Lipnica Murowana

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Lipnica Murowana
Herb
Herb Lipnicy Murowanej
Konkurs Palm Wielkanocnych
Konkurs Palm Wielkanocnych
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat bocheński
Gmina Lipnica Murowana
Liczba ludności (2006) 890
Strefa numeracyjna (+48) 14
Kod pocztowy 32-724[1]
Tablice rejestracyjne KBC
SIMC 0821978
Położenie na mapie gminy Lipnica Murowana
Mapa lokalizacyjna gminy Lipnica Murowana
Lipnica Murowana
Lipnica Murowana
Położenie na mapie powiatu bocheńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu bocheńskiego
Lipnica Murowana
Lipnica Murowana
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Lipnica Murowana
Lipnica Murowana
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lipnica Murowana
Lipnica Murowana
49°51′28″N 20°31′45″E/49,857778 20,529167
Strona internetowa miejscowości

Lipnica Murowana – wieś w województwie małopolskim, siedziba gminy wiejskiej w powiecie bocheńskim[2]. Miejscowość położona jest nad Uszwicą, w kotlinie między wzgórzami Pogórza Wiśnickiego oraz Beskidu Wyspowego[3]. W latach 1326 -1934 Lipnica Murowana posiadała prawa miejskie.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Lipnica Murowana[4][5]
SIMC Nazwa Rodzaj
0821984 Gliniki część wsi
0821990 Miasto część wsi
0822009 Na Jazie część wsi
0822021 Osiedle Słoneczne część wsi
1000290 Pod Kościołem część wsi
0822038 Podlas część wsi
0822044 Porzecze część wsi
0822050 Przedmieście część wsi
0822073 Wielka Droga część wsi
1000410 Zawiśle część wsi

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Lipnica Murowana[a] jest miejscowością leżącą w pow. bocheńskim, 281 m n.p.m. Miejscowość leży w kotlinie, otoczonej dosyć stromymi górami, a mianowicie na płd. wznosi się lesiste wzgórze Szubienica 403 m n.p.m. i Durkowa góra 384 m n.p.m., na płn. Krasna góra 585 m. bezwzględnej wysokości.

Lipnicę Murowaną opasują dwie wsie: od zachodu Lipnica Górna, a od wschodu Lipnica Dolna, ciągnące się po obydwu brzegach Uszwicy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Mapa Waldseemüllera, z zaznaczoną Lipnicą (Lipniz)[6]
Kolumna św. Szymona z Lipnicy na lipnickim Rynku

Powstanie miasta[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość została założona jako miasto w 1326 roku kiedy lokował ją król polski Władysław Łokietek, pozwalając wójtowi wsi Lipnica Murowana założyć gród na 100 łanach frankońskich na prawie prawie średzkim. W przywileju przeznaczył wójtowi cztery łany, trzeci denar z gruntów, pozwolił mu wystawić jatki mięsne, rybne, szewskie, piekarskie, łaźnię i młyn, a także łowić ryby w sadzawkach. W zamian wójt był zobowiązany stawiać lokalny oddział na pospolite ruszenie (łac. „cum lancea et una spadone”). Osadnicy zostali uwolnieni na 13 lat od wszelkich poborów, danin i ciężarów, a od ceł w całym państwie na zawsze, jeżeli będą sprzedawali i przewozili własne wyroby[7].

Zabudowa Rynku

Za panowania Kazimierza Wielkiego miejscowość otoczona została murami miejskimi. Według historyków prawo średzkie się nie utrzymało, a miasto podupadło, ponieważ w 1370 roku matka króla Ludwika Węgierskiego królowa regentka Elżbieta Łokietkówna wydała nowy dyplom, w którym zapisano, że "widząc biedny stan miasta Lipnica, nadaje mu prawo magdeburskie, uchylając wszelkie prawa polskie i zwyczaje powszechne"[7].

 Osobny artykuł: Podwoda.

Najbardziej uciążliwą dla mieszkańcow była podwoda, usługa komunikacyjna jaką według prawa polskiego mieszkańcy mieli świadczyć posłom królewskim. Lipniczanie obowiązani byli przewozić ich aż do Sącza, przez co przy złych drogach ponosili wielkie szkody. W 1440 roku uwolnił ich od tego król Władysław III, postanawiając, że mają dawać podwody tylko do najbliższego miasta, a podróżującemu do Węgier posłowi tylko do Czchowa.

Okres od XV do XVII wieku[edytuj | edytuj kod]

W r. 1475 mieszczanie skarżyli się królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, że celnicy nie szanują ich dyplomu otrzymanego od króla Władysława Łokietka; dlatego król ponowił ten zakaz pobierania jakichkolwiek ceł od towarów i rzeczy.

