Libiąż

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Libiąż (ujednoznacznienie).
Libiąż
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Libiąż z lotu ptaka
Herb
Herb Libiąża
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat chrzanowski
Gmina Libiąż
Data założenia XIII w. lub wcześniej
(wzmianka u Długosza w 1243)
Prawa miejskie 1969
Burmistrz Jacek Latko (od 2008)
Powierzchnia 35,88 km²
Wysokość 310 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

22 560[1]
395 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 32-590
Tablice rejestracyjne KCH
Położenie na mapie gminy Libiąż
Mapa lokalizacyjna gminy Libiąż
Libiąż
Libiąż
Położenie na mapie powiatu chrzanowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu chrzanowskiego
Libiąż
Libiąż
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Libiąż
Libiąż
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Libiąż
Libiąż
Ziemia50°06′13″N 19°18′56″E/50,103611 19,315556
TERC (TERYT) 1203044
SIMC 0940938
Urząd miejski
ul. Działkowa 1
32-590 Libiąż
Strona internetowa

Libiążmiasto w województwie małopolskim, w powiecie chrzanowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Libiąż[2]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Położone jest w sąsiedztwie miast: Chrzanów, Chełmek, Jaworzno i Oświęcim.

Libiąż jest miastem przemysłowym. Na jego terenie znajdują się m.in. Kopalnia Węgla Kamiennego ZG „Janina”, fabryka okien i profili PCW „Thermoplast”, kopalnia dolomitu „Libiąż”, a także fabryka kostki brukowej „Libet”. Libiąż należy do Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego. Wcześniej wchodził w skład Zagłębia Krakowskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Libiąż znajduje się na obrzeżach Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego[3] i z racji położenia w zachodniej części województwa małopolskiego wiążą go relacje przestrzenne z niektórymi miastami Konurbacji Górnośląskiej[4]. Natomiast według niektórych badaczy związanych z katowickim ośrodkiem naukowym (pogląd ten znalazł się w jednym z raportów programu ESPON) – Libiąż leży na wschodnich peryferiach konurbacji górnośląskiej oraz w centralnej części Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego, który w przeszłości nazywano także Zachodniokrakowskim Okręgiem Przemysłowym, Zachodnio-Krakowskim Kompleksem Przemysłowym lub Zagłębiem Krakowskim.

Geograficznie miasto leży na wschodnich krańcach Wyżyny Śląskiej, na Zrębowych Pagórach Libiąskich, części Pagórów Jaworznickich[5]. Terytorium miasta jest objęte eksploatacją węgla kamiennego.

Położenie Libiąża na terenie Wolnego Miasta Kraków (1815-1846)
Mapa wsi Mały Libiąż z 1905 roku z naniesionymi w latach 20. XX w. informacjami odnoszącymi się do kopalni „Janina”
Libiąż-Moczydło, KWK „Janina”; lata 30. XX w.
Panorama kopalni z tej samej perspektywy w 2006

Historia[edytuj | edytuj kod]

Fontanna w Parku Młodości na os. Flagówka
DOLOMIT Sp. z o.o. – Kopalnia Dolomitu Libiąż
Kościół parafialny rzymskokatolicki pw. św. Barbary

Pierwsza historyczna wzmianka na temat Libiąża pochodzi z „Kronik” Jana Długosza. Dotyczy ona przekazania w roku 1243 miejscowości Libiąż Wielki i Libiąż Mały w posiadanie klasztorowi Benedyktynek w Staniątkach przez dotychczasowych właścicieli pochodzących z rodu Gryfitów. W trakcie swego rozwoju Libiąż przechodził kolejno w posiadanie różnych rodów. Po podziale Polski na dzielnice w 1138 r. przynależy do dzielnicy senioralnej, a po roku 1179 prawdopodobnie przejściowo do księstwa raciborskiego. Prawdopodobnie wchodzi też w skład kasztelanii chrzanowskiej, istniejącej w XIII w[6]. Później rozwija się w bezpośrednim sąsiedztwie księstwa oświęcimskiego, które było związane z państwem czeskim, a w 1454 r. stało się lennem Korony Polskiej. W 1564 roku zostało wchłonięte przez Królestwo Polskie. Libiąż od czasów panowania Wacława II lub Władysława Łokietka wchodzi w skład powiatu krakowskiego i województwa krakowskiego. Wzmianki o przynależności Libiąża do tego powiatu pochodzą z lat 1489 i 1581[7]. W 1795 roku trafia do zaboru austriackiego. W latach 1815–1846 znajduje się na terenie Okręgu Wolnego Miasta Krakowa. Libiąż Mały wchodzi w skład gminy okręgowej nr 17 z siedzibą w Chrzanowie, natomiast Libiąż Wielki w skład gminy okręgowej nr 9 z siedzibą w Bobrku (do 1839 r.)[8]. W latach 1846–1918 jest częścią Galicji (wchodzi w skład tzw. Wielkiego Księstwa Krakowskiego). W okresie międzywojennym w województwie krakowskim. Związki z ziemią krakowską uwidoczniły się m.in. w tradycjach, obrzędach, a także w sferze kultury materialnej (strój, zabudowa) tutejszych mieszkańców. Lokalna mowa to jedna z odmian gwary śląskiej (tak twierdzi pisarz i pasjonat historii lokalnej Wiesław Koneczny w Opowieściach z okręgu górniczego).

