj]

  • Prawda o Rosji Sowieckiej (1928, wyd. pol. 1929)
  • Moje życie (1929, wyd. pol. 1930)
  • Historia rewolucji rosyjskiej (t. 1–2 w l. 1931–1933, wyd. pol. 1932–1934)
  • Zbrodnie Stalina (1937, wyd. pol. 1937)
  • Zdradzona rewolucja. Czym jest ZSRR i dokąd zmierza? (1936, wyd. pol. 1991)
  • Agonia kapitalizmu a zadania Czwartej Międzynarodówki (Program Przejściowy) (1938, wyd. pol. 1990)

Nawiązania i inspiracje w sztuce[edytuj]

  • Śmierć Trockiego jest tematem filmu Josepha Loseya Zabójstwo Trockiego (L'Assassinat de Trotsky), w którym tytułową rolę zagrał Richard Burton, zaś w Ramona Mercadera wcielił się Alain Delon.
  • Trocki pojawia się w filmie Frida z 2002, gdzie gra go Geoffrey Rush.
  • O śmierci Trockiego opowiada humoreska Davida Ivesa Variations on the death of Trotsky.
  • Trocki pojawia się na obrazach meksykańskiego malarza i komunisty Diego Rivery.
  • Po krótkotrwałym romansie z Fridą Kahlo Trocki otrzymał od niej "Autoportret dedykowany Lwu Trockiemu", na którym widoczna jest dedykacja: "Lwu Trockiemu, z całą moją miłością, dedykuję ten obraz, dnia 7 listopada 1937 r. Frida Kahlo w Saint Angel, Meksyk"[96].
  • Trocki był pierwowzorem postaci Snowballa w Folwarku zwierzęcym oraz Emmanuela Goldsteina w Roku 1984.
  • Trocki jest wspomniany w piosence zespołu The Stranglers – "No More Heroes"
  • W Polsce istnieje grupa muzyczna pod nazwą Trocki – zespół jest silnie związany z ruchem anarchistycznym i ekologicznym, charakteryzuje się radykalnymi tekstami poruszającymi kwestie szeroko pojętej wolności oraz problemów świata w dobie globalizacji.
  • Lew Trocki prawdopodobnie był pierwowzorem dla postaci Abadonny w powieści Bułhakowa Mistrz i Małgorzata, zaś w powieści Biała gwardia utożsamiany jest z apokaliptycznym aniołem Abaddonem[97].
  • Zespół Catch 22 stworzył w 2006 roku album koncepcyjny w całości oparty na życiorysie Lwa Trockiego.
  • Postać Lwa Trockiego pojawia się epizodycznie w grze komputerowej Assassin's Creed Chronicles: Russia.

Biografie Trockiego dostępne w języku polskim[edytuj]

  • Dmitrij Wołkogonow, Trocki. Niewolnik idei, ideolog zbrodni, Wyd. Amber, Warszawa 1996 (wyd. II: Amber, Warszawa 2008)
  • Bertrand M. Patenaude, Trocki. Upadek rewolucjonisty, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2009.

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[98].

