Lista kodeksów papirusowych Nowego Testamentu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kodeks papirusowy Nowego Testamentu – kopia partii tekstu Nowego Testamentu wykonana na papirusie. Data papirusów szacowana jest w oparciu o studia paleograficzne. Generalnie biorąc, są najstarszymi i najważniejszymi świadkami tekstu Nowego Testamentu[1].

Papirusy są najstarszymi posiadanymi dokumentami Nowego Testamentu. Pierwszy rękopis papirusowy odkryty został przez Tischendorfa w roku 1868 (oznakowany później jako ). Zawierał 62-wierszowy fragment 1 Kor 1-7. W ciągu trzydziestu następnych lat C. R. Gregory, Karl Wessely oraz J. Rendel Harris opublikowali następne papirusy Nowego Testamentu. Były one jednak stosunkowo późne i młodsze od najstarszych kodeksów uncjalnych i ich rola w dalszym ciągu nie była doceniana. Wyjątkowy status wśród manuskryptów biblijnych Nowego Testamentu uzyskały dopiero w XX wieku.

Do przełomu doszło w roku 1898, kiedy to w ruinach Oxyrhynchus Grenfell i Hunt odkryli wielką liczbę papirusowych rękopisów, wśród których znajdowały się rękopisy biblijne. Od tego czasu, co jakiś czas, w Oxyrhynchus odnajdywane są nowe i nowe rękopisy. Odkrycia dokonane w latach 30. i 50. XX wieku przyniosły szereg nowych rękopisów (kolekcje Chester Beatty i Bodmera). Odkrycia przyniosły również bardziej kompletne rękopisy, które pozwalają biblistom na odtworzenie wczesnego tekstu Nowego Testamentu[a].

Caspar René Gregory dokonał pierwszej ich klasyfikacji i nadał im symbol (znak pochodzi z pisma gotyckiego lub anglo-saksońskiego).

Przed rokiem 1900 znano tylko 9 papirusów, a tylko jeden z nich był cytowany w krytycznych wydaniach ( przez Tischendorfa). Owe 9 papirusów były pojedynczymi fragmentami, z wyjątkiem , który zawierał całą kartkę[2]. C. R. Gregory w 1909 roku znał 14 papirusów, a w 1951 roku – 19. Ernst von Dobschütz w 1933 roku doszedł do , Kurt Aland w 1967 do . Obecnie na liście INTF znajduje się 127 papirusów Nowego Testamentu.

Lista zarejestrowanych papirusów Nowego Testamentu[edytuj]

