Lipnica Murowana

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lipnica Murowana
Herb
Herb Lipnicy Murowanej
Lipnica Murowana
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat bocheński
Gmina Lipnica Murowana
Liczba ludności (2006) 890
Strefa numeracyjna (+48) 14
Kod pocztowy 32-724
Tablice rejestracyjne KBC
SIMC 0821978
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Lipnica Murowana
Lipnica Murowana
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lipnica Murowana
Lipnica Murowana
Ziemia 49°51′28″N 20°31′45″E/49,857778 20,529167
Strona internetowa miejscowości

Lipnica Murowanawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie bocheńskim, w gminie Lipnica Murowana, w środkowej części Pogórza Wiśnickiego. Miejscowość znajduje się na małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie tarnowskim. Integralne części miejscowości: Gliniki, Miasto, Na Jazie, Osiedle Słoneczne, Pod Kościołem, Podlas, Porzecze, Przedmieście, Wielka Droga, Zawiśle[1]. Miejscowość jest siedzibą gminy Lipnica Murowana (1976–1982 gmina Nowy Wiśnicz-Lipnica).

Historyczny opis miasta z XIX wieku[edytuj]

Lipnica Murowana[a], miasto w pow. bocheńskim, 281 m n.p.m., niegdyś punkt środkowy starostwa niegrodowego (która obejmowała miasta: Lipnica Murowana, Królówkę, Leszczynę i Rajbrot), zbudowane nad Uszwicą, wypływającą w lasach sąsiedniej wsi. Przez miasto przechodzi gościniec z Zakliczyna do gościńca z Bochni do Nowego Sącza. Miasto leży w kotlinie, otoczonej dosyć stromymi górami, a mianowicie na płd. wznosi się lesiste wzgórze Szubienica 403 m n.p.m. i Durkowa góra 384 m n.p.m., na płn. Krasna góra 585 m. bezwzględnej wysokości. Miasto opasują dwie wsie: od zachodu Lipnica Górna a od wschodu Lipnica Murowana Dolna, ciągnące się po obydwu brzegach Uszwicy. Miasto zajmuje przestrzeń 676 mórg i 880 sążni kwadratowych, liczy podług ostatniego spisu (1872) ludności w liczbie 972 mieszkańców, z których jest tylko kilku izraelitów (reszta wyznania rzymsko-katolickiego). Lipnica Murowana ma czynnego majątku 2004 zł. Ludność uboga, trudni się przeważnie garbarstwem i garncarstwem[2].

W mieście jest szkoła ludowa 3-klasowa (tu się uczył Kazimierz Brodziński) i parafia rzymsko-katolicka, należąca do diecezji tarnowskiej, dekanatu brzeskiego. Kościół murowany nieznanej fundacji został po zupełnej pogorzeli 24 czerwca 1824 r. odrestaurowany.

Prócz kościoła parafialnego znajduje się na cmentarzu kaplica św. Leonarda, według podania z r. 1200, i św. Szymona z Lipnicy, zakonu bernardynów, słynnego misjonarza do krajów wschodnich i filozofa zmarłego w Krakowie 18 lipca 1482 roku.
Nieurodzajność gleby, przeważnie czerwonej garncarskiej gliny i do niedawna niedostępność miejsca były powodem, że mimo nadań królewskich miasto podnieść się nie mogło i mimo nazwy Lipnica Murowana Murowanej, niczym się odróżnia od dwóch sąsiednich wsi, pozostało małym, drewnianym miasteczkiem[2].

Do niedawna jedynym murowanym domem był dawny dworzec starościński, zwany pańskim domem. Kasa pożyczkowa gminna ma 2891 zł. w. a. kapitału. Parafia obejmuje sąsiednie wsie Lipnica Murowana Dolną, Lipnica Murowana Górną i Borównę, z ogólną ludnością w liczbie 3649 wyznania rzymsko-katolickiego i 185 izraelitów.

Powstanie miasta XIV[edytuj]

Miasto założył Władysław Łokietek w r. 1326, pozwalając wójtowi wsi Lipnica Murowana założyć miasto na 100 łanach frankońskich na prawie teutońskiem-średzkiem. W przywileju przeznaczył wójtowi cztery łany, trzeci denar z gruntów, pozwolił mu wystawić jatki mięsne, rybne, szewskie, piekarskie, łaźnię i młyn a wreszcie łowić ryby w sadzawkach. Za to był wójt obowiązany stawiać się na pospolite ruszenie „cum lancea et una spadone”. Osadnicy zostali uwolnieni na 13 lat od wszelkich poborów, danin i ciężarów, a od ceł w całem państwie na zawsze, jeżeli będą sprzedawali i przewozili własne wyroby[2].

