Lista laureatów Nagrody Nobla związanych z Polską

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Lista prezentuje laureatów Nagrody Nobla związanych z Polską. Ich związki z Polską definiowane są poprzez narodowość polską, urodzenie się na terytorium Polski, posiadanie obywatelstwa Polski lub posługiwanie się językiem polskim jako ojczystym (lub jednym z ojczystych).

Polscy laureaci Nagrody Nobla[a][edytuj | edytuj kod]

Lp. Rok Wyróżniony Dziedzina Zdjęcie Wyjaśnienie kwestii polskości
1 1903,
1911
Maria Skłodowska-Curie
(1867–1934)
fizyka (1903)
chemia (1911)
Marie Curie c1920.png Urodziła się kilka miesięcy po likwidacji autonomii Królestwa Polskiego od Rosji. Żyła na ziemiach polskich 23 lata, w 1891 r. wyjechała do Francji, gdzie spędziła resztę życia. W 1932 r. z jej inicjatywy założono Instytut Radowy w Warszawie.
2 1905 Henryk Sienkiewicz
(1846–1916)
literatura Henryk Sienkiewicz 1905.jpg Niemal całe życie spędził na ziemiach polskich, głównie na terenie Królestwa Polskiego (kongresówki) (1846–1867), tworzył w języku polskim.
3 1924 Władysław Reymont
(1867–1925)
literatura Władysław Reymont.jpg Urodził się w roku likwidacji autonomii Królestwa Polskiego od Rosji na terenie Królestwa. Żył na ziemiach polskich, od 1918 r. w Polsce. Tworzył w języku polskim.
4 1980 Czesław Miłosz
(1911–2004)
literatura Czesław Miłosz 2011(Lt, detail).jpg Urodził się na ziemiach polsko-litewskich w rosyjskiej guberni kowieńskiej. Mieszkał w Polsce 40 lat, następnie żył we Francji i w USA. Do Polski wrócił w 1993 r. i pozostał do śmierci. Tworzył w języku polskim i angielskim.
5 1983 Lech Wałęsa
(ur. 1943)
pokojowa Lech Walesa - 2009.jpg Urodził się w okupowanej przez Niemców Polsce. Mieszka w Polsce całe życie, był Prezydentem Rzeczypospolitej.
6 1995 Józef Rotblat
(1908–2005)
pokojowa Josef Rotblat ID badge.png Urodził się w rosyjskiej prowincji Królestwo Polskie w rodzinie polsko-żydowskiej. Absolwent fizyki na Wolnej Wszechnicy Polskiej (1932) i na Uniwersytecie Warszawskim (1938[1]). Mieszkał w Polsce prawie 31 lat, od 1939 r.[2] do śmierci żył w Wielkiej Brytanii. Całe życie płynnie posługiwał się językiem polskim i określał się Polakiem z brytyjskim paszportem. Od 1966 r. członek Polskiej Akademii Nauk.
7 1996 Wisława Szymborska
(1923–2012)
literatura Wisława Szymborska čte - Svět knihy 2010 (002).JPG Urodziła się i całe życie mieszkała w Polsce. Tworzyła w języku polskim.

Pozostali laureaci mający znaczące związki z Polską[edytuj | edytuj kod]