  • Symbol (albo "p") oznakowany numerem według standardu Gregory'a-Alanda.
  • Daty są przybliżone, zazwyczaj z dokładnością do 50 lat.
  • Zawartość podawana jest z dokładnością do jednego rozdziału; wiersze nie są uwzględniane. Wiele z papirusów to fragmenty rozdziałów, np. 52 zawiera 8 wierszy spośród 40 wierszy J 18.
Rękopisy należące do kolekcji Oxyrhynchus
Rękopisy należące do kolekcji Bodmer
Rękopisy należące do kolekcji Chester Beatty
Nazwa Data Zawiera Instytucja Numer katalogowy Miejsce przechowywania Kraj Źródło
III wiek Mt 1 University of Pennsylvania P. Oxyrhynchus 2; E 2746 Filadelfia
Pensylwania
Stany Zjednoczone [3]
VI wiek J 12 Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji Inv. 7134 Florencja Włochy [3]
ok. 600 Łk 7; 10 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. G. 2323 Wiedeń Austria [3]
III wiek Łk 1-6 Francuska Biblioteka Narodowa Suppl. Gr. 1120 Paryż Francja [3]
III wiek J 1; 16; 20 British Library P. Oxyrhynchus 208. 1781; Inv. 782. 2484 Londyn Wielka Brytania [3]
IV wiek J 10; 11 Bibliothèque Nationale et Universitaire de Strasbourg Pap. copt. 379. 381. 382. 384 Strasburg Francja [3]
ok. 300(?) Łk 4 Nacionalna biblioteka Ukrajiny imeni W. I. Wernads'koho Petrov 553 Kijów Ukraina [3]
IV wiek Dz 4-6 Staatliche Museen zu Berlin Inv. 8683 Berlin Niemcy [4]
III wiek 1 J 4 Houghton Library, Harvard P. Oxyrhynchus 402; Inv. 3736 Cambridge (Massachusetts) Stany Zjednoczone [4]
IV wiek Rz 1 Houghton Library, Harvard P. Oxyrhynchus 209; Inv. 2218 Cambridge (Massachusetts) Stany Zjednoczone [4]
VI wiek 1 Kor 1-7 Rosyjska Biblioteka Narodowa Gr. 258A Petersburg Rosja [4]
III wiek Hbr 1 Morgan Library & Museum Pap. Gr. 3; P. Amherst 3b Nowy Jork Stany Zjednoczone [4]
III wiek Hbr 2-5,10-12 British Library
Biblioteka Laurenziana
P. Oxyrhynchus 657; Inv. 1532 v
PSI 1292
Londyn
Florencja
Wielka Brytania
Włochy
[4]
V wiek 1 Kor 1-3 Klasztor Świętej Katarzyny (Synaj) 14 Synaj Egipt [4]
III wiek 1 Kor 7-8 Muzeum Egipskie w Kairze P. Oxyrhynchus 1008; JE 47423 Kair Egipt [4]
ok. 300 Flp 3-4 Muzeum Egipskie w Kairze P. Oxyrhynchus 1009; JE 47424 Kair Egipt [4]
IV wiek Hbr 9 Cambridge University P. Oxyrhynchus 1078; Add. 5893 Cambridge Wielka Brytania [5]
ok. 300 Ap 1 British Library P. Oxyrhynchus 1079; Inv. 2053v Londyn Wielka Brytania [5]
ok. 400 Mt 10-11 Bodleian Library P. Oxyrhynchus 1170; Gr. bibl. d. 6 (P) Oksford Wielka Brytania [5]
III wiek Jk 2-3 Princeton University Library P. Oxyrhynchus 1171; AM 4117 Princeton
New Jersey
Stany Zjednoczone [5]
ok. 400 Mt 12 Muhlenberg College P. Oxyrhynchus 1227; Theol. Pap. 3 Allentown Stany Zjednoczone [5]
III wiek J 15-16 University of Glasgow P. Oxyrhynchus Papyri 1228, MS 2-X.I Glasgow Wielka Brytania [5]
III wiek Jk 1 University of Illinois at Urbana-Champaign P. Oxyrhynchus Papyri1229, G. P. 1229 Urbana (Illinois) Stany Zjednoczone [5]
IV wiek Ap 5-6 Andover Newton Theological School P. Oxyrhynchus Papyri1230; OP 1230 Newton
Massachusetts
Stany Zjednoczone [5]
IV wiek Mt 18-19 Staatliche Museen zu Berlin Inv. 16388 Berlin Niemcy [5]
ok. 600 Rz 1 (Joseph S) Bridwell Library
Southern Methodist University
P. Oxyrhynchus 1354 Dallas, Teksas Stany Zjednoczone [6]
III wiek Rz 8-9 Cambridge University P. Oxyrhynchus 1355; Add. 7211 Cambridge Wielka Brytania [6]
III wiek J 6 Palestine Institute Museum
Pacific School of Religion
P. Oxyrhynchus 1596; Pap. 2 Berkeley
Kalifornia
Stany Zjednoczone [6]
III wiek Dz 26 Bodleian Library P. Oxyrhynchus 1597; Gr. bibl. g. 4 (P) Oksford Wielka Brytania [6]
III wiek 1. Tes 4-5; 2. Tes 1 Uniwersytet w Gandawie P. Oxyrhynchus 1598; Inv. 61 Gandawa Belgia [6]
VII wiek Rz 12 John Rylands University Library P. Ryl. 4; Gr. P. 4 Manchester Wielka Brytania [6]
ok. 200 Tt 1-2 John Rylands University Library P. Ryl. 5; G. P. 5 Manchester Wielka Brytania [6]
= VI wiek Dz 7,15 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. G. 17973, 26133, 35831, 39783 Wiedeń Austria [6]
VII wiek 1 Kor 16; 2 Kor 5,10-11 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. G. 39784 Wiedeń Austria [7]
IV wiek(?) Mt 25 Biblioteka Laurenziana PSI 1 Florencja Włochy [7]
VI wiek J 3 Biblioteca Laurenziana PSI 3 Florencja Włochy [7]
300 Mt 26 University of Michigan P. Mich. 137; Inv. 1570 Ann Arbor
Michigan
Stany Zjednoczone [7]
ok. 300 Dz 18-19 Uniwersytet Michigan P. Mich. 138; Inv. 1571 Ann Arbor
Michigan
Stany Zjednoczone [7]
III wiek J 8 Artists Right Society P. Oxyrhynchus Inv. 8864 Rochester
Nowy Jork
Stany Zjednoczone [7]
III wiek Rz 1-4,6,9 Institute for Papyrology
Uniwersytet w Heidelbergu
P. Bad. 57; Inv. 45 Heidelberg Niemcy [7]
VIII wiek Dz 17-22 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. K. 7541-48 Wiedeń Austria [8]
ok. 700 Łk 1-2 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. K. 8706 Wiedeń Austria [8]
ok. 600 Ap 2,15-16 British Library Inv. 2241 Londyn Wielka Brytania [8]
ok. 600 Mt 17-18,25; J 9,12; 10; 12 Metropolitan Museum of Art Inv. 14. 1. 527 Nowy Jork Stany Zjednoczone [8]
III wiek Mt 20-21,25-26; Mk 4-9,11-12;

