Literatura turecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Orchońska inskrypcja w mieście Kyzył, Tuwa.

Literatura turecka – teksty mówione (twórczość ustna) i pisane w języku tureckim w jego formie współczesnej oraz w języku osmańsko-tureckim, stanowiącym podstawę starszego piśmiennictwa tureckiego.

Dzieje literatury tureckiej obejmują okres niemal 15 wieków. Najstarszymi zapisami tekstów tureckich są ryte w kamieniu inskrypcje zapisywane pismem orchońskim, odnalezione w dolinie rzeki Orchon w środkowej Mongolii i datowane na VIII w. n.e. W IX i X w. wśród koczowniczych tureckich ludów Azji Środkowej ukształtowała się tradycja ustnej epiki, która zaowocowała powstaniem wśród Oguzów cyklu opowieści zgromadzonych w Księdze Dede Korkuta oraz eposu Manas wśród przodków dzisiejszych Kirgizów.

Podział literatury tureckiej wg kryterium[edytuj | edytuj kod]

  • ogólnego:
    • Literatura przed przyjęciem islamu
    • Literatura po przyjęciu islamu
    • Klasyczna – dworska
    • Zakonna – religijna
    • Ludowa
    • Współczesna

Periodyzacja literatury anatolijskiej[edytuj | edytuj kod]

  1. Staroanatolijska
    1. Turecka staroanatolijska
    2. Osmańska:
      1. Klasyczny okres 14531600
      2. Poklasyczny okres 16001859
  2. Literatura wieku XVIII
  3. Literatura wieku XIX
  4. Literatura okresu reform
  5. Literatura współczesna nowożytna

Literatura przed przyjęciem islamu[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze pisane zabytki ludów tureckich pochodzą z VII w. n.e. Posługiwano się wówczas pismem runicznym rytym lub kutym na płytkach kamiennych, kamieniach, rzadziej na przedmiotach metalowych (misy , czarki, kubki itp.). Zabytki literackie spisane w runach obejmują prozę i poezję, a ich treść stanowią epitafia, mowy i hymny pochwalne, lamenty, ważniejsze wydarzenia z dziejów plemion i bohaterskie czyny jego wodzów. Wiele inskrybowanych płyt, kamieni i przedmiotów znaleziono nad rzekami Ochron i Jenisej, stąd zwane są one zwykle zabytkami orchowskimi lub jenisejskimi. Najbardziej znanymi zabytkami orchowskimi są tablice sporządzone dla władców państwa Turków Orchońskich Köl-tegina (zm. 731 r.) i jego brata Bilge-kagana (zm. 734 r.) oraz Tonjukuka (napis sporządzony 712-716 r.) Napis na cześć Köl-tegina jest dwujęzyczny, turecko-chiński.

  • Zabytki ujgurskie
    • teksty ujgursko-manichejskie (elementy buddyzmu i machizmu) przykład - modlitwa "Chmastuarif" – wyznanie grzechu, zapisana w j. urgujskim
    • hymny manichejskie
    • teksty ujgursko–buddyjskie – wyznanie grzechu, teksty magiczne, najsłynniejsza sutra „Złotego blasku”
    • teksty ujgursko–nestoriańskie
    • bajki i opowiadania ludowe (np. o sroce i czarodziejskich darach).

Literatura po przyjęciu islamu[edytuj | edytuj kod]

  • Mahmud al-Kaszgari , XIII w., znał j. arabski, perski i turecki; podróże naukowe; dzieła:
    • Dywan j. tureckich
    • Kompendium dialektów tureckich
    • Zestaw leksyki dialektów j. tureckiego
    • Szkicowe omówienie i rozmieszczenie j. tureckiego
    • Informacje z zakresu fonetyki historycznej i gramatyki tychże języków
    • Materiał dotyczący dziejów, geografii i gramatyki, etnografii
    • Najstarsza turecka mapa świata

Literatura karachanidzka
Jej przykładem jest poemat „Mądrość przynosząca szczęście" z XII w. w j.ujgursko-karłuckim, który powstał w 1069 roku, napisany przez Jusufa Balasaghuniego. Utwór jest poematem dydaktycznym i obejmuje 6502 wierszy podzielonych na 72 rozdziały. Do naszych czasów zachowały się 3 rękopisy.