Miasto Lipnica Murowana była kiegdyś punktem środkowym starostwa niegrodowego (która obejmowała miasta: Lipnica Murowana, Królówkę, Leszczynę i Rajbrot), zbudowane nad Uszwicą, wypływającą w lasach sąsiedniej wsi. Przez miasto przechodził gościniec z Zakliczyna do gościńca z Bochni do Nowego Sącza.

Według średniowiecznego podania na miejscowym cmentarzu kaplicę św. Leonarda wzniósł św. Szymon z Lipnicy zakonnik bernardynów, słynny filozof oraz misjonarz do krajów wschodnich, który zmarł w Krakowie 18 lipca 1482 roku[7].

Wiek XVI[edytuj | edytuj kod]

W roku 1500 miasto, które w większości było drewniane prawie całe spaliło się w pożarze. Z powodu pożogi król polski Zygmunt I Stary uwolnił mieszczan na lat 13 od szosu i poborów, z wyjątkiem zwykłego cła, od czopowego zaś na pół roku, po czym w r. 1521 mieszczanie otrzymali znowu uwolnienie od dostarczania podwód na dwa lata. Mimo to miasto nie podnosiło się. Lustratorzy z r. 1564 oświadczają, że mieszczanie nie płacą królowi żadnych ezynezów, płacą jedynie księdzu 5 marek na ołtarz, nie wiadomo na jakiem prawie. Wszelkie dochody z młynów i jatek pobierał wójt, któremu także po 12 groszy płacili garncarze, było ich w sumie 22[7].

Dawniej mieszkańcy dawali królowi co roku woła, 12 kop chleba i 6 achteli piwa, ale za sprawą wstawiennictwa wojewody krakowskiego Piotra Kmity Sobieńskiego ówczesnego właściciela Lipnicy Murowanej zwolnił ich z tego król Zygmunt August. Henryk III Walezy potwierdził dawne przywileje miasta w r. 1574, ustanowił targi w sobotę i trzy jarmarki: na Nawiedzenie Panny Maryi, na dzień św. Mateusza i dzień św. Jędrzeja. Król Stefan Batory, potwierdzając przywileje miasta założonego na stu łanach, z których wójt trzyma cztery a kościół dwa, nakazał, aby kopiący glinę na gruntach miejskich płacili do kasy miejskiej po 6 groszy, a pędzący gorzałkę po pół grzywny od kotła[7].

Święte Zgromadzenie, pomnik lipnickich świętych przy kościele św. Andrzeja Apostoła

Mieszczanie mają wybierać na Trzech Króli dwóch rajców.

Wiek XVII - XVIII[edytuj | edytuj kod]

W 1639 roku król Władysław IV Waza zezwolił na drugi tygodniowy targ odbywający się we środy. Lustratorzy królewscy w 1664 roku znaleźli w miejscowości 7. piekarzy, 3. rzeźników, 9. winnic gorzałczanych oraz 3. młyny. Ze względu na małą wielkość miasta mieszczanie lipniccy zwolnieni byli z obciążeń wojskowych i nie wyprawiali wozów na wojnę[7].

W sto lat później r. 1765 lustracja zastała tylko 4 piekarzy, 1 rzeźnika, ale za to 20 szewców i 20 gorzelników (!); hiberny płaciło miasto 206 zip. 12 gr. Ostatnim dzierżawcą ststwa był Fryderyk Moszyński, płacił kwarty w r. 1772 , 4790 złp. 4 gr. 12 den.[7]

W mieście znajdowała się 3-klasowa szkoła ludowa, w której od 1797 roku uczył się sławny polski poeta i historyk Kazimierz Brodziński[7].

Wiek XIX[edytuj | edytuj kod]

Po rozbiorach Polski Lipnica Murowana znalazła się w zaborze austriackim. Starostwo lipnickie zajęli Austriacy, którzy od roku 1787 ogłosili wyprzedaż w 3-ch częściach. Wieś Rajbrot w roku 1811 kupił Dunikowski za zł. reńskich 48560, wieś Leszczynę w r. 1818 Ignacy Modelski za zł. reńskich 26227, resztę zaś posiadłości w r. 1834 Kazimierz Janota-Bzowski za 31250 zł. reńskich[7].

Ostatnim starostą lipnickim był hrabia Moszyński (zm. w 1805 r.). Pod koniec 1834 r. Kazimierz Janota-Bzowski kupił (za 31 250 zł) majątek w Lipnicy Dolnej, Lipnicy Górnej, Lipnicy Murowanej oraz folwark w Królówce[7].

