Leworęczność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Obchody dnia leworęcznych w Londynie w 2002 r.
Typy ostrza noża: nr 2 dla praworęcznych, nr 3 dla leworęcznych
Osoba pisząca słowo „Linkshänder” (niem. „leworęczny”) lewą ręką
Klawiatura numeryczna i klawisze kursora komputera są umieszczane po prawej stronie

Leworęczność (dawniej mańkuctwo) – preferencja wyboru lewej dłoni, wykazującej wyższą funkcjonalność i sprawność niż prawa[1]. Około 8–15% ludności jest leworęczna. W odróżnieniu od praworęcznych używają lewej dłoni do pisania, rysowania, jedzenia i czynności wymagających precyzji. Prawa ręka służy im jako „uchwyt”, pełniący funkcję pomocniczą np. podczas dźwigania ciężkich przedmiotów lub podawania ich do sprawniejszej dłoni[1]. Tendencja do leworęczności pojawia się w niemowlęctwie i utrwala do około 2 roku życia.

Od 1992 roku leworęczni obchodzą 13 sierpnia swoje święto – Międzynarodowy Dzień Osób Leworęcznych.

Leworęczność wynika z silniejszego rozwoju prawej półkuli mózgu, co objawia się nie tylko w częstszym używaniu lewej ręki, lecz także w lepszym i sprawniejszym funkcjonowaniu całej lewej strony ciała. Pokrewnymi zjawiskami, również związanymi z lateralizacją mózgu, są: „lewonożność”, „lewooczność” (oko dominujące), „lewouszność”.

Dane statystyczne[edytuj | edytuj kod]

Leworęczność występowała u praludzi. Z badań rysunków wykonanych w jaskiniach kromaniończyków wynika, że około 10% przedstawicieli homo sapiens fossilis preferowała lewą rękę[2]. 7-8% dzieł sztuki powstałych pomiędzy 3000 lat p.n.e. a 1950 r. n.e. zostało wykonane przez osoby leworęczne[2].

Obecnie w krajach europejskich około 10% do 15% populacji wykazuje cechy leworęczności[1][3]. W niektórych społeczeństwach odsetek osób leworęcznych jest znacznie niższy z powodu czynników kulturowych i negatywnego stosunku do zjawiska, wyrażającego się w wywieraniu nacisków na zmianę ręczności u dzieci. Przykładem mogą być Japonia i Chiny, gdzie przywiązuje się duże znaczenie do kaligrafii i pisania prawą ręką[4].

Statystycznie najmniej osób leworęcznych mieszka w krajach islamskich, gdzie z powodów religijnych używanie lewej ręki zarezerwowane jest do czynności nieczystych[5]. W Turcji leworęczni stanowią zaledwie 2,6% populacji[6]. Najwyższy odsetek leworęcznych występuje u Eskimosów (około 20%) oraz u Izraelczyków[4].

W społecznościach postrzegających leworęczność przez pryzmat rytualny lub magiczny, notuje się wyraźne zmniejszenie liczby leworęcznych w stosunku do średniej z całej populacji. W niektórych krajach zjawisko było regulowane prawnie, np. w Albanii, gdzie aż do upadku komunizmu zakazano leworęczności, traktując ją jako działanie nielegalne[7].

Przyczyny leworęczności[edytuj | edytuj kod]

Leworęczność jest uwarunkowana przez czynniki genetyczne i kulturowe. Prawdopodobieństwo jej wystąpienia u dziecka obojga leworęcznych rodziców wynosi 46% i zaledwie 2%, kiedy rodzice są praworęczni[4].

Leworęczność w niewielkim stopniu jest sprzężona z płcią. U mężczyzn występuje częściej, przy czym różnica ta nie przekracza 3%[8]. Czynniki genetyczne nie są jedynym warunkiem ręczności. 20% par bliźniąt jednojajowych wykazuje w tej materii różnice (jedno dziecko jest praworęczne, a drugie leworęczne)[4].

Diagnoza[edytuj | edytuj kod]

Preferencje ręczności występują już w życiu płodowym. Z badań ultrasonograficznych kobiet w ciąży wynika, że u 90% płodów zaobserwowano preferowanie ssania kciuka prawej dłoni[9].