Łk 6-7,9-14; Jn 4-5,10-11; Dz 4-17

Chester Beatty Library
Austriacka Biblioteka Narodowa
Chester Beatty Papyri I
Pap. g. 31974
Dublin
Wiedeń
Irlandia
Austria
[8]
ok. 200 Rz 5-6,8-16; 1 Kor; 2 Kor;

Ga; Ef; Flp; Kol; 1 Tes; Hbr

Chester Beatty Library
Uniwersytet Michigan
Chester Beatty Papyri II
Inv. 6238
Dublin
Ann Arbor
Irlandia
Stany Zjednoczone
[9]
III wiek Ap 9-17 Chester Beatty Library Chester Beatty Papyri III Dublin Irlandia [9]
III wiek Dz 23 Biblioteka Laurenziana PSI 1165 Florencja Włochy [10]
III wiek Ef 4-5 Yale University P. 415 New Haven Stany Zjednoczone [10]
400 Dz 8,10 Yale University P. 1543 New Haven Stany Zjednoczone [10]
400 Ga 1 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 2157 Oksford Wielka Brytania [10]
125 J 18 John Rylands University Library Gr. P. 457 Manchester Wielka Brytania [10]
III wiek Mt 26; Dz 9-10 University of Michigan Inv. 6652 Ann Arbor Stany Zjednoczone [10]
500 Jk 2-3 Princeton University P. Princ. 15; Garrett Depots 7742 Princeton
New Jersey
Stany Zjednoczone [10]
600 J 1 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. G. 26214 Wiedeń Austria [11]
500 Dz 1 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. G. 19918 Wiedeń Austria [11]
400 Dz 4-5 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. G. 26020 Wiedeń Austria [11]
= VI wiek Dz 7,15 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. G. 17973, 26133, 35831, 39783 Wiedeń Austria [11]
VII wiek J 1-2,11-12,17-18,21 Morgan Library & Museum P. Colt 3 Nowy Jork Stany Zjednoczone [11]
VII wiek J 16-19 Morgan Library & Museum P. Colt 4 Nowy Jork Stany Zjednoczone [11]
700 Rz 16; 1 Kor 1,5; Flp 3; Kol 1,4;

1 Tes 1; Tt 3; Flm

Morgan Library & Museum P. Colt 5 Nowy Jork Stany Zjednoczone [11]
IV wiek Mt 11 Uniwersytet w Oslo Inv. 1661 Oslo Norwegia [11]
500 J 3-4 Staatliche Museen zu Berlin Inv. 11914 Berlin Niemcy [12]
= III wiek Mt 3,5,26 Magdalen College
Fundación Sant Lluc Evangelista
Gr. 18
Inv. I
Oksford
Barcelona
Wielka Brytania
Hiszpania
[12]
III wiek 1 Tes 1-2 Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji PSI 1373 Florencja Włochy [12]
200 J Bibliotheca Bodmeriana Bodmer Papyri II Genewa Szwajcaria [12]
= III wiek Mt 3,5,26 Magdalen College
Fundación Sant Lluc Evangelista
Gr. 18
Inv. I
Oksford
Barcelona
Wielka Brytania
Hiszpania
[12]
650(?) 1 Kor 4-5 Rosyjska Biblioteka Narodowa Gr. 258B Sankt Petersburg Rosja [12]
III wiek Łk 22 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 2383 Oksford Wielka Brytania [12]
III wiek Mt 2-3,11-12,24 Ashmolean Museum
Narodowe Muzeum Archeologiczne
P. Oxyrhynchus 2384
CNR 419, 420
Oksford
Florencja
Wielka Brytania
Włochy
[13]
IV wiek Mt 19 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 2385 Oksford Wielka Brytania [13]
300 1 Pt; 2 Pt; Jd Bibliotheca Bodmeriana Bodmer Papyri VII, VIII Genewa Szwajcaria [13]
VII wiek Mt 25-26 Bibliotheca Bodmeriana Bodmer Papyri L Genewa Szwajcaria [13]
VII wiek Dz; Jk; 1 Pt 1-3; 2 Pt 2-3;