Ważnym faktem w dziejach Libiąża było ufundowanie przez hrabiego Wielopolskiego w 1735 roku w Libiążu Wielkim parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Do XIX wieku Libiąż był typową osadą rolniczą. Budowa linii kolejowej KrakówWiedeń stała się powodem migracji zarobkowej i osiedlaniem się ludności na tych terenach.

Momentem przełomowym w historii Libiąża stał się fakt odkrycia tutaj u schyłku XIX wieku bogatych złóż węgla kamiennego. Na początku XX wieku rozpoczęto budowę kopalni węgla kamiennego „Janina”, w której od 1907 roku eksploatuje się ten surowiec. Otworzyło to nowe perspektywy przed Libiążem. Tutejsi mieszkańcy otrzymali zatrudnienie, a miejscowość zaczęła być atrakcyjna także dla ludzi z zewnątrz. Od tej pory rozpoczął się szybki rozwój gospodarczy i kulturalny osady. Przybywali wykwalifikowani robotnicy oraz sporo inteligencji. W tym czasie zmienił się także kształt urbanistyczny Libiąża. Wokół kopalni zaczęły powstawać nowe osiedla mieszkaniowe i obiekty użyteczności publicznej (szkoła, poczta i telegraf).

Według austriackiego spisu powszechnego z 1900 roku w Libiążu Wielkim w 258 budynkach mieszkało 1452 osób, wszyscy polskojęzyczni, z tego 1435 katolików, 17 wyznania mojżeszowego, w Libiążu Małym w 283 budynkach mieszkało 1557 osób, w tym 1546 polskojęzycznych 9 niemieckojęzycznych oraz 2 innych, z tego 1522 katolików, 33 wyznania mojżeszowego oraz 2 grekokatolików, a na Moczydle w 59 domach mieszkało 283 polskojęzycznych, w tym 279 katolików oraz 4 osoby wyznania mojżeszowego.

Także po I wojnie światowej, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości trwał dalszy rozwój urbanistyczny i gospodarczy. Powstały nowe szlaki komunikacyjne, linia elektryczna i budynki użyteczności publicznej. Okres międzywojenny to także czas silnego rozwoju działalności samorządowej.

Wybuch II wojnie światowej i wkroczenie w ślad za wojskiem niemieckim niemieckiej administracji okupacyjnej na stosunkowo krótki czas zatrzymał funkcjonowanie głównego zakładu w Libiążu, kopalni „Janina”, która jeszcze w pierwszej połowie września 1939 r. podjęła wydobycie. W okresie wrzesień 1943 – styczeń 1945 działał tu podobóz KL Auschwitz Janinagrube zwany również Gute Hoffnung[9]; więźniowie wykonywali prace przy wydobyciu węgla w kopalni „Janina”; w podobozie przebywało ponad 800 osób[10]. W czasie okupacji w okolicy miasta intensywną działalność zbrojną prowadził oddział Armii Ludowej im. Jarosława Dąbrowskiego[11]. 6 maja 1944 roku został zdekonspirowany w lesie za Krzemieńcem bunkier partyzancki, gdzie przebywało 9 członków tego oddziału. W walce zginął m.in. szef sztabu śląskiego obwodu AL Stanisław Baran ps. „Bolek” oraz innych 4 partyzantów[12]. Miasto zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej 25/26 stycznia 1945 roku przez oddziały 4 Samodzielnego Korpusu Pancernego i 59 Armii 1 Frontu Ukraińskiego[12].

