Lipienek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°15′59″N 18°39′27″E
- błąd 38 m
WD 53°15'59"N, 18°39'27"E
- błąd 38 m
Odległość 0 m
Lipienek
wieś
Ilustracja
Klasycystyczny dwór w Lipienku
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat chełmiński
Gmina Lisewo
Liczba ludności (III 2011) 338[1]
Strefa numeracyjna 56
Kod pocztowy 86-230
Tablice rejestracyjne CCH
SIMC 0846145
Położenie na mapie gminy Lisewo
Mapa konturowa gminy Lisewo, na dole znajduje się punkt z opisem „Lipienek”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Lipienek”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Lipienek”
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego
Mapa konturowa powiatu chełmińskiego, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Lipienek”
Ziemia53°15′59″N 18°39′27″E/53,266389 18,657500

Lipienek (niem. Leipe, także dawniej Lipno[2] i Lippe[3]) – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Lisewo.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Pozostałości murów zamkowych

Do Lipienka w latach 1466–1772 należały miejscowości: Bocień, Drzonowo, Firluz, Gronowo, Kornatowo, Kotnowo, Krusin,Lipienek, Lisewo, Malankowo, Pniewite, Strucfoń i Szerokopas.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa toruńskiego.

Wedle urzędowego podziału terytorialnego kraju, w obrębie Lipienka wyróżnione są 2 części miejscowości: Pod Drzonowo i Pod Dubielno[4]. Do końca 2010 r. wyróżnione były także 2 dalsze części miejscowości – Nad Jeziorem i Pod Strucfoń, jednak zostały one zniesione z dniem 1 stycznia 2011 r[5].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 338 mieszkańców[1]. Jest piątą co do wielkości miejscowością gminy Lisewo.

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zamek w Lipienku.

We wsi znajdują się ruiny zamku krzyżackiego wpisane do rejestru zabytków NID[6] (nr rej.: A/147/64 z 18.10.1934). Zamek był siedzibą komturów ziemi chełmińskiej a następnie wójtów lipieńskich, podległych bezpośrednio wielkiemu mistrzowi z Malborka. W 1291 na zamku w Lipienku wydano przywilej lokacyjny dla miasta Grudziądza. W 1330 król Władysław Łokietek próbował bezskutecznie zdobyć zamek przy wsparciu wojsk węgierskich i litewskich, w związku z czym 18 października 1330 zawarł tu rozejm z Krzyżakami. Po II pokoju toruńskim z 1466 Lipienek znalazł się w Koronie i był siedzibą starosty, jako zarządcy dóbr królewskich. Od 1530 do 1649 starostami lipieńskimi (lipnowskimi) byli Kostkowie herbu Dąbrowa. Przed 1565 odbudowali oni zamek w Lipienku na swoją rezydencję. Ufundowali także szesnastoboczną, gotycko-renesansową wieżę w kościele w pobliskim Lisewie, gdzie niektórzy z nich są pochowani. Po Kostkach starostwo przejęli Czerscy i Smoguleccy, dzierżący na Lipienku emfiteuzę. W latach 1725-1748 starostami lipieńskimi byli Lubomirscy. Ostatnim starostą był Adam Grabowski, który dzierżawił Lipienek Franciszkowi Rybińskiemu. 16 września 1772, w obecności Rybińskiego, majątek przejęli komisarze pruscy. Sam Grabowski 11 dni później złożył królowi pruskiemu homagium.

Zamek lipieński został zniszczony w wyniku ciężkich walk podczas potopu szwedzkiego w 1659 i już nie odbudowany, choć pozostawał zamieszkany jeszcze w 1765.