Literatura kipczacko–chorezyjska
Z XIV w. pochodzi "Historia Proroków", "Historia Rabguzjego". Składa się ona z: krótkiego wstępu, rozdziału poświęconego stworzeniu świata, opowiadań o prorokach związanych z muzułmańską tradycją oraz zakończenia.

Literatura kipczacka
Przykładem może być Codex Cumanicus z XIV w. w j. kipczackim - zachowała się kopia z tamtego okresu. Treść wiąże się z działalnością kościoła, gramatyką i tekstami religijnymi.

Literatura mistyczna[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Anatolii literatura mistyczna istniała od XIII do XX w.. Literatura mistyczna przekazywała więcej treści, głębi, bardziej dotyczyła życia codziennego.

  • Aszyk – wędrowny mistyk, wypił cudowny napój
  • Ahmed Yesevi – w XII w. pierwszy mistyk z Azji Środkowej
  • sufizm – ruch w islamie, którego nazwa pochodzi od słowa suff - wełna; symbol pokoju, poświęcenie spraw mniej ważnych;
  • asceza duchowa – kto poznał sam siebie, poznał Boga;
  • Sama Dikr – wspomnienie imienia Boga.

Bractwa religijne[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze bractwo sufickie tworzyli rzemieślnicy. Początkowo uznawane za herezje, później zaczęło przyciągać tłumy. Każde bractwo posiadało własny strój i barwę. Bractwo normowała hierarchia.

  • Bractwo MEVLEVICI – bractwo tańczących derwiszów.

Przedstawiciel: Sułtan Veled - w 1284 objął kierownictwo nad zakonem, rozbudował go.
”Księga początku”. „Ksiega Luthi„ - 162 wiersze tureckie. ”Dywan” – gazele tureckie. Charakterystyczne są powtórzenia wersów lub ich części.

  • Bractwo BABAI – wywodzi się z Azji Środkowej, powstania o charakterze religijno - pokojowym.

Przedstawiciel: Yunus Emre- ur. ok.1240 – zm. 1320,
„Księga dobrych rad”, „Dywany”- wiersze pisane aruzem, gazele; „Hymny”- rytmika sylabiczna; „Traktaty” Element filozoficzne-etyczno – mistyczne rozumienie świata Element narodowy – język, rytmika, forma, styl Przyczyny popularności poety – twórczość była przejrzysta i dźwięczna, obrazy wzięte z życia, głębia. Tematyka: życie i śmierć, ukochanie wszystkiego, kult człowieczeństwa, codzienne życiowe zawody i rozgoryczenia.

  • Bractwo HURUFIZM - kierunek suficzny powstał na bliskim Wschodzie w okolicach Bagdadu. Główne idee – powstanie wszechświata i człowieka stanowi materia, a nie duch. Metafizyczne znaczenie nadawane literom i liczbom. W literach widziano Boga. Istota człowieka jest boska. Zasięg: AzerbejdżanPersjaAnatoliaRumelia

Przedstawiciel: Nesimi ur. 1369/70 w pobliżu Bagdadu, ucieka do Anatolii. Poezja liryczna, piękna. Został osadzony w więzieniu. W 1404 r. pozbawiony życia (obdarcie ze skóry za ogłoszenie się bogiem).
Suleymal Celebi ur. w II poł. XIV w. - „Mevlud” - narodziny proroka, własne przeżycia autorów, często anonimowy. Dorobiono melodie, śpiewany przy śmierci kogoś bliskiego. Składa się z 6 rozdziałów i 18 cykli. Poemat zaczyna się pochwałą bogu i jego istoty.

Klasyczny okres literatury osmańskiej – 1453-1600[edytuj | edytuj kod]

Okres największej świetności – 1453 - zdobycie Konstantynopola
Fuzuli – "Haszysz i wino" („Beng u bade”), okolice Azerbejdżanu

Literatura ludowa[edytuj | edytuj kod]

Literatura ludowa – epopeja ustna, liryczna, rzadko zapisywana, pisana ku pokrzepieni serc.