Miejscowa parafia rzymsko-katolicka podlegała w XIX wieku diecezji tarnowskiej, dekanatu brzeskiego. Kościół murowany nieznanej fundacji został po zupełnym spaleniu został 24 czerwca 1824 r. odrestaurowany[7].

Austriacki spis powszechny z 1872 roku wykazał, że Lipnica Murowana miała wówczas czynnego majątku 2004 zł. Ludność była uboga i trudniła się przeważnie garbarstwem oraz garncarstwem. Kasa pożyczkowa gminna miała 2891 zł. w. a. kapitału. Nieurodzajność gleby, przeważnie czerwonej garncarskiej gliny oraz niedostępność przestrzeni były powodem, że mimo nadań królewskich miasto nie rozwinęło się na większą skalę i mimo nazwy Lipnicy Murowanej, niczym się odróżniało od dwóch sąsiednich wsi, pozostając małym, drewnianym miasteczkiem[7]. Do końca XIX wieku jedynym murowanym domem był dawny dworzec starościński, zwany pańskim domem[7].

Pod koniec XIX wieku miasto zajmowało przestrzeń 676 mórg i 880 sążni kwadratowych. Według spisu ludności z 1872 roku w miejscowości mieszkało 972 mieszkańców, z których prawie wszyscy byli katolikami z wyjątkiem kilku Żydów. Cała parafia obejmująca sąsiednie wsie Lipnicę Dolną, Lipnica Górną i Borównę, z ogólną ludnością w liczbie 3649 była wyznania rzymsko-katolickiego oraz liczyła 185 izraelitów.[7].

Wiek XX[edytuj | edytuj kod]

W czasie I wojny światowej w miejscowości miały miejsce walki austriacko-rosyjskie. 11 listopada 1914 roku Lipnicę Murowaną, Rajbrot i okoliczne tereny zajęli Rosjanie przygotowując się do ataku na fortyfikacje Krakowa. Z tego okresu zachował się cmentarz wojenny nr 299 z grobami 63 żołnierzy, na którym pochowani zostali również polscy legioniści[8].

W 1934 r. Lipnica Murowana utraciła prawa miejskie. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie tarnowskim.

 Osobny artykuł: Akcja Wiśnicz.

W czasie II wojny światowej w Lipnicy Murowanej działał 12 Pułk Piechoty regionalny oddział Armii Krajowej. Przeprowadził on 26 lipca 1944 roku Akcję Wiśnicz – atak na niemieckie więzienie, która była jedną z największych akcji uwolnienia więźniów przez polskie podziemie przeprowadzonej w czasie niemieckiej okupacji Polski[9][10][11].

29 października 1944 roku Niemcy przeprowadzili pacyfikację wsi wraz z pacyfikacjami okolicznych miejscowościLipnicy Dolnej oraz Lipnicy Górnej. Wzięło w niej udział wojsko, policja oraz kolaborujące z niemieckimi nazistami jednostki „własowców”[10].

Czasy teraźniejsze[edytuj | edytuj kod]

Dzisiejsza Lipnica Murowana stanowi przykład zabudowy średniowiecznej osady miejskiej o charakterze targowym, zbudowanej w układzie owalnicowym wokół dość dużego (60 m na 55 m) rynku. Pary ulic wychodzące z rogów rynku łączą się z ulicami obwodowymi. Parterowe domy podcieniowe w pierzejach rynku, zwrócone szczytami ku środkowi placu, zbudowano w XVIII wieku, w czasach, gdy miejscowość utraciła już swoje znaczenie. Są to głównie domy drewniane o konstrukcji zrębowej, nakryte dachami naczółkowymi, tylko niektóre częściowo murowane. Większość podcieni wspiera się na skromnie ozdobionych, drewnianych słupach. W 2003 roku kościół św. Leonarda został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[12]. Miejscowość znajduje się na małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[13].

Przyroda i turystyka[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość leży na terenie Wiśnicko-Lipnickiego Parku Krajobrazowego. Położona jest malowniczo wśród zalesionych wzgórz Pogórza Wiśnickiego. Największe z nich to Paprotna (441 m n.p.m.). Do atrakcji przyrodniczych i turystycznych należą:

  • pomnik przyrody Kamienie Brodzińskiego pod jednym z wierzchołków Paprotnej, będący jedną z większych atrakcji turystycznych tej gminy położony na pograniczu miejscowości Lipnica Górna i Rajbrot,
  • ścieżka spacerowo-przyrodnicza "Kamienie Brodzińskiego" prowadząca od drogi nr 966 do grupy ostańców skalnych na Paprotnej,
  • przez miejscowość przebiega niebieski szlak turystyczny prowadzący szczytami Beskidu Wyspowego i Pogórza Wiśnickiego z Tymbarku do Bochni.