6 kwietnia 1945 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło Centralne Obozy Pracy dla przeciwników władzy komunistycznej. Obóz pracy nr 126 powstał w Libiążu[13].

Okres II wojny światowej i pierwsze lata powojenne zahamowały aktywność społeczną i samorządową. Dopiero dalszy rozwój kopalni „Janina” spowodował ponowny napływ ludności na te tereny. Zaowocowało to uzyskaniem w 1969 roku praw miejskich przez osadę Libiąż Mały i zmianę jej nazwy na Libiąż[14]. Miasto wchłonęło też wieś Libiąż Wielki.

Obecnie w skład miasta i gminy Libiąż wchodzą: miasto Libiąż oraz dwa sołectwa – Żarki i Gromiec.

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik „Poległym za Wolność i Lud” przy ul. 1 Maja
  • Pomnik „Wdzięczności dla Armii Radzieckiej” przy Placu Zwycięstwa – w ostatnich latach zrzucono czerwoną gwiazdę ze szczytu cokołu – grób 21 żołnierzy Armii Czerwonej
  • Pomnik upamiętniający miejsce obozu jeńców radzieckich przy ul. Armii Krajowej (przy stacji PKP)
  • Pomnik na miejscu obozu koncentracyjnego „Janinagrube” na ul. Obieżowej
  • Pomnik „Partyzantów” – ma miejscu leśnego bunkra partyzantów zgrupowania AL w lesie pod Kroczymiechem
  • Pomnik Odsieczy Wiedeńskiej przy Gimnazjum nr 1 przy ul. Szkolnej
  • Pomnik Tadeusza Kościuszki obok LCK przy ul. Górniczej
  • Pomnik Papieża Jana Pawła II w Parku Młodości
  • Pomnik Skarbnika – dobrego, opiekuńczego ducha kopalnianych podziemi – w parku przy ul. Górniczej
  • Pomnik Janiny – dziewczyny, której imię nosi libiąska kopalnia
  • Pomnik „Krzyż na Lipiu” – pomnik z okazji 25-lecia pontyfikatu Jana Pawła II, ufundowany przez wiernych parafii pw. Przemienienia Pańskiego

Rekreacja[edytuj | edytuj kod]

  • Kino – przy ul. Górniczej działa „Ale Kino”. Seanse odbywają się głównie w weekendy.
  • Libiąskie Centrum Kultury – przy ul. Górniczej, w budynku tym znajduje się sala kinowo-teatralna, sala baletowa, mniejsza sala, siłownia, kafejka internetowa, kawiarnia „Nisza”.
  • Parki – główny park libiąski, „Park Młodości”, znajduje się przy alei Jana Pawła II. W parku tym znajduje się zegar wodny i liczne wodne kaskady oraz pomnik Jana Pawła II pobłogosławiony przez Metropolitę Krakowskiego Stanisława Kardynała Dziwisza. Pozostałe parki umieszczone są przy ulicy Górniczej (tu pomnik Skarbnika), na Placu Zwycięstwa (pomnik Janiny – dziewczyny której imieniem została nazwana kopalnia węgla kamiennego) oraz park przy ulicy Chrzanowskiej.
  • Ośrodek sportowo-rekreacyjny im. Solidarności 1980 przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego. W skład tego kompleksu wchodzi stadion GKS Janina, basen letni, lokal „Kombajn” (już nieistniejący), boiska do gry.
  • Plac słoneczny utworzony w centrum miasta, niedaleko Parku Młodości. Cyklicznie odbywają się tu obchody „Dni Libiąża” oraz inne imprezy okolicznościowe.
  • Zrekultywowana hałda odpadów pokopalnianych przy ul. Krakowskiej.
  • Biblioteka publiczna przy ul. Górniczej.

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Libiąża w 2016 roku.