Starostowie lipieńscy (starostowie niegrodowi w woj. chełmińskim)[7]:

  • Wacław z Ledecza Czerwonka, w 1472 (także starosta kowalewski; posiadał zapis "na Lipnie")
  • Mikołaj Kowalikowski i Reinhold Feldstedt (mieszczanin gdański), do 11.02.1511
  • Jan i Krzysztof Boroszewscy, znani także pod nazwiskiem Skarszewscy, 1511-1530 (także starostowie skarszewscy)
  • Stanisław Kostka, 13.01.1530-12.1555 (śmierć; także wojewoda chełmiński i pomorski, kasztelan chełmiński i elbląski oraz podskarbi ziem pruskich; otrzymał w 1530 od króla "Lipno, Kotnowo, Małygrzegorz i Malankowo na prawie feudalnym", które odkupił od Skarszewskich a w 1543 dostał także Drzonowo i Strucfoń, jako "należące do grodu lipieńskiego"; w 1547 zapisał swojej żonie, Elżbiecie von Eulenburg, Lipno, Wieldządz i Strucfoń jako wiano)
  • Jan Kostka, 12.1555-05.1581 (śmierć), syn poprzednika (także wojewoda sandomierski i kasztelan gdański)
  • Jan Kostka (II), 25.11.1581-1582 (śmierć), syn poprzednika
  • Jan Kostka (III), 03.11.1591-1592 (śmierć), brat poprzednika
  • Zofia Herburtówna Kostkowa, 15.07.1592-26.04.1602, wdowa po poprzedniku (otrzymała dożywocie na Lipienku już w momencie nominacji męża 3 listopada 1591; z upoważnienia królewskiego odstąpiła starostwo synowi)
  • Jan Kostka (IV), 26.04.1602-24.05.1624 (śmierć), syn poprzedniczki i Jana III
  • Samuel Żaliński, do 06.10.1629 (śmierć), spowinowacony z Kostkami przez swoją macochę (występuje jako starosta lipieński w 1629; także wojewoda malborski i pomorski, podskarbi ziem pruskich, kasztelan elbląski i ekonom malborski)
  • Stanisław Franciszek Kostka, 28.06.1644-1649, starszy syn Jana IV
  • Albrecht (Olbrycht) Czerski, do 16.09.1655 (śmierć; także kasztelan chełmiński)
  • Teresa z Niemojewskich Czerska, od 16.09.1655, wdowa po poprzedniku (po śmierci męża uzyskała prawo emfiteutyczne na starostwie lipieńskim)
  • Zofia Anna z Niemojewskich Smogulecka, 24.10.1664 (występuje w lustracji z 1664 jako zajmująca Lipienek), siostra poprzedniczki (przejęła po niej emfiteuzę)
  • Mikołaj Smogulecki, 31.03.1665-1675 (śmierć; prawdopodobnie przejął emfiteuzę od poprzedniczki a 31.03.1665 uzyskał dożywocie "na Lipienku"; także kasztelan gdański)
  • Kazimierz Zawadzki, 1676-1691Błąd w przypisach: Brak znacznika zamykającego </ref> po otwartym znaczniku <ref>
    BŁĄD PRZYPISÓW
    </ref> (śmierć; otrzymał starostwo lipieńskie w zamian za odstąpione starostwo puckie a 14.01.1688 otrzymał wraz z żoną, Ludwiką Katarzyną Schlieben, dożywocie na Lipienku; w 1689 otrzymali oni pozwolenie wydzierżawienia starostwa Rykaczewskim; także kasztelan chełmiński i podkomorzy malborski)
  • Jakub Zygmunt Rybiński, co najmniej od 07.01.1723-16.12.1725 (śmierć; generał, także wojewoda chełmiński, łowczy wielki koronny, marszałek Trybunału Głównego Koronnego, podkomorzy chełmiński, ekonom malborski i ambasador Rzeczypospolitej w Imperium Osmańskim w 1710)
  • Jerzy Dominik Lubomirski, 18.12.1725-1727 (śmierć; generał, także wojewoda krakowski, podkomorzy nadworny koronny i podstoli koronny)
  • Magdalena Tarłówna Lubomirska, 1727-14.06.1728, wdowa po poprzedniku (nadaniem królewskim otrzymała starostwo wraz z mężem, w 1728 przekazała je synowi)
  • Antoni Benedykt Lubomirski[8],[9], 14.06.1728-28.06.1748 (otrzymał starostwo lipieńskie od matki na mocy upoważnienia królewskiego; jego żona, Anna z Ożarowskich, otrzymała na Lipienku ius communicativum 13.07.1737; w 1743 otrzymał zezwolenie na wydzierżawienie starostwa Piotrowi Riacour; 28.06.1748 oboje małżonkowie otrzymali zgodę na przekazanie Lipienka następcom; generał, także miecznik wielki koronny)
  • Henryk Brühl, 28.06.1748-09.12.1752 (za zgodą króla otrzymał wraz z żoną, Marią Anną von Kolowrat-Krakowsky, od poprzedników, starostwo lipieńskie a dwa miesiące później uzyskali oni pozwolenie na wydzierżawienie Lipienka Tomaszowi Grąbczewskiemu; 09.12.1752 otrzymali zgodę na przekazanie starostwa następcom; hrabia, generał, premier Saksonii i faworyt Augusta III)
  • Aleksy Husarzewski, Hussarzewski
  • Adam Dąmbski, Dąbski
  • Adam Mateusz Goetzendorf[10]-Grabowski (szambelan, generał)

