Lizbona

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy stolicy Portugalii. Zobacz też: miejscowość Lizbona w woj. wielkopolskim.
Lizbona
Lisboa
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Portugalia
Dystrykt Lizbona
Prezydent António Costa
Powierzchnia 84,6 km²
Wysokość od 0 do 116,75 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

545 245 (2 821 876[1])
6429 os./km²
Nr kierunkowy +351
Tablice rejestracyjne nie istnieją tablice rejestracyjne z kodem miasta
Podział miasta 53 freguesias
Plan Lizbony
Plan Lizbony
Położenie na mapie Portugalii
Mapa lokalizacyjna Portugalii
Lizbona
Lizbona
Ziemia38°42′N 9°11′W/38,700000 -9,183333
Strona internetowa

Lizbona (port. Lisboa, wym. [liʒˈβoɐ]) – stolica i największe miasto Portugalii, położone w zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, nad rzeką Tag przy jego ujściu do Oceanu Atlantyckiego. Miasto stanowi centrum polityczne, ekonomiczne i kulturalne kraju. W centrum administracyjnym Lizbony mieszka około 550 tys. mieszkańców, natomiast cała metropolia – Zespół Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców[1][2] (27% populacji państwa).

Region Lizbony jest najbogatszym regionem w Portugalii, wysoko ponad średnim PKB Unii Europejskiej – wytwarza 37% PKB kraju. Jest również politycznym centrum Portugalii, ponieważ ma tu swoją siedzibę rząd oraz głowa państwa. Lizbona ma status metropolii o znaczeniu globalnym[3]. W badaniach dotyczących jakości życia, Lizbona uplasowała się na 18 miejscu wśród miast świata w 2015 roku[4].

W mieście znajdują się dwa obiekty z listy światowego dziedzictwa UNESCO: Klasztor Hieronimitów oraz Torre de Belém[5], a na przedmieściach znajduje się trzeci – Kulturowy Krajobraz Sintry[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obszar dzisiejszej Lizbony zamieszkany był co najmniej od czasów rzymskich. Ówczesna osada występuje w źródłach jako Olisipo. W starożytności był to rejon osadnictwa Luzytanów i być może punkt handlowy Fenicjan (czego dotąd nie potwierdziły badania archeologiczne). W VIII wieku miasto zostało zajęte przez Maurów z Afryki północnej i nazwane Lishubną. W 1147 roku została zdobyta przez pierwszego władcę Portugalii, Alfonsa I Zdobywcę (Dom Afonso Henriques), przy pomocy krzyżowców[7]. Pierwszym biskupem Lizbony został angielski krzyżowiec Gilbert z Hastings. W 1255 roku król Alfons III przeniósł stolicę Portugalii z Coimbry do Lizbony. W 1290 powstał w Lizbonie uniwersytet.

W okresie wielkich odkryć geograficznych (XV-XVII wiek) z Lizbony, a ściślej z jej portu Belém, wyruszyło wiele wypraw morskich, które przyczyniły się do rozwoju królestwa i jego stolicy. W kwietniu 1506 roku w mieście miał miejsce kilkudniowy pogrom, w którego wyniku zamordowano kilka tysięcy Żydów przymusowo nawróconych na katolicyzm.

26 stycznia 1531 roku miasto zostało dotknięte przez trzęsienie ziemi, w którym zginęły tysiące jego mieszkańców. W dzień Wszystkich Świętych 1 listopada 1755 miało miejsce kolejne potężne trzęsienie ziemi (9 stopni w skali Richtera), które pochłonęło ok. 60 000 ofiar i praktycznie zrujnowało Lizbonę. Przetrwały jedynie zabudowania dzielnic Alfamy i Belém. Z inicjatywy ministra króla José I, markiza Pombala miasto zostało odbudowane.

5 października 1910 wybuchła w Lizbonie rewolucja republikańska. 25 kwietnia 1974 rozpoczęła się rewolucja goździków.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Współrzędne geograficzne Lizbony to: 38°42′N, 9°05′W, co czyni ją najbardziej wysuniętą na zachód stolicą w Europie. Miasto jest zlokalizowane w zachodniej części kraju, nad rzeką Tag w pobliżu ujścia do Oceanu Atlantyckiego. Oddalona jest o około 220 km od najwyższego szczytu kontynentalnej Portugalii w Serra da Estrela (około 3h jazdy samochodem).

Centrum administracyjne podzielone jest na 53 dzielnice (freguesias), natomiast metropolia na 18 gmin (municípios)[1].

Zachodnia część miasta jest głównie zajęta przez Park Monsanto, który jest największym parkiem miejskim w Europie. Jego powierzchnia to 10 km².

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W obrębie regionu Lizbona znajduje się kilka obszarów chronionych:

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Lizbona znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego[8][9] typu śródziemnomorskiego[10], z bardzo łagodnymi zimami i długimi ciepłymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 21,5 °C w dzień i 13,5 °C w nocy.