Wczesna diagnoza leworęczności opiera się na obserwacjach, zazwyczaj poczynionych przez rodziców lub opiekunów. Dzieci między trzecim a szóstym miesiącem życia zazwyczaj wyciągają do przedmiotów obie dłonie. Jednocześnie pomiędzy czwartym a szóstym miesiącem wykształca się chwyt jednoręczny. Wówczas można już zauważyć, którą dłoń preferuje dziecko[10]. Podobne wnioski można wyprowadzić z obserwacji wyboru dłoni, za pomocą której dzieci wskazują przedmioty palcem. Około drugiego roku życia lateralizacja jest już wyraźnie widoczna i utrwala się w kolejnych latach[10].

W diagnozie leworęczności u dzieci wykorzystuje się kwestionariusz Annett oraz kwestionariusz Oldfield (zwany Edynburgskim) oraz tak zwane testy wykonaniowe, badające sprawność dłoni i spontaniczny wybór preferowanej ręki[11][4].

Historia badań i postrzeganie leworęczności u dzieci[edytuj | edytuj kod]

Do lat osiemdziesiątych XX wieku leworęczność u dzieci bywała traktowana jak forma zaburzenia, wymagająca korekty ze strony rodziców i pedagogów[12][5]. Powszechnymi praktykami na etapie edukacji przedszkolnej i szkolnej była próba „przestawienia” dziecka leworęcznego, wyrażona naciskami na rysowanie i pisanie prawą ręką, wbrew naturalnym preferencjom[13][5]. Presja wpływała niekorzystnie nie tylko na naukę pisania, ale również szeroko rozumiany rozwój i zdrowie. Z badań przeprowadzonych przez Miloša Sovaka w latach sześćdziesiątych wynika, że u leworęcznych dzieci, zmuszanych do pisania prawą dłonią, zaobserwowano: niechęć do szkoły, pogorszenie wyników, spadek zainteresowania nauką oraz zaburzenia nerwicowe, w tym: jąkanie, tiki i niepokój ruchowy[10].

Negatywne postrzeganie leworęczności wywodziło się z koncepcji Samuela Ortona, pioniera badań nad trudnościami w uczeniu się. W latach trzydziestych XX wieku Orton analizował zależności pomiędzy kłopotami w nauce, a dominacjami półkul mózgowych. Traktował leworęczność jak defekt, wymagający korekty. Wiązał go z brakiem uzdolnień. Jego pogląd miał wpływ na pedagogikę aż do 1983 roku i publikacji badań Dorothy Bishop, która bezspornie wykazała brak zależności pomiędzy leworęcznością, a zaburzeniami neurologicznymi oraz gorszymi wynikami w nauce. Te ostatnie wynikały w dużej mierze z przymusowego „przestawiania” leworęcznych dzieci i niewłaściwego postępowania z nimi w ramach edukacji wczesnoszkolnej[14][11].

Publikacja Bishop miała bezpośredni wpływ na zmianę stosunku do leworęczności u dzieci i przyczyniła się do zaprzestania stosowania szkodliwych praktyk. W kolejnych latach odstąpiono od wywierania nacisków na leworęczne dzieci i opracowano zalecenia dydaktyczne, dotyczące ich nauki wczesnoszkolnej, między innymi: ukośne układanie zeszytu, siedzenie po lewej stronie ławki, rysowanie okręgów w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara[10]. Zmiana podejścia zaowocowała wyrównaniem szans edukacyjnych i zlikwidowaniem destrukcyjnych skutków przymusowej zmiany ręczności. W kolejnych latach zaprojektowano pomoce dydaktyczne dla dzieci leworęcznych, między innymi zeszyty z ukośnie drukowaną linią i odpowiednio wyprofilowane długopisy[15].

Nowsze badania potwierdziły brak związków między leworęcznością a gorszymi wynikami w nauce. Wykazano, że leworęczni osiągają lepsze rezultaty w zadaniach wymagających umiejętności postrzegania wzrokowo-przestrzennego niż osoby praworęczne[1][16]. Statystycznie wykazują większą zdolność do nauki języków obcych. U 76% osób leworęcznych ośrodki odpowiedzialne za mowę są ulokowane w lewej półkuli mózgowej, podobnie jak u 96% osób praworęcznych[3]. Badania przeprowadzone przez Alana Searlemana (Lawrence University) wykazały zależność między preferowaną ręcznością a zasobem słownictwa, bardziej rozwiniętym u leworęcznych[17][18]. Zarazem dzieci leworęczne częściej wykazują tendencję do pisanie lustrzanego liter "p", "d" i "b" niż ich praworęczni rówieśnicy[10].