Lp. Rok Wyróżniony Dziedzina Zdjęcie Wyjaśnienie kwestii polskości
1 1907 Albert Michelson
(1852–1931)
fizyka Albert Abraham Michelson.JPG Urodzony w 1852 r. w pruskiej Prowincji Poznańskiej w powiecie Strelno (w zdecydowanej większości zamieszkiwanej przez Polaków) jako syn Samuela Michelsona i Rozalii z domu Przyłubskiej, brat Pauliny i Joanny Michelsonów. W 1855 r. cała rodzina wyjechała do USA, gdzie Michelson spędził resztę życia.
2 1944 Isidor Isaac Rabi
(1898–1988)
fizyka II Rabi.jpg Urodził się w 1898 r. w Galicji, prowincji Austro-Węgier, zamieszkałej w zdecydowanej większości przez Polaków i Rusinów, w rodzinie polsko-żydowskiej. Rok po narodzinach wraz z rodzicami wyjechał do USA, gdzie spędził resztę życia.
3 1950 Tadeusz Reichstein
(1897–1996)
fizjologia lub medycyna Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg Urodził się w rosyjskiej prowincji Królestwo Polskie w rodzinie polsko-żydowskiej. Dzieciństwie spędził też w Kijowie i w Jenie. Od ósmego roku życia aż do śmierci mieszkał w Szwajcarii. Do końca życia dobrze rozumiał po polsku, gorzej mówił. Od 1994 r. członek Polskiej Akademii Nauk[3].
4 1977 Andrew Schally
(ur. 1926)
fizjologia lub medycyna Schally portrait.jpg Urodził się w Polsce jako Andrzej Wiktor Schally, syn generała Wojska Polskiego Kazimierza Schally’ego. Żył w Polsce prawie 13 lat, do września 1939 r., posługując się językiem polskim. W kolejnych latach mieszkał w Rumunii, Wielkiej Brytanii, Kanadzie. Od 1957 r. mieszka w USA. Na przestrzeni lat zanikła jego umiejętność posługiwania się językiem polskim.
5 1978 Menachem Begin
(1913–1992)
pokojowa Menachem Begin 2.jpg Urodził się na ziemiach polskich w rosyjskiej guberni grodzieńskiej w rodzinie polsko-żydowskiej jako Mieczysław Biegun. W Polsce mieszkał 27 lat, do 1940 r. Absolwent prawa na Uniwersytecie Warszawskim (1935). Od 1938 r. był przywódcą polskiego Betaru, żydowskiego ruchu młodzieżowego[4]. Więzień NKWD, kapral podchorąży Armii Polskiej na Wschodzie. Po przybyciu wojska do Palestyny uzyskał zwolnienie z przysięgi wojskowej[5] i rozpoczął walkę o stworzenie państwa żydowskiego. Pozostał w Izraelu do końca życia.
6 Isaac Bashevis Singer
(1902–1991)
literatura Isaac Bashevis Singer (upright).jpg Urodził się w rosyjskiej prowincji Królestwo Polskie w rodzinie polsko-żydowskiej jako Icek-Hersz Zynger. Mieszkał w Polsce 33 lata, od 1935 r. do śmierci żył w USA. Większość jego twórczości związana jest ze wspomnieniami z życia w Polsce. Jako dziennikarz używał m.in. pseudonimu Warszawski.
7 1981 Roald Hoffmann
(ur. 1937)
chemia Roald Hoffmann.jpg Urodził się w Polsce w rodzinie polsko-żydowskiej. Mieszkał w Polsce 12 lat, w 1949 r. wyjechał do USA, gdzie żyje do dziś.
8 1992 Georges Charpak
(1924–2010)
fizyka CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG Urodził się w Polsce w rodzinie polsko-żydowskiej jako Jerzy Charpak. W dzieciństwie posługiwał się językiem polskim[6]. Sześć lat mieszkał w Polsce, dwa w Palestynie, od 1932 r. do śmierci żył we Francji.
9 1994 Szimon Peres
(1923–2016)
pokojowa Shimon Peres (cropped).jpg Urodził się w Polsce w rodzinie polsko-żydowskiej jako Szymon Perski[7]. Języka polskiego uczył się w szkole[8]. W Polsce mieszkał 11 lat, w 1934 r. wyjechał do Palestyny (późniejszy Izrael), gdzie żył do śmierci.
10 2007 Leonid Hurwicz
(1917–2008)
ekonomia Leonid Hurwicz.jpg Urodził się w Rosji w rodzinie polsko-żydowskiej. Przez 19 lat (1919–1938) mieszkał w Polsce. Absolwent prawa na Uniwersytecie Warszawskim (1938). Żył w wielu krajach, od 1940 r. do śmierci przede wszystkim w USA.

Inni laureaci Nagrody Nobla, związani w małym stopniu z Polską[edytuj | edytuj kod]