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. D. Wołkogonow, Trocki, Warszawa, Amber 1996, ISBN 83-7245-439-6, s. 24-25
  2. L. Trocki, Moje życie, Wydawnictwo „Tower Press ” Gdańsk 2001, s. 12
  3. L. Trocki, Moje życie, s. 24
  4. L. Trocki, Moje życie, s. 11
  5. L. Trocki, Moje życie, s. 33
  6. I. Deutscher, The Prophet Armed, London-New York, Verso 2003, ISBN 1-85984-441-3, s. 7
  7. D. Wołkogonow, Trocki, s. 27
  8. D. Wołkogonow, Trocki, s. 29-30
  9. L. Trocki, Moje życie, s. 111-112
  10. I. Deutscher, The Prophet Armed, s. 25
  11. L. Trocki, Moje życie, s. 121-127
  12. I. Deutscher, The Prophet Armed, s. 31
  13. I. Deutscher, The Prophet Armed, s. 34
  14. D. Wołkogonow, Trocki, s. 32-33
  15. a b D.Wołkogonow, Trocki, s. 34
  16. I. Deutscher, The Prophet Armed, s. 39-44
  17. a b c d I. Deutscher, The Prophet Armed, s. 47
  18. The Columbia Encyclopedia
  19. L. Trocki, Moje życie, s. 97
  20. L. Trocki, Moje życie, s. 99
  21. L. Trocki, Moje życie, s. 99-100
  22. Trotskyana.net
  23. L. Trocki, Moje życie, s. 101
  24. L. Trocki, Moje życie, s. 105
  25. L. Trocki, Moje życie, s. 106
  26. L. Trocki, Moje życie, s. 109-10
  27. L. Trocki, Moje życie, s. 112
  28. L. Trocki, Moje życie, s. 115-16
  29. L. Trocki, Moje życie, s. 117
  30. L. Trocki, Moje życie, s. 120-28
  31. L. Trocki, Moje życie, s. 135-6
  32. L. Trocki, Moje życie, s. 136-8
  33. L. Trocki, Moje życie, s. 136-9
  34. L. Trocki, Moje życie, s. 150-52
  35. L. Trocki, Moje życie, s. 143
  36. L. Trocki, Moje życie, s. 154
  37. L. Trocki, Moje życie, s. 144-5
  38. L. Trocki, Moje życie, s. 165
  39. L. Trocki, Moje życie, s. 171-72
  40. L. Trocki, Moje życie, s. 176
  41. L. Trocki, Moje życie, s. 184-5
  42. L. Trocki, Moje życie, s. 186
  43. L. Trocki, Moje życie, s. 187
  44. L. Trocki, Moje życie, s. 188-9
  45. L. Trocki, Moje życie, s. 192-4
  46. John Reed: Dziesięć dni które wstrząsnęły światem, Warszawa 1956, s. 20.
  47. L. Trocki, Moje życie, s. 200-215
  48. który zażądał posłuszeństwa od oddziałów garnizonu piotrogrodzkiego, a następnie przejął władzę.
  49. Izaak Deutscher: Trotsky: Le Prophète armé (1879-1921). Juillard, Paryż 1962
  50. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.85
  51. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.85
  52. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.86
  53. Lew Trocki, Moje życie, s. 423
  54. Richard Pipes: Rosja bolszewików. Warszawa 2005, s. 57.
  55. Przewodnik po historii Partii Komunistycznej i ZSRR (ros.)
  56. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.86
  57. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.87
  58. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.87
  59. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.88
  60. podczas operacji wymuszonej decyzją Biura Politycznego (p.Opowieść niezgaszonego księżyca)
  61. z wyjątkiem tych którzy wyparli się poglądów składając publiczną samokrytykę i uzyskując w ten sposób iluzję możliwości dalszego publicznego działania w ramach partii bolszewickiej. Wszyscy bez wyjątku stali się ofiarami terroru policyjnego lat 30.
  62. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.91
  63. wbrew stanowisku Bucharina, Rykowa i Tomskiego.
  64. z art.58 KK RFSRR
  65. w umiędzynarodowionej traktatowo strefie cieśnin tureckich.
  66. Dyplomacja sowiecka traktowała zgodę na pobyt Trockiego jako akt wrogi wobec ZSRR. Premier Norwegii Trygve Lie zgodził się udzielić Trockiemu azylu politycznego
  67. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.92
  68. List otwarty na rzecz IV Międzynarodówki
  69. Tekst poświęcony początkom IV Międzynarodówki i jej genezie
  70. George Breitman o początkach IV Międzynarodówki
  71. Urszula Ługowska, August Grabski, Trockizm. Doktryna i ruch polityczny, Warszawa, TRIO 2003, ISBN 83-88542-51-6, s.98
  72. List otwarty
  73. Tekst poświęcony propagandzie w ZSRR
  74. Artykuł o represjach wobec trockistów
  75. Sprawozdanie z pierwszego kongresu IV Międzynarodówki
  76. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.90
  77. Dokument dotyczący amerykańskiej sekcji Międzynarodówki
  78. Duncan Hallas o sporach wewnętrznych w Międzynarodówce
  79. James Cannon o sporach wewnętrznych w IV Międzynarodówce
  80. Zgon syna Trockiego. „Gazeta Lwowska”, s. 1, Nr 38 z 18 lutego 1938. 
  81. James Cannon, op.cit.
  82. Raport z konferencji w 1940 r.
  83. Ramon Mercader trotskys assasin
  84. Izaak Deutscher: Stalin. A political biography. Londyn 1949. Ostatnie zdania Trockiego zapisane w biografii Stalina tuż przed zamachem: Wyjaśnienie historyczne nie jest usprawiedliwieniem. Neron był również produktem swej epoki. Jednak gdy zginął jego posągi zostały obalone, a jego imię wymazane zewsząd. Zemsta historii jest straszniejsza, niż zemsta najpotężniejszego sekretarza generalnego. Śmiem twierdzić,że jest to pocieszenie... tamże.
  85. Ostatnie lata Lwa Trockiego
  86. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.96
  87. L. Trocki, Itogi i pierspiektiwy, Moskwa 1919, s. 80
  88. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.97
  89. KPZR w rezolucjach i uchwałach, cz. II, s. 229
  90. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.94
  91. L. Trotsky, L'Internationale communiste apres Lenine, t. 1, Paris 1969, s. 101
  92. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.99
  93. L. Trotsky, La revolution defiguree w De la revolution s. 104
  94. L. Trotsky, La revolution defiguree w De la revolution s. 110
  95. Leon Trotsky, Transhumanist (?) (ang.). www.kuro5hin.org, 2009-07-27. [dostęp 2013-09-27].
  96. 1937 – Autoportret dedykowany Lwu Trockiemu
  97. Абадонна, w: Булгаковская энциклопедия. [dostęp: 2012-12-11].
  98. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 42.

Bibliografia[edytuj]