Trudności osób leworęcznych[edytuj | edytuj kod]

Ogromna większość przedmiotów codziennego użytku została zaprojektowana przez osoby praworęczne z myślą o praworęcznych użytkownikach[19]. Dla osób leworęcznych stają się one niefunkcjonalne lub powodują liczne trudności, wynikające z nieintuicyjnej konstrukcji. Kierunek pisma (od lewej do prawej) sprawia, że leworęczni zasłaniają dłonią ostatnio zanotowane wyrazy. W czasach używania atramentu i piór dzieci leworęczne nie były w stanie kaligrafować, gdyż rozmazywały litery.

W niektórych kulturach leworęczność jest postrzegana jako „gorsza”. Do piętnowania leworęczności w znacznym stopniu przyczynia się semantyka. W wielu językach przymiotnik „prawy” wskazuje na właściwości społecznie aprobowane i pożądane, w odróżnieniu od przymiotnika „lewy”, który w języku polskim kojarzy się z rzeczami budzącymi sprzeciw lub nieuczciwością[19].

Przedmioty i sytuacje przy których leworęczność ma znaczenie[edytuj | edytuj kod]

  • noże
  • widelce deserowe (ząbek do krojenia ciastka po jednej stronie)
  • telefony komórkowe (mikrofony umieszczone zwykle przy krawędzi bliższej źródłu dźwięku dla osoby trzymającej telefon w prawej ręce)
  • słuchawki do telefonów mono (uchwyt i umiejscowienie mikrofonu uniemożliwiające umieszczenie słuchawki przy lewym uchu)
  • klawiatury komputerowe (z klawiaturą numeryczną po prawej stronie)
  • inne komputerowe urządzenia wskazujące takie np. myszki i joysticki o kształcie i układzie przycisków dostosowanych do prawej ręki
  • laptopy z gładzikami umieszczonymi asymetrycznie pod klawiaturą
  • nożyczki z uchwytem (ucho kciuka dostosowane do prawej ręki), temperówki, linijki, cyrkle, przyrządy kreślarskie
  • koszule i płaszcze z jedną kieszenią (umieszczoną zwykle po lewej stronie, tak aby łatwiej było sięgnąć do niej prawą ręką)
  • otwieracze do konserw, niektóre modele korkociągów, scyzoryki
  • stalówki piór wiecznych, długopisy (kształt ułatwiający substancji piszącej pozostawianie śladu podczas trzymania w prawej ręce)
  • przyrządy i rękawice kuchenne (np. chochle lub łyżki z płaskim, ukośnym końcem, do mieszania potraw w czasie przyrządzania, przewracania mięsa itp.)
  • kuchenki elektryczne i gazowe (projektowane do ustawiania po danej stronie w zabudowie, posiadające mniejsze palniki zawsze po prawej)
  • lampy stołowe (przystosowane poprzez umiejscowienie przełącznika lub zakres regulacji klosza do stawiania po lewej stronie biurka, w celu oświetlania pisma osoby posługującej się prawą ręką)
  • stojaki na przyrządy do pisania w okienkach urzędów publicznych
  • układ drzwi, pokojów i okien w pokojach w budynkach mieszkalnych (przystosowany do ustawienia biurka w ten sposób, aby okno znajdowało się po jego lewej stronie)
  • krzesła z pulpitem składanym na prawym oparciu stosowane na salach wykładowych
  • umiejscowienie tablic, biurek dla uczniów i innych narzędzi edukacyjnych w salach szkolnych w takim kierunku, aby światło padało na biurka od lewej strony
  • biurka, zestawy mebli biurowych z szufladami po prawej stronie
  • kubki i podobne naczynia posiadające uchwyty (zaprojektowane w ten sposób aby zdjęcia czy ozdobniki krawędzi miały sens przy trzymaniu kubka w prawej ręce)
  • torby, plecaki itp. z paskami i zapięciami po jednej stronie, przeznaczone do noszenia na prawym ramieniu
  • jednoślady z manualną skrzynią biegów (elementy układu sterowania wymagające większej precyzji np. hamulce po prawej stronie), kaski z szybką
  • niektóre modele broni białej i broni palnej (obecnie większość modeli broni palnej jest projektowana symetrycznie)