Miejscowość za Kazimierza Wielkiego otoczona została murami miejskimi. Zdaje się, że prawo średzkie się nie utrzymało a miasto podupadło, bo w r. 1370 wydaje matka króla Ludwika węgierskiego królowa regentka Elżbieta nowy dyplom, w którym powiada, iż widząc biedny stan miasta Lipnica, nadaje mu prawo magdeburskie, uchylając wszelkie prawa polskie i zwyczaje powszechne[2].

Szczególniej uciążliwą była dla lipniczan podwoda dawana posłom królewskim, dawali ją aż do Sącza, przez co przy złych drogach ponosili wielkie szkody. W r. 1440 uwolnił ich od tego król Władysław III, postanawiając, że mają dawać podwody tylko do najbliższego miasta, a podróżującemu do Węgier posłowi tylko do Czchowa.

Wiek XV[edytuj]

W r. 1475 skarżyli się mieszczanie Kazimierzowi Jagiellończykowi, że celnicy nie szanują ich dyplomu otrzymanego od króla Władysława Łokietka; dlatego ponowił ten król zakaz wybierania ceł od towarów i rzeczy lipniczan.

Powinności mieszczan w XV i XVI wieku[edytuj]

W roku 1500 miasto zgorzało. Zygmunt I uwolnił mieszczan na lat 13 od szosu i poborów, z wyjątkiem zwykłego cła, od czopowego zaś na pół roku, po czym w r. 1521 mieszczanie otrzymali znowu uwolnienie od dostarczania podwód na dwa lata. Mimo to miasto nie podnosiło się. Lustratorzy z r. 1564 oświadczają, że mieszczanie nie płacą królowi żadnych ezynezów, płacą jedynie księdzu 5 marek na ołtarz, nie wiadomo na jakiem prawie. Wszelkie dochody z młynów i jatek pobierał wójt, któremu także płacili garncarze, było ich 22, po 12 groszy[2].

Dawniej dawali królowi co roku woła, 12 kóp chleba i 6 achteli piwa, ale za sprawą Kmity wojew. krakow. darował im to Zygmunt August. Henryk III potwierdził dawne przywileje miasta w r. 1574, ustanowił targi w sobotę i trzy jarmarki: na Nawiedzenie Panny Maryi, na dzień ś. Mateusza i dzień ś. Jędrzeja. Stefan Batory, potwierdzając przywileje miasta założonego na stu łanach, z których wójt trzyma cztery a kościół dwa, nakazuje, aby kopiący glinę na gruntach miejskich płacili do kasy miejskiej po 6 groszy a pędzący gorzałkę po pół grzywny od kotła[2].

Mieszczanie mają wybierać na Trzech Króli dwóch rajców.

Przywileje mieszczańskie w wieku XVII[edytuj]

W r. 1639 przyczynił Władysław IV drugi tygodniowy targ we środy. Lustratorowie z r. 1664 znaleźli piekarzy 7, rzeźników 2, winnic gorzałczanych 9 i młynów 3, wozu nie wyprawiali mieszczanie na wojnę dla małej osady.

W sto lat później r. 1765 lustracya zastała tylko 4 piekarzy, 1 rzeźnika, ale za to 20 szewców i 20 gorzelników (!); hiberny płaciło miasto 206 zip. 12 gr. Ostatnim dzierżawcą ststwa był Fryderyk Moszyński, płacił kwarty w r. 1772 , 4790 złp. 4 gr. 12 den.[2]

Wiek XVIII i XIX[edytuj]

Po zajęciu starostwa przez Austriaków, w roku 1787, sprzedano je w 3-ch częściach, a w szczególności wieś Rajbrot r. 1811 Dunikowskiemu za zł. reńskich 48560, wieś Leszczynę w r. 1818 Ignacemu Modelskiemu za zł. reńskich 26227, resztę zaś posiadłości w r. 1834 Kazimierzowi Bzowskiemu za zł. reńskich 31250.

Ostatnim starostą lipnickim był hrabia Moszyński (zm. w 1805 r.). Pod koniec 1834 r. Kazimierz Janota Bzowski kupił (za 31 250 zł) majątek w Lipnicy Dolnej, Lipnicy Górnej, Lipnicy Murowanej oraz folwark w Królówce[2].