Średnia temperatura miesięcy zimowych – grudnia, stycznia i lutego wynosi 15,4 °C w dzień i 8,9 °C w nocy[11]. W najzimniejszym miesiącu roku – styczniu, temperatury wynoszą zwykle od 10 do 18 °C w ciągu dnia, od 4 do 12 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 15 °C[12]. Opady śniegu, jak i mróz generalnie nie występują. Średnia temperatura sześciu miesięcy letnich, od maja do października wynosi ponad 25 °C w dzień i 16 °C w nocy[11]. W najcieplejszym miesiącu roku – sierpniu, temperatury wynoszą zwykle od 23 do 33 °C w ciągu dnia, około 18 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 20 °C[12]. Temperatury powyżej 30 °C występują w kilkunastu dniach rocznie. Dwa miesiące – marzec i listopad mają charakter przejściowy, ze średnią temperaturą powyżej 18 °C w ciągu dnia i 11 °C podczas nocy[11], pod względem temperatury i nasłonecznienia przypominają maj i wrzesień w północnej połowie Europy. Najwyższa odnotowana temperatura w mieście to 41,8 °C, natomiast najniższą zanotowaną temperaturą było 0,2 °C[11].

Lizbona ma 117 dni deszczowych rocznie (licząc również mżawkę), od 2 dni deszczowych w lipcu do 15 dni deszczowych w styczniu. Miasto ma 2806 godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od 142 h (średnio 4,6 godziny dziennie, około 4 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do 353 h (średnio 11,4 godziny czystego słońca na dobę) w lipcu.

Średnia temperatura i opady dla Lizbony
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie temperatury w dzień [°C] 14.8 16.2 18.8 19.8 22.1 25.7 27.9 28.3 26.5 22.5 18.2 15.3 21,5
Średnie dobowe temperatury [°C] 11.6 12.7 14.9 15.9 18.0 21.2 23.1 23.5 22.1 18.8 15.0 12.4 17,5
Średnie temperatury w nocy [°C] 8.3 9.1 11.0 12.0 13.9 16.6 18.2 18.6 17.6 15.1 11.8 9.4 13,5
Opady [mm] 99.9 84.9 53.2 68.1 53.6 15.9 4.2 6.2 32.9 101 128 127 774
Średnia liczba dni z opadami 15 15 13 12 8 5 2 2 6 11 14 14 117
Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 143 151 208 234 291 303 353 344 261 214 156 142 2800
Źródło: Instituto Português do Mar e da Atmosfera[11], Hong Kong Observatory[13] (liczba dni z opadami i nasłonecznienie)
Średnia temperatura morza (°C)[14]
Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Rok
15,8 15,2 15,1 16,3 17,4 18,6 18,9 19,5 19,9 19,8 18,1 16,5 17,6

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Panorama Lizbony (kliknij aby powiększyć)
Panorama Lizbony (kliknij aby powiększyć)

Lizbona liczy 545 245 mieszkańców wewnątrz centrum administracyjnego na powierzchni zaledwie 84,6 km². Granice miasta nie są precyzyjne zdefiniowane. W związku z tym administracyjnie zdefiniowane miasta, które istnieją w pobliżu stolicy są w rzeczywistości częścią metropolitalnego obwodu Lizbony. Strefa miejska Lizbony (ang. Urban Zone) ma 2 435 837 mieszkańców według danych Eurostatu[15]. Zespół miejski liczy 2 700 000 mieszkańców będąc jedenastym co do wielkości zespołem miejskim w Unii Europejskiej po Paryżu, Londynie, Zagłębiu Ruhry, Madrycie, Mediolanie, Barcelonie, Berlinie, Rzymie, Neapolu i Atenach[16]. Cała metropolia Lizbona (obszar metropolitalny) ma około 2,8 miliona mieszkańców. Według oficjalnych danych rządowych, Zespół Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców. Ponadto inne źródła również przedstawiają podobną liczbę, według Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – 2 797 612 mieszkańców[17]; według Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ – 2 890 000[18]; według Europejskiego Urzędu Statystycznego (Eurostat) – 2 839 908 mieszkańców[19]; według Brookings Institution ma 2 968 600 mieszkańców[20].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Lizbona jako stolica Portugalii jest także jednym z jej sportowych centrów. Swoją siedzibę mają tu m.in. takie kluby jak SL Benfica czy Sporting CP. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2004 także gościły w stolicy, a ich mecz finałowy został rozegrany na Estádio da Luz.

