Lipnik (Bielsko-Biała)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Bielska-Białej Lipnik
dzielnica Bielska-Białej
Bielsko-Biała, Lipnik Dolny.jpg
Widok na Lipnik Dolny.
Miasto Bielsko-Biała
Status dzielnica
Założono koniec XIII w.
W granicach Bielska-Białej 1925
Strefa numeracyjna 33
Kod pocztowy 43-305
Tablice rejestracyjne SB
Położenie na planie Bielska-Białej
Położenie na planie Bielska-Białej
Położenie na mapie Bielska-Białej
Mapa lokalizacyjna Bielska-Białej
Lipnik
Lipnik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lipnik
Lipnik
Ziemia 49°49′10″N 19°05′06″E/49,819444 19,085000
Strona internetowa

Lipnik (niem. Kunzendorf) – wysunięta najbardziej na wschód część Bielska-Białej, położona nad rzekami Niwka i Złoty Potok, pomiędzy wzgórzami Złote Łany (380 m n.p.m.) i Kopiec Lipnicki (368 m n.p.m.), u podnóża Gaików w Beskidzie Małym.

Od 2002 r. obszar Lipnika wchodzi w skład czterech osiedli (jednostek pomocniczych gminy) – Lipnik (większość dzielnicy), Biała Krakowska (Osiedle na Kopcu Lipnickim) oraz Osiedle Grunwaldzkie (niewielki obszar w części zachodniej) i Straconka (niewielki obszar w części południowej).

Zwyczajowo dzielnicę dzieli się na:

  • Lipnik Dolny (centrum dawnej wsi)
  • Lipnik Górny (część wschodnia)
  • Kopiec Lipnicki (tereny na wzgórzu o tej samej nazwie)
  • Osiedle Lipnickie (wyróżniające się pod względem urbanistycznym osiedle z zabudową jednorodzinną w południowej części)

Lipnik jest dziś dzielnicą o charakterze przede wszystkim mieszkalnym. Dominuje zabudowa jednorodzinna, ponadto znajdują się tu wielkopłytowe osiedla mieszkaniowe – Osiedle na Kopcu Lipnickim (zwane też os. Dygasińskiego) oraz Osiedle Dembowskiego. W północnej części dzielnicy położone jest wysypisko śmieci.

Przez Lipnik przebiega droga krajowa nr 52, a także droga ekspresowa S69 (wschodnia obwodnica Bielska-Białej).

Tereny górskie wchodzą w skład Parku Krajobrazowego Beskidu Małego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Lipnik został założony prawdopodobnie pod koniec XIII w.[1], po synodzie biskupów polskich w Gnieźnie w 1298 roku zwołanym przez prymasa Jakuba Świnkę, jednak po raz pierwszy wzmiankowany był w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1325 pod nazwą Lipnik[2].

Pod nazwą Lipnyk miejscowość wymieniona została w dokumencie sprzedaży księstwa oświęcimskiego Koronie Polskiej przez Jana IV oświęcimskiego wystawionym 21 lutego 1457[3]. W tekstach niemieckich jak księga gromadzka Białej używano tylko niemieckiej nazwy Kunzendorf do połowy XIX wieku[4].

W 1499 r. Lipnik stał się siedzibą starostwa niegrodowego (starostwo lipnickie), w obrębie którego zaczęły powstawać przysiółki stopniowo odpadające od Lipnika: Biała (od 1723 miasto), Straconka, Międzybrodzie Lipnickie i Leszczyny.