Lp. Rok Wyróżniony Dziedzina Związki z Polską
1. 1920 Walther Nernst chemia Niemiec, urodził się w Wąbrzeźnie na ziemiach polskich.
2. 1927 Henri Bergson literatura Francuz, urodził się w Paryżu w pochodzącej z Polski rodzinie żydowskiej jako syn urodzonego w Warszawie kompozytora i pianisty Michała Bergsona, wnuk warszawskiego bankiera Bera Sonnenberga i prawnuk Samuela (Szmula) Jakubowicza Sonnenberga, zwanego Zbytkowerem, żydowskiego bankiera, od którego wywodzi się nazwa jednego z osiedli Warszawy (Szmulowizny[9]).
3. 1935 Irène Joliot-Curie chemia Francuzka, córka Marii Skłodowskiej-Curie. Mówiła trochę po polsku.
4. 1943 Otto Stern fizyka Urodzony w Żorach (wówczas Sohrau), następnie mieszkał we Wrocławiu, gdzie uzyskał doktorat. W kolejnych latach w Pradze, Zurychu i Berkley.
5. 1961 Robert Hofstadter fizyka Amerykanin, syn polskich Żydów, którzy wyemigrowali do USA.
6. 1978 Piotr Kapica fizyka Rosjanin, wnuk Polaka Hieronima Stebnickiego.
7. 1985 Klaus von Klitzing fizyka Niemiec urodzony w okupowanej Polsce.
8. 1999 Günter Grass literatura Urodzony w Wolnym Mieście Gdańsku, miał korzenie kaszubskie.
9. 2000 Eric Kandel fizjologia lub medycyna Austriak i Amerykanin, jego rodzice pochodzili z polskiej Galicji (ojciec urodził się w Olesku, matka w Kołomyi).
10. 2003 John Maxwell Coetzee literatura Południowoafrykański Australijczyk, jego pradziadek ze strony matki Baltazar Dubiel był Polakiem z wielkopolskiej wsi Czarnylas. Wyemigrował on do Afryki w wieku kilkunastu lat, zmarł w 1929 r. Podczas wizyty w Polsce w 2006 Coetzee odwiedził Czarnylas i pobliski Odolanów, gdzie jego pradziadek uczęszczał do szkoły[10].
11. 2004 Aaron Ciechanower chemia Izraelczyk, jego rodzice wyjechali z Polski do Palestyny w latach 20. XX w. na fali syjonizmu.
12. Frank Wilczek fizyka Amerykanin, jego dziadkowie ze strony ojca pochodzili z Polski. Babcia Franciszka Żybura do 1921 mieszkała w Babicach, dziadek pochodził z okolic Warszawy.
13. 2009 Jack Szostak fizjologia lub medycyna Amerykanin, jego pradziadek wyemigrował z Polski do USA na przełomie XIX i XX wieku[11][12][13].
14. 2012 Brian Kobilka chemia Amerykanin, pochodzi z rodziny polskich emigrantów[14].
15. Robert Lefkowitz chemia Amerykanin, wnuk polskich Żydów, którzy wyemigrowali do USA[14].

Nominowani do Nagrody Nobla (lista niepełna)[edytuj | edytuj kod]

Komitet Noblowski może ujawnić nazwiska nominowanych po 50 latach od ich zgłoszenia. Lista obejmuje związane z Polską osoby nominowane do Nagrody Nobla wraz z rokiem nominacji w oparciu o oficjalne dane publikowane przez Komitet Noblowski. Na liście wyróżniono także nominacje dla osób, które w innych latach zostały zdobywcami nagrody Nobla (lista nagród w tabeli powyżej)[15]. Obecnie (2018 r.) ostatnie dostępne dane pochodzą z roku 1966 r.

