Literatura przedmiotu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Literatura przedmiotu obejmuje publikacje lub ich części, w których przedstawione są wyniki badań naukowych analogicznych, ogólniejszych lub bardziej szczegółowych w stosunku do tematu podejmowanego przedsięwzięcia badawczego.

Mają one posłużyć jako podstawa do właściwego ustawienia nowego problemu i nowego przedsięwzięcia badawczego. Nie są to tylko publikacje naukowe – w postaci książek i artykułów w czasopismach – rozpatrujące przedmiot nowego przedsięwzięcia badawczego.

Literatura przedmiotu może być również zestawiana w innych przypadkach, przykładowo przez osoby egzaminujące dla egzaminowanych, lub jako oddzielne zestawienia bibliotekarskie, będące samoistnymi opracowaniami.

Literatura a bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Istnieją różne szkoły wskazujące na to, jak szeroko literatura przedmiotu ma być umieszczana w publikacji naukowej, zwłaszcza w obszerniejszym, takim jak książka naukowa czy podręcznik akademicki:

  • Jedna z nich[jaka?] twierdzi, że pojęcie literatury przedmiotu jest szersze od pojęcia bibliografii, w znaczeniu spisu dzieł wykorzystanych w opracowaniu. Wtedy literatura przedmiotu to pozycje, z którymi autor opracowania zapoznał się osobiście, lub też zdobył o nich inne informacje. Sam z nich mógł skorzystać, ale nie musiał, natomiast uważa, że innym osobom zajmującym się tą tematyką literatura ta może się przydać. Jest to coś w rodzaju literatury zalecanej[potrzebny przypis].
  • Inna szkoła[jaka?] wskazuje, że w literaturze przedmiotu w publikacji naukowej powinny się znaleźć tylko źródła cytowane w danej publikacji[potrzebny przypis].

Rodzaje literatury[edytuj | edytuj kod]

Publikacje o przedmiocie ogólniejszym niż przedmiot badań to przede wszystkim syntezy. Poszukuje się w nich fragmentów zajmujących się danym tematem, ale także fragmentów odnoszących się do tematów analogicznych czy podobnych. Publikacje te nazywa się zwykle literaturą podstawową[potrzebny przypis].

Dla literatury dotyczącej zagadnień w przybliżeniu równorzędnych, o podobnym stopniu ogólności i rzeczowo z tematem związanych Józef Pieter proponuje określenie literatura problemu. Tu również sprawy dotyczące samego problemu są poruszone tylko we fragmentach, ale za to z różnych punktów widzenia[potrzebny przypis].

Literatura specjalistyczna przedmiotu to te pozycje bibliograficzne, w których nowy temat i tematy mu najbliższe są przedstawione na podstawie badań własnych autora lub na podstawie badań cudzych[potrzebny przypis].

Do literatury przedmiotu zalicza się również piśmiennictwo pomocnicze, które obejmuje publikacje niezbędne do rozwiązania niektórych zadań częściowych wyłaniających się w trakcie badań, w tym prace metodologiczne, podręczniki do posługiwania się instrumentami, słowniki języków obcych, encyklopedie[potrzebny przypis].

Dostęp do literatury[edytuj | edytuj kod]

Zapoznawanie się na bieżąco z całą literaturą przedmiotu, w odniesieniu do każdego zagadnienia ze swej dziedziny wiedzy, jest wręcz niewykonalne. Literatura przedmiotu bywa w badaniach naukowych tylko częściowo dostępna; stanowi to ograniczenie wartości pojedynczych badań i rozwoju nauki w ogóle.

Dzieje się to dlatego, że pracownik naukowy:

  • o wielu publikacjach potrzebnych do swojego problemu nie dowiaduje się wcale[potrzebny przypis];
  • do wielu publikacji nie ma dostępu z racji szczupłych zasobów bibliotecznych, własnych i dostępnych lokalnie;
  • wiele publikacji może być dla niego niezrozumiałych z racji nieznajomości języka;
  • na lekturę niektórych publikacji może nie znaleźć już czasu.

Choć więc nauka jest jedna - światowa, to jednak praktycznie rzecz biorąc jest tyle nauk i postępów w nauce ile oddzielnych ośrodków pracy badawczej czy szkół naukowych.

Badacz może tę sytuację nieco poprawić korzystając z wyciągów i zwięzłych omówień publikowanych dla danej dziedziny wiedzy. Może również skontaktować się z pracownikami naukowymi z innych ośrodków naukowych, w tym dzięki obecności na konferencjach naukowych czy lekturze sprawozdań z nich[potrzebny przypis].