Od czasu panowania króla Jana Olbrachta Lipnik był nieustanie wydzierżawiany polskim szlachcicom, którzy przed 1508 założyli tu pierwszy folwark pańszczyźniany. Przy stale rosnącym nacisku dworu zachowany został w ograniczonym stopniu dawny samorząd wiejski, który będzie wielokrotnie odwoływać się do sprawiedliwości królewskiej. W latach 1548-1566 starosta lipnicki Florian Zebrzydowski lokuje na gruntach lipnickich trzy wsie Białą, Straconkę i Międzybrodzie, w powiecie śląskim województwa krakowskiego. Był Lipnik wsią bogatych gburów zajmujących się hodowlą bydła i koni, produkcją nabiału dla Bielska i Krakowa oraz na dużą skalę furmaństwa. W czasach reformacji powstał tu największy w księstwie oświęcimskim zbór luterański. W XVII wieku w wyniku narzucania przez szlachtę coraz większych świadczeń pańszczyźnianych dochodzi do fali buntów. Największy z nich ma miejsce w 1754 kiedy to lipczanie wystąpili przeciwko okrutnemu staroście Linowskiemu, zdobywając jego dwór i zakładając warowny obóz.

W roku 1784 Alojzy Brühl starosta lipnicki, wystawia jezuicki kościół Opatrzności Bożej celem nawracania luteranów na katolicyzm. Ostatnim starostą lipnickim był Teodor Wessel, konfederata barski. Przy ulicy Lipnickiej zachował się dworek Franza Nahowskiego burmistrza Białej z 1886 położony w głębi parku dworskiego. W Białej i Lipniku niemieccy luteranie stanowili w 1785 roku blisko 2/3 ludności chrześcijańskiej[5]. W 1772 ludność pochodzenia niemieckiego wykazywała dalej przewagę liczebną[6]. Austriacka mapa katastralna z 1845 operująca polską topomastyką wymienia również takie nazwy jak Lerchenfeld, Meisengrund, Ritterschäftbach (p. Krzywa), czy Goldflur (Złote Łany)[7].

Od 1499 siedziba starostwa niegrodowego, w 1799 dobra lipnickie zostały sprzedane.

Geografia Lipnika[edytuj | edytuj kod]

Do Lipnika należało także wzgórze Złote Łany, na którym rozlokowała się dzielnica Złote Łany, Starostwo zlikwidowano w 1789 r. i odtąd następowało stopniowe uzależnienie miejscowości od miasta Białej. W 1925 r. Lipnik stał się częścią miasta Biała Krakowska, będącego od 1951 r. częścią Bielska-Białej.

Mniejszości narodowe i etniczne[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie wykazu nazwisk mieszkańców Lipnika, wynika że był zamieszkiwany już od średniowiecza przez Niemców i Polaków. Do typowych nazwisk niemieckich, które wystąpiły w spisie z 1508 należą Nikiel, Nikel i Procznar, Procner, nazwiska polskie to Bogusz i Klimek. Wystąpiły również dwa nazwiska wołoskie Chrobak i Wawak. Zdecydowana większość mieszkańców nosiła nazwiska niemieckie, polskich było 37,3%[8].

Do aktywnych krzewicieli niemieckości Lipnika należeli pod koniec XIX wieku kolejni burmistrzowie: Aleksander Gieldanowski (1882-1894), Friedrich Piesch (1894-1898) i Wilhelm Zipser (1898-1907). Z ówczesnych potentatów gospodarczych opcję niemiecką popierał Karl Strzygowski, właściciel założonej w 1845 fabryki sukna[9]. W roku 1900 Rada Gminy złożona była z 24 członków w tym 16 Niemców, 7 Żydów i 1 Polaka. Stosunki lipnickie stanowczo krytykowane były w tym czasie przez osiadłego w Białej ks. Stanisława Stojałowskiego. Do połowy XX w. dla Lipnika i okolic charakterystyczna była gwara lipnicka, jedna z gwar małopolskich, do 1945 msze święte w języku niemieckim odbywały się w kościele Narodzenia NMP oraz Opatrzności Bożej w Białej.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszymi zabytkami Lipnika są: neogotycki kościół Narodzenia NMP i św. Walentego z 1885 r.z figurą MB ze szkoły tryptyku świętokrzyskiego na Wawelu datowana przed 1470 r., cmentarz katolicki z 1835 r., cmentarz ewangelicki z neogotycką kaplicą z 1887 r. oraz drewniana leśniczówka z 1884 r.