W skład starostwa lipieńskiego wchodziły następujące wsie: Bocień, Drzonowo, Firlus, Gronowo, Kornatowo, Kotnowo, Krusin, Lipienek, Lisewo, Malankowo, Pniewite, Strucfoń, Szerokopas.[11]

Po I rozbiorze Polski w 1772 majątek znalazł się w rękach pruskiego skarbu państwa a po 1918 przeszedł na własność odrodzonego państwa polskiego. W II poł. XIX w. wybudowano tu późnoklasycystyczny dwór a wokół niego powstał duży folwark.

W dwudziestoleciu międzywojennym Majątek Państwowy Lipienek był dzierżawiony przez inż. Stanisława Jana Haertlé'a. Haertlé prowadził w Lipienku pionierskie hodowle świń, owiec, drobiu i koni zimnokrwistych. Haertlé wraz ze współpracownikami pracował nad stworzeniem nowej rasy świń, która została nazwana wielka biała pomorska (obecnie wielka biała polska, zwana także ostrouchą). Osiągnięcie to zostało oficjalnie potwierdzone w 1936 przez Polskie To­warzystwo Zootechniczne i Minister­stwo Rolnictwa i Reform Rolnych. W Lipienku prowadzono księgi rodowodowe tej rasy. Haertlé prowadził także owczarnię zarodową merynosów z najdłuższymi udokumentowanymi rodowodami tych zwierząt w Polsce oraz stadninę koni półkrwi i typu pogrubionego, używanego do pracy na roli. W Lipienku hodowano również kury ras Rhode Island i Sussex.[12]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, www.slownik.ihpan.edu.pl [dostęp 2021-05-27].
  3. Wiesław Nowosad, Konopaccy herbu Odwaga - dzieje pomorskiej rodziny senatorskiej w XV-XVIII wieku : studium genealogiczno-majątkowe, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2014, s. 62, ISBN 978-83-7181-857-8.
  4. SIMC: Pod Drzonowo – 1028354, Pod Dubielno – 1028360.
  5. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2010 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz ustalenia nazw obiektów fizjograficznych (Dz.U. z 2010 r. nr 257, poz. 1741)
  6. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie. 2020-09-30. s. 29. [dostęp 2016-05-22].
  7. Paweł Czaplewski, Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich : 1454-1772, Toruń: TNT, 1921, ss. 123-126.
  8. Antoni Benedykt ks. Lubomirski z Lubomierza h. Drużyna, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-05-27].
  9. P. Czaplewski podaje prawdopodobnie błędnie jego imię Ignacy.
  10. Adam Mateusz Goetzendorf-Grabowski z Grabowa h. Zbiświcz, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-05-28].
  11. Co wiemy, www.szerokopas.gminachelmza.pl [dostęp 2021-05-27].
  12. Lipienki-inż.St.Haertle, „Dzień Pomorza”, 22 lipca 1937, s. 15.