  • instrumenty muzyczne, flety, saksofony, gitary, akordeony i inne instrumenty klawiszowe (zob. też Jacek Kaczmarski znany ze specyficznego sposobu trzymania instrumentu i układu strun)
  • zegarki z przyciskami regulacji po prawej stronie przystosowane do noszenia na lewej ręce
  • maszyny do szycia
  • aparaty fotograficzne i kamery
  • bankomaty z menu na ekranie oraz czytnikiem kart bankomatowych po prawej stronie
  • w Polsce elementem egzaminu państwowego w części praktycznej na prawo jazdy pojazdami samochodowymi jest wycofanie pojazdu po łuku skręconym w prawo (osoby praworęczne skręt w trudniejszą stronę wykonują przy jeździe do przodu)
  • w ruchowych grach zespołowych takich jak siatkówka czy piłka ręczna koordynacja zespołowa osób leworęcznych jest utrudniona
  • etykieta spożywania posiłków (trzymanie widelca w lewej ręce, a noża w prawej, czyli zgodnie z etykietą dla osób leworęcznych jest bardziej naturalne),
  • elementy stroju zaprojektowane do zapinania sobie za plecami przez osobę praworęczną mogą stanowić problem dla osoby leworęcznej podczas gry wstępnej.
  • opakowania lekarstw zaprojektowane tak, aby praworęczna osoba zawsze otworzyła je od strony, gdzie umieszczono ulotkę. Leworęczny aby wygodnie otworzyć pudełko lewą ręką musi trzymać je napisami "do góry nogami", lecz wtedy ma utrudniony dostęp do ulotki, zawsze zawiniętej od przeciwnej strony.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Neil Martin, Neuropsychologia, Warszawa: PZWL, 2001.
  2. a b Michał Jarociński, Niezręczni leworęczni?, www.polityka.pl, 2007 [dostęp 2020-09-10] (pol.).
  3. a b A. Grabowska, Mózgowe mechanizmy leworęczności, „Biuletyn Informacyjny Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Dysleksji” (25), 2003.
  4. a b c d e Anna Grabowska, Neurobiologiczne podstawy leworęczności, „Przegląd Psychologiczny”, 42 (1-2), 1999.
  5. a b c Lepsze czasy dla leworęcznych, PolskieRadio.pl [dostęp 2020-09-10].
  6. Ira B. Perelle, Lee Ehrman, An international study of human handedness: The data, „Behavior Genetics”, 24 (3), 1994, s. 217–227, DOI10.1007/BF01067189, ISSN 1573-3297 [dostęp 2020-09-10] (ang.).
  7. Michel Pastoureau, Średniowieczna gra symboli, „Wiedza i Życie” (9), 2003.
  8. Robert E. Hicks, Marcel Kinsbourne, Fathers and Sons, Mothers and Children: A Note on the Sex Effect on Left-Handedness, „The Journal of Genetic Psychology”, 139, 2012.
  9. J.M. Healey, Leworęczność. Jak wychować leworęczne dziecko w świecie ludzi praworęcznych, Gdańsk 2003.
  10. a b c d e M. Bogdanowicz, Leworęczność u dzieci, Warszawa: WSiP, 1989.
  11. a b Jadwiga Wrońska, Dysleksja, lateralizacja i płeć, „Psychologia Rozwojowa” (10), 2005.
  12. Leworęczność, czyli nic złego, charaktery.eu [dostęp 2020-09-10] (pol.).
  13. Moje dziecko jest leworęczne, www.pppboleslawiec.pl [dostęp 2020-09-10].
  14. Dorothy V.M. Bishop, How Sinister Is Sinistrality?, „Journal of the Royal College of Physicians of London”, 17 (3), 1983, s. 161–172, ISSN 0035-8819, PMID6193272, PMCIDPMC5370837 [dostęp 2020-09-10].
  15. Leworęczne dziecko, WP parenting [dostęp 2020-09-10] (pol.).
  16. S. Upson, Czy leworęczność rzeczywiście nie popłaca?, „Świat Nauki” (5), 2006.c?
  17. Left-handers more 'creative but forgetful', The Independent, 8 sierpnia 2000 [dostęp 2020-09-10] (ang.).
  18. Leworęczność - przyczyny, zalety leworęczności, leworęczność u dzieci, medonet.pl [dostęp 2020-09-10] (pol.).
  19. a b Elżbieta Lisowska, Myślenie intuicyjne osób leworęcznych, „Studia Pedagogiczne. Problemy Społeczne, Edukacyjne i Artystyczne” (1), 1986.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]