Postacie[edytuj | edytuj kod]

Burmistrzowie Lipnika[10][edytuj | edytuj kod]

  • 1867 - 1877 Jakob Linnert
  • 1877 - 1882 Johan Urbanke
  • 1882 - 1894 Aleksander Gieldanowski
  • 1894 - 1898 Friedrich Piesch
  • 1898 - 1907 Wilhelm Zipser
  • 1907 - 1920 Johan Hoffmann
  • 1920 - 1925 Walter Piesch

Powiązane miejscowości[edytuj | edytuj kod]

W średniowieczu podobną nazwę Kunzendorf miała wieś Poraż (powiat sanocki) nadana 20 lutego 1383 Józefowi Olachowi synowi Piotra, bratu jego Maciejowi i córce Mussacie przez królową Marię żonę cesarza Zygmunta Luksemburskiego[11]. W pracy o analizie porównawczej języka wsi okolic Krosna i Łańcuta, niemiecki historyk prof. Schwarz wyraził opinię, że podobne zjawiska z dziedziny lingwistyki występowały w niemieckich "wyspach językowych" około Gliwic, Bielska-Białej[12], a także na pograniczu śląsko-morawskim w okolicach Osobłogi i Białej. Stwierdza tym samym, że to południowa część Górnego Śląska była strefą wyjściową dla XIV i XV-wiecznej kolonizacji w pasie podkarpackim[13].

Gotycka figura Madonny Lipnickiej z XV wieku datowana przed 1470 r.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zaplecze osadnicze Bielska. W: Bielsko-Biała. Monografia miasta. Idzi Panic (redakcja). Wyd. drugie. T. I: Bielsko od zarania do wybuchu wojen śląskich. Bielsko-Biała: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej, 2011, s. 211. ISBN 978-83-60136-31-7.
  2. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147-150.
  3. Krzysztof Prokop: Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513. Dzieje polityczne. Kraków: PAU, 2002, s. 151. ISBN 83-88857-31-2.
  4. Jerzy Polak. Zarys dziejów Lipnika. 2001. str. 89
  5. Jerzy Polak. Zarys dziejów Lipnika. 2001. str. 119
  6. Jerzy Polak. Zarys dziejów Lipnika. 2001. str. 129
  7. Jerzy Polak. Zarys dziejów Lipnika. 2001. str. 159
  8. Jerzy Polak. Zarys dziejów Lipnika. 2001. str. 44
  9. Jerzy Polak. Zarys dziejów Lipnika. 2001. str. 195
  10. Jerzy Polak. Zarys dziejów Lipnika. str. 358
  11. AGZ t. VII str.24
  12. Wilamowice Stare i Nowe (Wilmesau), Pisarzowice (Schreibersdorf), Kozy (Seibersdorf), Hałcnów (Alzen), Lipnik (Kunzendorf), Komorowice (Bertholdsdorf), Łodygowice (Ludwigsdorf) [w:] Barbara Czopek-Kopciuch. Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim. PAN IJP. Kraków. 1995. ISBN 83-85579-33-8 str. 10
  13. Ernst Schwarz. Von den Walddeutschen [...], 1960, strony 153-156)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Stróżak-senior ,, Monografia Parafii Lipnik" Bielsko 1938 wyd. TSL
  • Ks. Jan Stróżak - ,,Monografia Parafii Lipnik" - Bielsko-Biała - 1966
  • Jerzy Polak: Zarys dziejów Lipnika. Bielsko-Biała: Stowarzyszenie „Lipnik“, 2002. ISBN 83-912192-0-8.
  • Jan Kliber:,, Radość z domu Bożego"-Wydawnictwo Augustana- Bielsko-Biała-2013. ISBN 978-83-62109-46-3

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]