  • „Księga Dede Koruta” - epos o początkach ludów tureckich.
  • „Ogozname”epopeja z terenów Anatolii
  • „Korglu„epos o synu ślepca
  • „Daniszmendname”, Arif Ali – opowieść historyczna, romans rycerski. Bohaterowie: Melik Daniszmend, Artuhi i Efromija, akcja powieści X/XI w. - okres podboju Azji Mniejszej przez plemiona tureckie. Melik był założycielem dynastii Daniszmendydów, która odegrała ważną rolę w turkizacji Anatolii w XII i XIII w.

Prozą zapisywane były relacje przygód i mniej ważne dialogi, natomiast wierszem przemowy głównych bohaterów oraz wplecione w narrację pieśni. Do gatunków ludowych należą:

  • przysłowia – myśl wyrażona jest w formie dwóch paralelnie zbudowanych zdań. Występuje równa lub prawie równa ilość zgłosek, jednakowy rozkład głosek akcentowanych. Rym końcowy gramatyczny. Występuje aliteracja międzywierszowa lub międzywyrazowa.
  • zagadki
  • facecje – krótkie opowiadania, o charakterze metaforycznym, z puentą na końcu.

Bajki[edytuj | edytuj kod]

Do literatury ludowej zaliczamy również bajki - opowiadane prozą, o dominującym elemencie fantastyki.
Typy bajek:

  • zwierzęca
  • fantastyczna
  • realistyczna
  • łańcuszkowa

Części składowe bajki:

  • tekerleme – prędkie mówienie
  • przedstawienie bohaterów
  • bajka własciwa
  • zakończenie

Teatr ludowy[edytuj | edytuj kod]

Teatr ludowy, czyli Karagoz (czarne oko), turecki teatr cieni. Rekwizyty: wycinane szablony z pergaminu lub wielbłądziej skóry, jednoczęściowe lub składające się z kilku segmentów, ekran z batystu lub jedwabiu, od wewnętrznej strony ekranu - lampki oliwne lub świece.

  • Czas prezentacji – codziennie w ciągu miesiąca Ramadan, jego celem było rozweselenie, wywołanie śmiechu.
  • Tematyka – teatr realistyczny, ściśle związany z życiem państwa Osmańskiego. Teatr cieni jest lustrem, w którym odbija się świat.
  • Postacie:
    • Karagys - wesoły, śmieszny przedstawiciel ludu, mówiący prostym językiem
    • Hacivat – dystyngowany i wyniosły, wypowiadał się rymowaną prozą, używał niezrozumiałego słownictwa
    • Żyd – handlarz lub lichwiarz , ubrany w długi czarny płócienny kaftan i kapelusz, postać chytra, złośliwa i przebiegła.
    • Arab - handlarz słodyczy , kawy lub podróżnik, symbol głupoty lub przewrotności
    • ponadto: Europejczyk, Albańczyk, Pers, Ormianin
  • Elementy przedstawienia:

Pary sławnych kochanków w literaturze tureckiej[edytuj | edytuj kod]

  • Mehmed, „Księga miłości„ z XIV w. stanowi przykład zmian, jakie zachodziły w obyczajach w XI w. Postacie utworu: królewska para kochanków, Femulu, Huma- chrześcijanka.

Motyw: bezlitosnego władcy, jabłka, przebieranie i ukrywanie w beczkach, skrzyniach, zakochiwania się na odległość, walka z dzikimi bestiami. Ważnym tematem jest rozłąka, miłość, radość ze spotkania. Symbole: drogie kamienie, drzewa, ptaki, perły, litery alfabetu arabskiego.

  • Seyyed Hamzapoeta wszechstronny, pieśni religijne, hymny ku czci proroka. ”Yusuf u Zuleyha”
  • Hoca Mesud - „Suheyl u Nevbahar”. Podjął niedokończone dzieło, stworzył poemat o tematyce miłosnej.
  • Ahmedi - „Censid u Hursid”. W roku 1403 napisał drugi poemat, tłumaczony z języka perskiego, dodał wstawki, własne przeżycia, ozdobił go.
  • Hamdi„Lala u Macnun”. Treść poematu: miłość młodego araba, rodząca się w szkole, zakochani starają się ją ukryć. Rodzice zabierają córkę ze szkoły i zamykają w domu. Młodzieniec udaje się na pustynię, Lala zostaje wydana za mąż za jakiegoś dowódcę.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Ciopiński: Świat dawnej literatury tureckiej. Zarys europejskich. Kraków: Księgarnia Akademicka, 1997. ISBN 83-7188-176-2.