Lider (okręt)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Holenderski lekki krążownik (klasyfikowany początkowo jako lider) Hr.Ms. „Tromp”
Radziecki lider „Moskwa” typu Leningrad

Lider, przewodnik flotylli (z ang. flotilla leader) lub superniszczyciel (ang. super destroyer) – określenie klasy okrętów przeznaczonych do służby jako okręty flagowe flotylli niszczycieli lub też jako okręty wykonujące zadania zwiadowcze na rzecz całej floty[1]. W zależności od koncepcji taktycznej obowiązującej w danej flocie, lider to albo specjalnie zbudowany niszczyciel, zazwyczaj większy i silniej uzbrojony od innych niszczycieli, lub, rzadziej, specjalny mały i szybki krążownik lekki.

Okręty tego typu budowano pomiędzy 1906 a 1945 rokiem[2].

Okręty klasy liderów, jako podklasy niszczycieli, były konstruowane przede wszystkim w Wielkiej Brytanii, od I wojny światowej do połowy lat 30. XX wieku[3]. Lidery z lat 30., używane podczas II wojny światowej, były oparte na konstrukcji standardowych niszczycieli grupy typów A-I, lecz nieco większe i nosiły zazwyczaj 5 dział kalibru 120 mm, zamiast 4 dział. Dla każdej nowo budowanej flotylli niszczycieli, budowano w tym okresie zbliżony do nich konstrukcyjnie lider. Od drugiej połowy lat 30. zrezygnowano jednak w Wielkiej Brytanii z budowania większych liderów, a okrętami flagowymi stały się zwykłe niszczyciele, odpowiednio przystosowane do tej funkcji, głównie pod względem wyposażenia w powiększone pomieszczenia sztabowe. Jednocześnie, wielkość zwykłych niszczycieli rosła, przez co nie potrzebowano odrębnych silniejszych liderów. Odrębną klasę liderów rozwijał za to nadal od lat 30. do II wojny światowej ZSRR (ros. lider)[potrzebny przypis].

Część państw budowała obok zwykłych niszczycieli większe i silniejsze jednostki, przeznaczone jednak głównie do działań z jednostkami tego samego rodzaju i walki z niszczycielami, a nie przewodzenia flotyllom niszczycieli, nie będące więc liderami w sensie ścisłym. Mimo to, czasami są tak również określane z uwagi na rozmiary i uzbrojenie. Były to przede wszystkim francuskie okręty klasy contre-torpilleurs (dosłownie „kontrtorpedowce”) z lat 20. i 30. i włoskie klasy esploratori leggeri („lekki zwiadowca”) z I wojny światowej i lat 20.[4] Dotyczy to również państw dysponujących małymi marynarkami, które miały w ich składzie nieliczne duże niszczyciele, jak Polska (typ Grom) czy Jugosławia („Dubrovnik”). Przy tym, włoskie esploratori leggeri zostały jeszcze przed II wojną światową przeklasyfikowane na zwykłe niszczyciele, a radzieckie lidery – po wojnie. Niektóre państwa budowały z kolei przed II wojną światową jedynie duże niszczyciele, odpowiadające wielkością i uzbrojeniem zagranicznym liderom, przede wszystkim Niemcy i Japonia. Niektóre państwa, przede wszystkim Japonia, używały zwykłych lekkich krążowników jako okrętów flagowych flotylli niszczycieli, nie były one jednak uważane mimo to za lidery[potrzebny przypis].

Traktat waszyngtoński z 1922 roku nie regulował kwestii ilości niszczycieli w marynarkach państw-sygnatariuszy, ograniczał jedynie maksymalną wyporność krążowników, niszczycieli i okrętów podwodnych do 10 tysięcy ton i był to limit, do którego w praktyce żaden niszczyciel się nie zbliżył. W roku 1927 Wielka Brytania posiadała 18 superniszczycieli uzbrojonych w pięciocalowe działa artylerii głównej, o łącznym tonażu 31 310 ton[5][6]. W tym samym czasie Francja posiadała takich okrętów 13 (31 791 ton), Włochy osiem (14 889 ton) a Japonia cztery (7400 ton)[6]; USA nie posiadały takich okrętów wcale (najsilniejsze niszczyciele amerykańskie uzbrojone były w działa czterocalowe)[5]. Podczas Genewskiej Konferencji Morskiej Brytyjczycy zaproponowali, by wyporność dużych niszczycieli ograniczyć do 1700 ts, a zwykłych niszczycieli do 1400 ts[5].

Traktat londyński z 1930 roku wprowadził limit wyporności dla zwykłych niszczycieli na 1 500 LT (1 524 ton metrycznych), a liderów na 1 850 LT (1 880 t), kaliber dział obu grup był limitowany do 130 mm (ograniczenia te jednak zostały przyjęte tylko przez USA, Wielką Brytanię i Japonię)[7]. Drugi traktat londyński z 1936 zarówno lidery i niszczyciele zaliczał do klasy 3c – okrętów z działami nie przekraczającymi kalibru 155 mm, o wyporności do 3000 ts (traktat ten również obowiązywał jedynie USA, Wielką Brytanię i Francję).

Pierwszym okrętem który wszedł do służby jako lider był brytyjski HMS „Swift”.

W czasie I wojny światowej Niemcy rozpoczęły budowę superniszczyciela SMS V 116, jednak nie zdążył on wziąć udziału w walkach i został przekazany Włochom w ramach reparacji wojennych[8].

Przykładowe typy liderów:

Inne okręty uznawane w literaturze za lidery (nie będące liderami w sensie ścisłym):

Przypisy[edytuj]

  1. Norman Friedman, British Cruisers: Two World Wars and After, Seaforth Publishing, 24 stycznia 2011, s. 155, ISBN 9781848320789 [dostęp 2017-10-17] (ang.).
  2. Robert Gardiner, David K. Brown, The Eclipse of the Big Gun: The Warship 1906-1945, Conway Maritime, 1 sierpnia 2004, s. 80-86, ISBN 9780851779539 [dostęp 2017-10-17] (ang.).
  3. Development of the Super-destroyer, „Shipbuilding & Shipping Record: A Journal of Shipbuilding, Marine Engineering, Dock, Harbours & Shipping”, 55, styczeń 1940 [dostęp 2017-10-16] (ang.).
  4. Strona Marynarki Włoch (wł.).
  5. a b c Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Allan Westcott, International Notes: Three Power Naval Conference, „United States Naval Institute Proceedings”, 53 (2), 1927, s. 895 [dostęp 2017-10-17] (ang.).
  6. a b Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Build Cruisers Now, „United States Naval Institute Proceedings”, 53 (1), 1927, s. 389–390 [dostęp 2017-10-17] (ang.).
  7. Tekst traktatu londyńskiego (ang.) – artykuły 15 i 16.4.
  8. a b Antony Preston, Dreadnought to nuclear submarine, H.M. Stationery Office; National Maritime Museum, 1980, s. 10, 29, ISBN 9780112903192 [dostęp 2017-10-17] (ang.).