W 1934 r. osada utraciła prawa miejskie.

Zabytki[edytuj]

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[3].

Czasy teraźniejsze[edytuj]

Dzisiejsza Lipnica Murowana stanowi przykład zabudowy średniowiecznej osady miejskiej o charakterze targowym, zbudowanej w układzie owalnicowym wokół dość dużego (60 m na 55 m) rynku. Pary ulic wychodzące z rogów rynku łączą się z ulicami obwodowymi. Parterowe domy podcieniowe w pierzejach rynku, zwrócone szczytami ku środkowi placu, zbudowano w XVIII wieku, w czasach, gdy miejscowość utraciła już swoje znaczenie. Obecnie najstarszy z nich, w północnej pierzei, pochodzi z 1841 r. Są to głównie domy drewniane o konstrukcji zrębowej, nakryte dachami naczółkowymi, tylko niektóre częściowo murowane. Większość podcieni wspiera się na skromnie ozdobionych, drewnianych słupach. Lipnica Murowana od roku 2004 jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO[4].

Przyroda i turystyka[edytuj]

Miejscowość leży na terenie Wiśnicko-Lipnickiego Parku Krajobrazowego. Położona jest malowniczo wśród zalesionych wzgórz Pogórza Wiśnickiego. Największe z nich to Paprotna (441 m n.p.m.). Do atrakcji przyrodniczych i turystycznych należą:

  • pomnik przyrody Kamienie Brodzińskiego pod jednym z wierzchołków Paprotnej, będący jedną z większych atrakcji turystycznych tej gminy położony na pograniczu miejscowości Lipnica Górna i Rajbrot,
  • ścieżka spacerowo-przyrodnicza "Kamienie Brodzińskiego" prowadząca od drogi nr 966 do grupy ostańców skalnych na Paprotnej,
  • przez miejscowość przebiega niebieski szlak turystyczny prowadzący szczytami Beskidu Wyspowego i Pogórza Wiśnickiego z Tymbarku do Bochni.

Miejscowość posiada mobilny przewodnik turystyczny, dostępny w 5 językach. W przewodniku opisanych jest 6 wybranych obiektów, w tym najważniejsze zabytki w gminie. Informator jest w formie mobilnej strony internetowej dostępnej pod adresem www.lipnica.mobi. Przy obiektach znajdują się tabliczki z QR kodami, które po zeskanowaniu przez telefon lub smartfon odsyłają do opisu danego obiektu.

Konkurs Palm Wielkanocnych[edytuj]

Lipnica Murowana słynie z konkursu Lipnickich Palm i Rękodzieła Artystycznego na palmę wielkanocną, organizowanego od 1958 roku. Najwyższe palmy prezentowane w konkursie osiągały już ponad 30 metrów wysokości. Laureatem w 2009 r. został Zbigniew Urbański, który wykonał palmę mierzącą 33 metry i 45 cm. Również w 2010 r. zwyciężył z palmą o wysokości 35 metrów i 10 cm. Mieszkaniec Lipnicy Murowanej został zwycięzcą konkursu już piąty raz z rzędu[6].

Urszulanki w Lipnicy[edytuj]

W Lipnicy Murowanej znajduje się ostatnia założona przez św. Urszulę Ledóchowską placówka sióstr Urszulanek SJK. Pierwsze siostry rozpoczęły w niej pracę w 1939 r., już po śmierci założycielki zgromadzenia. Obecnie siostry prowadzą m.in. ogólnodostępny Dom Pielgrzyma.

Uwagi

  1. Opis Lipnicy autorstwa Bronisława Gustawicza, przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji SgKP redagując hasła dotyczące zaboru austriackiego.

Przypisy

  1. GUS. Rejestr TERYT
  2. a b c d e f g h Lipnica Murowana w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom V (Kutowa Wola – Malczyce) z 1884 r.
  3. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 31 marca 2016; 5 miesięcy temu.
  4. Lipnica Murowana : obiekt na liście UNESCO
  5. "Karte von der, Germania, Kleinpolen, Hungary, Walachai u. Siebenbuergen nebst Theilen der angraenzenden Laender" z "Claudii Ptolemaei geographicae enarrationis libri octo", 1525, Strassburg
  6. "W Lipnicy znowu rekord" (pol.). 6 kwietnia 2009. [dostęp 6 kwietnia 2009].

Linki zewnętrzne[edytuj]