Praktycznie niemożliwe jest całkiem pewne zorientowanie się o przydatności do nowej pracy wszystkich pozycji literatury przedmiotu, a nawet tych, do których miało się szansę dotrzeć. W rezultacie proces wyczerpywania literatury przedmiotu jest w pewnej mierze zdany na przypadek. Dlatego też profesor Pieter wskazuje[potrzebny przypis], że należy:

  • zdobyć i poznać wyczerpująco należy literaturę specjalistyczną przedmiotu;
  • zdobyć i poznać wyczerpująco poznać literaturę podstawową w zakresie problemu obejmującego problem, który zamierza się badać;
  • literaturę przedmiotu poznać w zakresie co najmniej piśmiennictwa krajowego, z wyjątkiem prac już nieaktualnych lub wystarczająco omówionych gdzie indziej;
  • z literatury obcojęzycznej poznać przynajmniej sprawozdania i oceny krytyczne zawarte w podręcznikach, syntezach i artykułach naukowych; w pracach naukowych wystarczy pośrednie odwoływanie się do twierdzeń prac obcojęzycznych;
  • od tych reguł wyjątkiem są nawet drobne i trudno dostępne prace, o których badaczowi wiadomo, że mają istotne znaczenie dla jego problemu.

Zdobycie czy też dotarcie do literatury przedmiotu jest pierwszym etapem do jej należytego poznania i krytycznego ustosunkowania się do niej. Ważna jest umiejętność zachowania niezależności umysłowej wobec poznawanego w tym procesie piśmiennictwa naukowego.

Notatki i wyciągi[edytuj | edytuj kod]

Ważne miejsce w pracy naukowej zajmuje sporządzanie i przechowywanie notatek i wyciągów z literatury przedmiotu. Ma znaczenie szczególnie tam, gdzie niezbędne jest zestawienie i krytyczna ocena opinii wielu autorów.

Nie jest jeszcze tak istotne na etapie ustawiania problemu naukowego, powinno być dokonywane później[według kogo?]. Z drugiej strony, nie wydaje się sensowne powtarzanie procesu wertowania dzieł naukowych, wynotowywanie z nich cytatów, myśli i koncepcji oraz sporządzania z nich adresów bibliograficznych koniecznych do sporządzania przypisów i bibliografii.

Z reguły notatki i wyciągi z literatury sporządza się w systemie kartkowym – wyciągi, krótkie streszczenia, uwagi krytyczne czy wręcz cytaty notuje się na kartkach[1] oraz opatruje je informacjami niezbędnymi do opisu bibliograficznego, w tym przede wszystkim imieniem i nazwiskiem autora, tytułem, rokiem wydania[2]. Kartki te można przechowywać w układzie alfabetycznym autorów dzieł lub pogrupowane według pewnego systemu kategorii opisujących zawartość. System taki przydaje się szczególnie w długotrwałej, intensywnej działalności naukowej; ale jego uproszczona wersja jest przydatna również dla zgłębienia pojedynczego problemu badawczego.

Poszukiwanie[edytuj | edytuj kod]

Poszukiwanie literatury przedmiotu można rozpocząć na dwa sposoby[potrzebny przypis]:

  • trzeba przejrzeć odpowiednie działy przewodników bibliograficznych i bibliografii zawartości czasopism z danej dziedziny;
  • wyszukać możliwie najnowszą pozycję z danej dziedziny zawierającą bibliografię; warto tu zacząć od dzieł możliwie ogólnych, takich jak podręczniki.

Konieczne jest też przeglądanie bieżących numerów najważniejszych czasopism poświęconych określonej dziedzinie wiedzy, a tam – szukanie działów bibliograficznych i działów recenzji.

Dla każdej znalezionej pozycji warto zanotować na fiszce: imię i nazwisko autora, tytuł, wydawnictwo, miejsce i rok wydania (lub tytuł czasopisma, rocznik i numer lub datę publikacji). Gdy dane dzieło zostało już przeczytane czy choćby przejrzane, to można także zanotować nazwę biblioteki (czy też umiejscowienie prywatnego księgozbioru), krótką notatkę o treści, sposobie ujęcia, przydatności publikacji. Dane te należy również nanosić na kopie całości czy fragmentów z prac naukowych oraz na wycinki prasowe.

Tak tworzona biblioteka fiszek powinna być zbiorem luźnych kartek, a nie zapisami w notatniku. Luźne kartki łatwiej ułożyć w innym kryterium niż tylko kolejność ich zapisywania: na przykład wyodrębniając dzieła jednego autora albo dotyczące jednego problemu[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Obecnie notuje się raczej na komputerze i zapisuje w plikach, których zawartość można – ale bynajmniej nie trzeba – wydrukować na papierze.
  2. które to informacje mogą być następnie spożytkowane w przypisach i w bibliografii.
  3. Józef Orczyk, Zarys metodyki pracy umysłowej, PWN, Warszawa 1984, strony 55-57.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Józef Orczyk: Zarys metodyki pracy umysłowej. Warszawa: PWN, 1984.
  2. Józef Pieter: Ogólna metodologia pracy naukowej. Wrocław: Ossolineum, 1967.