Imię i nazwisko Dziedzina Lata nominacji
Henryk Sienkiewicz literatura 1901[16], 1902[16], 1903[16], 1904[16]
Jan Gotlib Bloch pokojowa 1901[17][18]
Maria Skłodowska-Curie fizyka 1902[19]
Stanisław Korwin-Dzbański pokojowa 1903[20][21]
Albert Michelson fizyka 1904[22]
Karol Olszewski fizyka 1904[16], 1913[16]
chemia 1913[16]
Eliza Orzeszkowa literatura 1905[16]
Adam Wiszniewski pokojowa 1907[23]
Ludwik Zamenhof pokojowa 1907[16], 1909[16], 1910[16], 1913[16], 1914[16], 1915[16], 1916[16], 1917[16]
Michał Tyszkiewicz-Łohojski pokojowa 1910[24], 1911[24], 1927[24]
Napoleon Cybulski fizjologia lub medycyna 1911[16], 1914[16], 1918[16]
Oskar Minkowski fizjologia lub medycyna 1912[16], 1914[16], 1924[16], 1925[16], 1928[16], 1929[16], 1932[16]
Leon Marchlewski chemia 1913[16]
fizjologia lub medycyna 1913[16], 1914[16]
Kazimierz Funk fizjologia lub medycyna 1914[25], 1925[25]
chemia 1926[25], 1946[25]
Józef Babiński fizjologia lub medycyna 1914[26], 1924[26], 1928[26], 1932[26]
Józef Polak pokojowa 1915[16], 1928[16]
Władysław Reymont literatura 1919[16], 1920[16], 1922[16]
Stefan Żeromski literatura 1921[16], 1922[16], 1923[16], 1924[16]
Oswald Balzer pokojowa 1926[16]
Kazimierz Fajans chemia 1928[27], 1934[27]
Rudolf Weigl fizjologia lub medycyna 1930[16], 1931[16], 1932[16], 1933[16], 1934[16], 1936[16], 1937[16], 1938[16], 1939[28]
Hermann Kantorowicz pokojowa 1934[29]
Józef Piłsudski pokojowa 1934[16]
Tadeusz Zieliński literatura 1934[16], 1935[16]
Wojciech Alojzy Świętosławski chemia 1936[16], 1950[16], 1957[16], 1958[16], 1960[16], 1962[16]
Maria Dąbrowska literatura 1939[16], 1957[16], 1959[30], 1960[30], 1965[16][31]
Isidor Isaac Rabi fizyka 1939[32], 1940[32], 1941[32], 1942[32], 1943[32], 1945[32]
Tadeusz Reichstein chemia 1943[33], 1944[33], 1945[33], 1947[33], 1948[33], 1949[33], 1950[33]
Szalom Asz[b] literatura 1946[16], 1947[16]
Leopold Staff literatura 1950[16]
Ludwik Hirszfeld fizjologia lub medycyna 1950[16]
Jarosław Iwaszkiewicz literatura 1957[34], 1963[34], 1965[16], 1966[31]
Jan Parandowski literatura 1957[35], 1959[35]
Bogdan Kamieński chemia 1958[16]
Józef Retinger pokojowa 1958[16]
Marian Danysz fizyka 1962[16], 1965[16]
Tadeusz Urbański chemia 1962[16]
Leopold Infeld fizyka 1964[16]
Jerzy Pniewski fizyka 1965[16]
Adam Rapacki pokojowa 1966[16]
Witold Gombrowicz literacka 1966[31]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozumiani jako osoby, które w momencie otrzymania nagrody były obywatelami polskimi lub uważały się za Polaków.
  2. Tworzył w języku jidysz.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Nobel Prizes and Laureates: Joseph Rotblat (ang.). [dostęp 2013-10-30].
  2. Joseph Rotblat – Curriculum Vitae, The Nobel Foundation.
  3. Ilu Polaków dostało Nagrodę Nobla? Będziecie zdziwieni. „Newsweek”, 2010-10-01. 
  4. Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon. Jerzy Tomaszewski (red.). Warszawa: Cyklady, 2001, s. 34. ISBN 83-86-85958-X.
  5. Stefan Korboński: Żydzi w czasie okupacji (pol.). [dostęp 16 stycznia 2009].
  6. Zmarł Charpak, zakochany w fizyce. „Gazeta Wyborcza”, 2010-10-01. 
  7. Shimon Peres – The Eighth Prime Minister (ang.). W: Prime Minister’s Office [on-line]. [dostęp 2011-02-07].
  8. Małgorzata Wyrzykowska: Na Białorusi czczono 90. rocznicę urodzin Szimona Peresa (pol.). Dzieje.pl, 20 maja 2013. [dostęp 23 lipca 2014].
  9. M. Altbauer, Dublety imion biblijnych w polszczyźnie, w: Onomastica, r. X, z. 1-2, Wrocław 1965.
  10. Na polski trop naprowadził go pradziad.
  11. Chcę poznać pierwsze kroki ewolucji, wywiad Moniki Florek-Moskal z J.W. Szostakiem, Wprost, nr 42/2009 (1395) dostęp 2009-11-30.
  12. Notka w Prominent Poles (ang.).
  13. Artykuł Wojciecha Mikołuszko na przekroj.pl.
  14. a b Artykuł na ten temat.
  15. Nobelprize.org: Nomination Archive (ang.). Nobel Media AB 2014. [dostęp 2014-10-09].
  16. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm bn bo bp bq br bs bt Nomination Database, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  17. Nomination Database: Jean de Bloch, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  18. Aneta Ilnicka, Dziś wręczenie Pokojowej Nagrody Nobla. Przez 113 lat nominowanych do niej było trzynastu Polaków, „WP money”, 10 grudnia 2014 [dostęp 2017-01-07] (pol.).
  19. Nomination Database: Marie Curie, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-08].
  20. Aneta Ilnicka, Dziś wręczenie Pokojowej Nagrody Nobla. Przez 113 lat nominowanych do niej było trzynastu Polaków, „WP money”, 10 grudnia 2014 [dostęp 2017-01-07] (pol.).
  21. Nomination Database: Stanilaus von Korwin-Dzbanski, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  22. Nomination Database: Albert A Michelson, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-08].
  23. Nomination Database: Prince Adam Wiszniewski, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  24. a b c Nomination Database: Count Michel Tyszkiewicz, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  25. a b c d Nomination Database: Casimir Funk, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  26. a b c d Nomination Database: Joseph Babinski, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  27. a b Nomination Database: Kasimir Fajans, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  28. Nomination Database: Rudolf Weigl, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  29. Nomination Database: Hermann Kantorowicz, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  30. a b Nomination Database: Maria Dabrowska, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  31. a b c Natalia Szostak, Gombrowicz w 1966 roku miał szansę na literackiego Nobla. Szwedzka Akademia odtajnia archiwa, wyborcza.pl, 5 stycznia 2017 [dostęp 2017-01-06].
  32. a b c d e f Nomination Database: Isidor I Rabi, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-08].
  33. a b c d e f g Nomination Database:Tadeus Reichstein, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-08].
  34. a b Nomination Database: Jaroslaw Iwaszkiewicz, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  35. a b Nomination Database: Jan Parandowski, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].