Miejscowość posiada mobilny przewodnik turystyczny, dostępny w 5 językach, w którym opisano 6 wybranych obiektów, w tym najważniejsze zabytki w gminie. Informator jest w formie mobilnej strony internetowej dostępnej pod adresem www.lipnica.mobi. Przy obiektach znajdują się tabliczki z QR kodami, które po zeskanowaniu przez telefon lub smartfon odsyłają do opisu danego obiektu.

Konkurs Palm Wielkanocnych[edytuj | edytuj kod]

Lipnica Murowana słynie z konkursu Lipnickich Palm i Rękodzieła Artystycznego na palmę wielkanocną, organizowanego od 1958 roku. Najwyższe palmy prezentowane w konkursie osiągały już ponad 30 metrów wysokości, a za najbardziej rekordowe uznaje się te wykonane przez Zbigniewa Urbańskiego o wysokościach 33,45 metra (2009 r.)[14], 35,10 metra (2010 r.) i 36,04 metra (2011 r.)[15].

Każda Palma Wielkanocna zgłoszona na Konkurs, w każdej z kilku kategorii, powinna być wykonana z naturalnych surowców (użycie metalowych czy plastikowych elementów ją dyskwalifikuje). Każda palma, nawet te najwyższe, muszą zostać postawione pionowo siłą ludzkich mięśni – z wykorzystaniem jedynie lin oraz stabilizujących tyczek, bez użycia dźwigów lub podnośników. Złamanie się palmy podczas stawiania dyskwalifikuje ją z udziału[16].

Urszulanki w Lipnicy[edytuj | edytuj kod]

W Lipnicy Murowanej znajduje się ostatnia założona przez św. Urszulę Ledóchowską placówka sióstr Urszulanek SJK. Pierwsze siostry rozpoczęły w niej pracę w 1939 r., już po śmierci założycielki zgromadzenia. Obecnie siostry prowadzą m.in. ogólnodostępny Dom Pielgrzyma.

Znani lipczaninie i osoby utożsamiane z nią[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Opis Lipnicy autorstwa Bronisława Gustawicza, przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji SgKP redagując hasła dotyczące zaboru austriackiego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  2. GUS. Rejestr TERYT
  3. Ogólna historia Lipnicy, Oficjalny Serwis Gminy Lipnica Murowana [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  6. "Karte von der, Germania, Kleinpolen, Hungary, Walachai u. Siebenbuergen nebst Theilen der angraenzenden Laender" z "Claudii Ptolemaei geographicae enarrationis libri octo", 1525, Strassburg
  7. a b c d e f g h i j k l m n Lipnica Murowana w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. V: Kutowa Wola – Malczyce. Warszawa 1884.
  8. Drogomir ↓.
  9. Königsberg 2017 ↓.
  10. a b Józef Wieciech. Akcja na więzienie w Nowym Wiśniczu. „Niepodległość i Pamięć 2/3 (4)”, s. 197–202, 1995. Warszawa. 
  11. Śląski 1983 ↓.
  12. a b Miejsca światowego dziedzictwa UNESCO, swiatowedziedzictwo.nid.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  13. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 31 grudnia 2017; 6 miesięcy temu.
  14. "W Lipnicy znowu rekord" (pol.). 6 kwietnia 2009. [dostęp 6 kwietnia 2009].
  15. Paulina Korbut, Niedziela palmowa: najwyższa palma w Lipnicy miała 36 metrów! [ZDJĘCIA, VIDEO], „Gazetakrakowska.pl” [dostęp 2018-01-13] (pol.).
  16. Gminny Dom Kultury w Lipnicy Murowanej, REGULAMIN 57. KONKURSU LIPNICKICH PALM I RĘKODZIEŁA ARTYSTYCZNEGO im. JÓZEFA PIOTROWSKIEGO.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wojciech Königsberg: AK 75. Brawurowe akcje Armii Krajowej. Kraków: Znak, 2017. ISBN 978-83-240-4232-6.
  • Jerzy Śląski: Polska walcząca. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990, s. 446-448. ISBN 978-83-211-1428-6.
  • Jerzy J. P. Drogomir: Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Tom 2. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 2002. ISBN 83-85988-57-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]