Lasy[edytuj | edytuj kod]

Lasy wokół Libiąża należą do Nadleśnictwa Chrzanów, Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach. W przeszłości tereny leśne należały do Biskupstwa Krakowskiego. Potem te na północ od miasta były własnością posiadaczy pól górniczych w okolicy i właścicieli Katowic, rodziny von Thiele-Winckler[16]. Następnie przejął je koncern G. Giesche’s Erben A.G., zarządca kopalni „Matylda” w Kątach (dzisiejsza dzielnica Chrzanowa)[17]. Lasy na południe i wschód od Libiąża zostały zakupione w 1868 roku przez hr. Guido Donnersmarck, który nabył zamek Lipowiec wraz z jego dobrami w tym z dużą ilością lasów od Antoniny Łąskiej. Do Wygiełzowa przeniósł swojego leśniczego, Franza Knerscha. Po śmierci Księcia Guido okoliczne lasy przejął młodszy syn, hr. Kraft Henckel von Donnersmarck[17].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • neogotycki kościół pw. Przemienienia Pańskiego z początków XX w., dzieło Teodora Talowskiego;
  • domy przy ulicy: Floriańskiej, Sienkiewicza, Flasińskiego, Armii Krajowej i Długosza (zabytkowy układ wsi – ulicówki Libiąż Wielki);
  • budynek straży pożarnej (ul. Floriańska);
  • Straż Pożarna – OSP Moczydło – (ul. gen. Andersa 9) – 1925 r.
  • zabytkowy cmentarz parafialny przy ul. Oświęcimskiej.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Przez Libiąż przebiegają drogi wojewódzkie nr 780 oraz 933. Miasto znajduje się w niewielkiej odległości od autostrady A4. Do Krakowa jest stąd 50 km, do Katowic zaś 30 km. Jaworzno znajduje się w odległości 6,5 km.

Znajduje się tu także stacja kolejowa, z której odjeżdżają pociągi do Oświęcimia i do Krakowa przez Trzebinię (także do Wieliczki przez Kraków).

Znajdują się tu przystanki, którymi można dojechać do Chrzanowa, Żarek, Gromca, Młoszowej. Firma zajmująca się przejazdami to ZKKM Chrzanów.

Miasta Partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z Libiążem[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. [1], w oparciu o raport svs.
  2. GUS. Rejestr TERYT.
  3. Aleksander Noworól, Aleksander Noworól, Diagnoza obszaru strategicznego „Kraków Metropolitalny” opracowana w procesie aktualizacji Strategii Rozwoju Krakowa, 2013., 2013.
  4. Guzik R i inni, Małopolskie miasta – funkcje, potencjał i trendy rozwojowe. Kraków: Małopolskie Obserwatorium Gospodarki, Departament Polityki Regionalnej, Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, 88–134., 2010. Dostępność komunikacyjna oraz delimitacja obszarów funkcjonalnych. 2010, 2010.
  5. GeoŚląsk :: Jednostki geomorfologiczne :: Wyżyny Śląsko-Małopolskie – GeoSilesia, geosilesia.us.edu.pl [dostęp 2016-11-13].
  6. Rafał Malik: Średniowieczne lokacje miejskie w granicach kasztelanii chrzanowskiej. Kraków: Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków, 2005.
  7. Libiąż Mały i Wielki, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu; woj. krakowskie, cz. 3, s. 599–601: http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=9100&q=Libi%C4%85%C5%BC%20Ma%C5%82y%20i%20Wielki&d=0&t=0.
  8. Wolne Miasto Kraków 1815-1846. Ludzie – wydarzenia -tradycja, s. 26 [mapa], http://mec.edu.pl/wp-content/uploads/2016/01/wolne_miasto_krakow.pdf, 2015.
  9. Janinagrube, tiergartenstrasse4.org [dostęp 2017-11-24] (pol.).
  10. Podobozy KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau [dostęp 2018-06-13].
  11. Józef Bolesław Garas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 420-422.
  12. a b Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 299.
  13. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944-1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] (pol.).
  14. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 8 czerwca 1968 r. w sprawie utworzenia i zmiany granic niektórych miast w województwie krakowskim, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2017-11-24] (pol.).
  15. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-02].
  16. Kopalnia Matylda • Chrzanów, www.chrzanow.pl [dostęp 2016-09-07].
  17. a b Nadleśnictwo Chrzanów – Portal Korporacyjny Lasów Państwowych, www.chrzanow.katowice.lasy.gov.pl [dostęp 2016-09-07].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]