1 J; 2 J; 3 J

Bibliotheca Bodmeriana Bodmer Papyri XVII Genewa Szwajcaria [13]
175-225 Łk 3-18,22-24; J 1-15 Biblioteka Watykańska Bodmer Papyri XIV, XV Watykan Watykan [14][15]
VI wiek J 4 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. G. 36102 Wiedeń Austria [14]
200 Mt 23 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 2683 Oksford Wielka Brytania [14]
300 Jd Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 2684 Oksford Wielka Brytania [14]
VII wiek Hbr 10 Staatliche Museen zu Berlin Inv. 6774 Berlin Niemcy [14]
III wiek J 3 Fundación Sant Lluc Evangelista Inv. 83 Barcelona Hiszpania [14]
IV wiek 1 Pt 2-3 prywatna kolekcja (prof. Sergio Daris) Inv. 20 Triest Włochy [14]
400 Łk 7 Uniwersytet w Strasburgu Gr. 2677 Strasburg Francja [14]
VI wiek Mt 20,23-24 Katholieke Universiteit Leuven P. A. M. Kh. Mird 16, 29 Leuven Belgia [14]
VI wiek Mk 2,6; J 5,17 Katholieke Universiteit Leuven P. A. M. Kh. Mird 4, 11 Leuven Belgia [16]
400 Ap 9-10 Uniwersytet w Strasburgu Gr. 1028 Strasburg Francja [16]
IV wiek Mt 5 Institut für Altertumskunde
Uniwersytet w Kolonii
Theol. 5516 Kolonia Niemcy [16]
III wiek Flm Institut für Altertumskunde
Uniwersytet w Kolonii
Theol. 12 Kolonia Niemcy [16]
IV wiek Mk 2 Katolicki Uniwersytet Najświętszego Serca Inv. 69.24 Mediolan Włochy [16]
IV wiek Hbr 6 Biblioteca Medicea Laurenziana PL III/292 Florencja Włochy [16]
II wiek J 18-19 Ashmolean Museum Oxyrhynchus 3523; 65 6 B. 32/M (3-5)a Oksford Wielka Brytania [16]
III wiek Dz 2-3 Macquarie University inv. 360 Sydney Australia [16]
300 Ef 1; 2 Tes 1 Muzeum Egipskie w Kairze P. Narmuthis 69.39a/229a Kair Egipt [16]
V wiek J 13 Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji PSI 108 Florencja Włochy [17]
500 Rz 6 Muzeum Egipskie w Kairze P. Cair. 10730 Kair Egipt [17]
III wiek J 5 Biblioteca Medicea Laurenziana PL II/31 Florencja Włochy [17]
VI wiek Mt 3 Austriacka Biblioteka Narodowa Pap. K 7244 Wiedeń Austria [17]
600 Łk 14 Chester Beatty Library p. Chester B. XVII Dublin Irlandia [17]
II wiek (?) Ap 1 Institut français d'archéologie orientale P. IFAO inv. 237b Kair Egipt [17]
400 Rz, 2 Kor, Ga, Ef Chester Beatty Library P. Chester B. Ac. 1499, fol 11-14 Dublin Irlandia [17]
300 Jk 3-5 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4449 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek Mt 3-4 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4401 Oksford Wielka Brytania [18]
300 Mt 4 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4402 Oksford Wielka Brytania [18]
200 Mt 13-14 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4403 Oksford Wielka Brytania [18]
II wiek Mt 21 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4404 Oksford Wielka Brytania [18]
500 Mt 27-28 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4406 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek J 1 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4445 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek J 17 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4446 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek J 17/18 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4447 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek J 21 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4448 Oksford Wielka Brytania [18]
300 Mt 10 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4494 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek Łk 17 Ashmolean Museum Oxyrhynchus 4495 Oksford Wielka Brytania [18]
V wiek Dz 26-27 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4496 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek Rz 2 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4497 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek Hbr 1 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4498 Oksford Wielka Brytania [18]
300 Ap 2-3,5-6,8-15 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4499 Oksford Wielka Brytania [18]
600 Hbr 2-3 Austriacka Biblioteka Narodowa P. Vindob. G 42417 Wiedeń Austria [18]
400 2 Kor 7 Uniwersytet w Hamburgu Inv. 1002 Hamburg Niemcy [18]
III wiek Rz 15-16 Uniwersytet w Kolonii Institut für Altertumskunde, Inv. 10311 Kolonia Niemcy [18]
III wiek J 1 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4803 Oksford Wielka Brytania [18]
IV wiek J 1 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4804 Oksford Wielka Brytania [18]
III wiek J 19 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4805 Oksford Wielka Brytania [18]
400 J 21 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4806 Oksford Wielka Brytania [18]
IV wiek 1 Kor 14-15 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4844 Oksford Wielka Brytania [18]
550 2 Kor 11 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4845 Oksford Wielka Brytania [18]
300 1 P 1,23-2,5; 2,7-12 Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4934 Oksford Wielka Brytania [18]
IV wiek Hebr 13,12-13.19-20 Narodowe Muzeum Archeologiczne PSI inv. 1479 Florencja Włochy [18]
IV wiek Dz 10-17 † Ashmolean Museum P. Oxyrhynchus 4968 Oksford Wielka Brytania [19]

