Lewickie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lewickie
Ruiny dworu
Ruiny dworu
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat białostocki
Gmina Juchnowiec Kościelny
Strefa numeracyjna 85
Kod pocztowy 16-061[1]
Tablice rejestracyjne BIA
SIMC 0031450[2]
Położenie na mapie gminy Juchnowiec Kościelny
Mapa lokalizacyjna gminy Juchnowiec Kościelny
Lewickie
Lewickie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lewickie
Lewickie
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Lewickie
Lewickie
Ziemia 53°02′58″N 23°08′13″E/53,049444 23,136944

Lewickie – (do końca XIX wieku Niewodnica Lewickich) wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie białostockim, w gminie Juchnowiec Kościelny[2].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.

Historia[edytuj]

Przed 1540 r. wieś zwaną wtedy Niewodnica nabył Maciej Lewicki, podsędek bielski (w latach 1538–1553) i sędzia ziemski bielski (w latach 1554–1559). Pierwsza wzmianka o jego dworze pochodzi z 1540 r. W 1544 r. Maciej Lewicki nazywał siebie „panem na Niewodnicy”. Po jego śmierci (ok. 1559 r.) zarządzała dobrami (także w imieniu synów Macieja i Jana) Anna Porycka z książąt Zbaraskich, wdowa po Macieju Lewickim.

Urządzając swoją siedzibę Maciej Lewicki nadał jej wczesnorenesansową kompozycję. Ulicówka wiejska wyznaczała oś główną układu założenia zajmującego teren zbliżony do prostokąta, a od północy ograniczonego rzeką Niewodnicą. Zapewne już wtedy funkcjonował na rzece młyn wodny, którego duży staw dał początek systemowi stawów ogrodowych. Przypuszczać można, że była to kompozycja czerpiąca wzorce w rezydencji królewskiej w Knyszynie. Fakt nabycia dóbr przez Macieja Lewickiego, sędziego bielskiego, który umieścił tu swoją główną rezydencję, przydawał założeniu rangi i można przypuszczać, że urządzone przez niego ogrody miały nie tylko znaczenie użytkowe, ale też charakter ozdobny. O tym, że mieściła się tu główna siedziba rodu świadczy nie tylko mienienie się przez Macieja Lewickiego panem na Niewodnicy, ale także korespondencja, np. jeden z listów Anny z Porycka Lewickiej z 24 czerwca 1561 r. pisany był w dworze w Niewodnicy.

Spadkobiercą Macieja Lewickiego został jeden z jego synów – Jan Lewicki. Później dobra należały kolejno do Macieja Lewickiego, cześnika podlaskiego, Stanisława Lewickiego, podczaszego podlaskiego, jego syna podkomorzego bielskiego i wdowy po nim. Były to wówczas zamożne dobra ziemskie, a przy rezydencji funkcjonował ogród włoski o regularnej, kwaterowej kompozycji, której zrąb powstał zapewne w latach 40. XVI w. Kwatery zachodnie zajmowały wtedy prawdopodobnie zabudowania gospodarcze, a wschodnie – ogród ozdobny, sad i warzywniki. Od północy kwatery zamykał rząd stawów.

Wzmianki z 1784 i 1786 r. informują, że Niewodnica Lewickich należy do Orsettich, włoskiej rodziny kupieckiej, spolszczonej i osiadłej na Podlasiu. W 1786 r. dokonany został „dział” dóbr Orsettich. Być może około 1819 r. założenie wróciło w ręce Lewickich i należało do Dionizego Lewickiego, marszałka powiatu białostockiego, fundatora kaplicy na cmentarzu grzebalnym w Juchnowcu.

W 1828 r. źródła odnotowują jako posesorkę Lewickich Zuzannę Grącką, vel Gronską, „marszałkową” – pewnie wdowę po Dionizym Lewickim, a z powtórnego małżeństwa Grącką.

W II połowie XIX w. Niewodnica Lewickich stała się własnością Michała Nowickiego. Wzniósł on pośrodku założenia, na sztucznie usypanym tarasie nowy, klasycystyczny pałac ustawiony frontem w kierunku wsi. Ogrody przebudowano wtedy, także w duchu klasycystycznym, likwidując podział na kwatery i podkreślając główną oś kompozycji. Zostały one z dwóch stron otoczone wąskimi kanałami, a z trzeciej strony zamykał je kompleks istniejących wcześniej stawów. Na tarasie, przed główną elewacją pałacu urządzono kolisty podjazd. Wzdłuż granic ogrodu podkreślonych szpalerami i alejami poprowadzono drogi spacerowe. Zabudowania gospodarcze zgrupowano na północny-zachód od pałacu i podjazdu, w sąsiedztwie stawów. W tym szczytowym momencie rozwoju całość kompozycji zajmowała powierzchnię około 11 ha.

W latach 90. XIX w. Niewodnica Lewickich przeszła w ręce dymisjonowanego majora Antoniego Jakimowicza, syna Augusta. W 1903 r. Majątek zakupiła Aleksandra Szwajko-Szwajkowska, córka Kazimierza. W tym roku oprócz pałacu stały w obrębie założenia trzy domy mieszkalne, jedna chlewnia, dom mieszkalny drewniany z szopą pod jednym dachem, kryte deskami, inny jeszcze dom mieszkalny na kamiennej piwnicy – kryty dachówką oraz spichlerz. Właścicielka ta w latach 1907–1908 rozsprzedała część gruntów, łącznie z założeniem, towarzystwom włościańskim. Po nabyciu majątku chłopi rozebrali budynki gospodarcze, drewniane oficyny i czworak oraz usunęli część starych drzew. W 1911 r. zdewastowaną siedzibę dworską kupił Paweł Brysz. Z budynków pozostały tam wtedy tylko pałac, murowana oficyna, obora i chlewik. Nowy właściciel przystosował je do potrzeb urządzonego tu pensjonatu dla letników. Roślinność ozdobną utrzymywano tylko w sąsiedztwie pałacu, wokół stawów i wzdłuż granic dawnej kompozycji.

W tym stanie założenie przetrwało do II wojny światowej, podczas której pałac został zdewastowany i poważnie uszkodzony pociskami artyleryjskimi (szczególnie skrzydło południowe i część środkowa). Po wojnie, dopóki nie zawaliły się dach i stropy użytkowała go Gromadzka Rada Narodowa.

We wczesnych latach powojennych mieszkańców Lewickich, wyznających prawosławie i identyfikujących się z białoruską tożsamością narodową, przesiedlono do Związku Radzieckiego. Część z nich trafiła do rejonu zdzięcielskiego (Obwód grodzieński Białorusi), gdzie tworząc zwartą społeczność, mieszka po dzień dzisiejszy[3].

W 1961 r. siostra ostatniego właściciela majątku w Lewickich – Stefania Ławranin sprzedała ruiny pałacu i ogród Józefowi Leluszowi, który do śmierci (w latach 80. XX w.) użytkował ocalałe skrzydło pałacowe. Po wojnie, w sąsiedztwie pałacu powstały też nowe drewniane budynki – dom mieszkalny i szopa, usunięto natomiast pozostałości sadów dworskich i ogrodu ozdobnego.

W latach 70. XX w. część dawnego ogrodu zakupiła rodzina Pachulskich, która utworzyła tam gospodarstwo ogrodnicze z kompleksem szklarni[4].

Zabytki[edytuj]

  • zespół pałacowy:
    • pałac z XIX wieku w stylu klasycystycznym, nr rej.:56(62) z 27.07.1956
    • park, 2 poł. XIX, nr rej.:393 z 25.02.1977[5].

Przypisy