Stopień rozpowszechnienia poszczególnych ksiąg Nowego Testamentu[edytuj]

Stopień rozpowszechnienia papirusów dla każdej księgi NT
Księga NT Wszystkie Wczesne Księga NT Wszystkie Wczesne
Mt 23 11 1 Tm 0 0
Mk 3 1 2 Tm 0 0
Łk 10 6 Tt 2 1
J 30 19 Flm 2 1
Dz 14 7 Hbr 8 4
Rz 10 5 Jk 6 4
1 Kor 8 3 1 Pt 3 1
2 Kor 4 2 2 Pt 2 1
Ga 2 1 1 J 2 1
Ef 3 3 2 J 1 0
Flp 3 2 3 J 1 0
Kol 2 1 Jd 3 2
1 Tes 4 3 Ap 7 4
2 Tes 2 2

Nota: "Wczesne" oznacza rękopisy z II i III wieku. Niektóre rękopisy zawierają więcej niż jedną księgę Nowego Testamentu i dlatego podane wyżej liczby nie odpowiadają ściśle liczbie wszystkich rękopisów[20]. Zwraca uwagę stosunkowo wysoka reprezentacja Ewangelii Jana (aż 30 rękopisów) i Mateusza (23 rękopisów), przy zaledwie 3 rękopisach przekazujących Ewangelię Marka[21].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. W kolekcji Bodmera najważniejszymi są: , i .

Przypisy

  1. Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 1996
  2. Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 1996, pp. 83-84, 87
  3. a b c d e f g Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 3.
  4. a b c d e f g h i Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 4.
  5. a b c d e f g h i Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 5.
  6. a b c d e f g h Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 6.
  7. a b c d e f g Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 7.
  8. a b c d e Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 8.
  9. a b Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 9.
  10. a b c d e f g Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 10.
  11. a b c d e f g h Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 11.
  12. a b c d e f g Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 12.
  13. a b c d e Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 13.
  14. a b c d e f g h i Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 14.
  15. INTF: Papirus 75 (GA). W: Liste Handschriften [on-line]. Münster Institute. [dostęp 2014-04-02].
  16. a b c d e f g h i Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 15.
  17. a b c d e f g Kurzgefasste wyd. 2 ↓, s. 16.
  18. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa Continuation List 2010 ↓.
  19. INTF: Papirus 127 (GA). W: Liste Handschriften [on-line]. Münster Institute. [dostęp 2014-04-02].
  20. Aland 1996, p. 85
  21. Jeden z tych trzech przekazuje wszystkie cztery Ewangelie oraz Dzieje Apostolskie jednocześnie (p45) – musiała więc tam się znaleźć – co jeszcze bardziej obniża reprezentację tej Ewangelii.

Bibliografia[edytuj]

  • Kurt Aland: The Text of The New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism. Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Co, 1995. ISBN 0-8028-4098-1.
  • K. Aland, M. Welte, B. Köster, K. Junack: Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neues Testaments. Wyd. 2. Berlin, New York: Walter de Gruyter, 1994, s. 3-17. ISBN 3-11-011986-2.
  • Nestle-Aland. Novum Testamentum Graece. 27th ed. Deutsche Bibelgesellschaft, Druck: 1996, p. 57-63, 684-689

Linki zewnętrzne[edytuj]