Największą halą sportową jest MEO Arena. Największymi stadionami są: Estádio da Luz o pojemności 64 642 widzów, Estádio José Alvalade o pojemności 50 000 widzów, Estádio do Restelo o pojemności 19 856 widzów oraz znajdujący się na przedmieściach Estádio Nacional o pojemności 37 500 widzów. Innym jest Estádio Universitário de Lisboa, obejmujący cały kompleks sportowy.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice (oznaczone kolorami) i freguesias Lizbony

Lizbona dzieli się na 53 freguesias, zgrupowane w czterech dzielnicach (bairros):

  • Santos-o-Velho
  • São Cristóvão e São Lourenço
  • São Domingos de Benfica
  • São Francisco Xavier
  • São João
  • São João de Brito
  • São João de Deus
  • São Jorge de Arroios
  • São José
  • São Mamede
  • São Miguel
  • São Nicolau
  • São Paulo
  • São Sebastião da Pedreira
  • São Vicente de Fora
  • Socoorro

Ponadto wyodrębnia się zwyczajowo historyczne dzielnice miasta: Alcântara, Alfama, Bairro Alto, Baixa, Belém, Chiado, Estrela, a także Parque das Nações (pol. Park Narodów, nowoczesne tereny wystawowe powstałe w czasie przygotowań do Expo ’98).

Pałac São Bento, budynek parlamentu portugalskiego

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Główne dziedziny przemysłu w rejonie Lizbony to przemysł stalowy, włókienniczy, chemiczny, ceramiczny, stoczniowy i rybołówstwo. Lizbona posiada oceaniczny port handlowy i wojenny. Stacja kolejowa Estação de Santa Apolónia.

W Lizbonie odbyło się Expo ’98.

Bezrobocie w Zespole Metropolitalnym Lizbony w drugim kwartale 2017 roku wynosiło 9,4%[21].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze stacje kolejowe: Lisboa Oriente, Estação do Cais do Sodré, Estação Rossio, Lisboa Braço de Prata, Lisboa Santa Apolonia

Fertagus to aglomeracyjny przewoźnik kolejowy, obsługujący Lizbonę z przedmieściami.

Túnel do Rossio to tunel kolejowy w mieście.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Zob. też: zabytkowa winda Elevador de Santa Justa.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Transport morski[edytuj | edytuj kod]

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

  • Port lotniczy Lizbona - największy port lotniczy w Portugalii. W 2016 roku obsłużył 22 449 289 pasażerów, wzrost liczby pasażerów w porównaniu w rokiem 2015 wyniósł 11,7%[22].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze teatry to: Teatro Nacional de São Carlos, Teatro Nacional D. Maria II, Teatro Politeama, Teatro Tivoli, Teatro da Trindade.

Ważniejsze muzea: Narodowe Muzeum Archeologiczne, Centro de Arte Moderna José de Azeredo Perdigão, Museu Nacional de Arte Antiga, Muzeum Chiado, Muzeum Calouste Gulbenkiana, Muzeum Morskie, Narodowe Muzeum Powozów, Muzeum Carris, Muzeum Elektryczności (Lizbona), Muzeum Fado, Museu da Música, Muzeum Wody w Lizbonie, Museu Nacional do Azulejo

Coliseu dos Recreios to sala koncertowa.

Cinema São Jorge jedno z kin.

Sławni ludzie związani z Lizboną[edytuj | edytuj kod]

Lizbona w literaturze pięknej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Diário da República, 1.ª série – N.º 176 – 12 de setembro de 2013Zgromadzenie Republiki, 2013.
  2. Resultados Preliminares 2011 – Instituto Nacional de Estatística, 2011.
  3. The World According to GaWC 2010. W: Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network [on-line]. Loughborough University.
  4. Quality of Life Survey 2015 – Monocle, 2015.
  5. Monastery of the Hieronymites and Tower of Belém in Lisbon – UNESCO.
  6. Cultural Landscape of Sintra – UNESCO.
  7. A.H. de Oliveira Marques, Historia Portugalii, tom I (do XVII wieku), PWN, Warszawa 1987, s. 59.
  8. Climatic map by Istituto Geografico De Agostini.
  9. Die Klimatypen der Erde – Pädagogische Hochschule in Heidelberg.
  10. World Map of Köppen–Geiger Climate Classification.
  11. a b c d e Instituto Português do Mar e da Atmosfera: Monthly Averages for Lisbon, Portugal (1981-2010).
  12. a b Weather2Travel.com: Lisbona Climate Guide.
  13. „Climatological Information for Lisbon, Portugal” (1961-1990) – Hong Kong Observatory.
  14. Lisbon average sea temperature – seatemperature.org.
  15. Eurostat: Urban Audit: City Profiles – Lisbon.
  16. Demographia: World Urban Areas – Demographia, 2017.
  17. Metro eXplorer – OECD.
  18. World Urbanization Prospects – Department of Economic and Social Affairs, United Nations, 2007.
  19. Population by sex and age groups on 1 JanuaryEurostat, 2012.
  20. 2014 Global Metro Monitor – Brookings Institution, 2015.
  21. Taxa de desemprego caiu para 8,8% – Jornal de Notícias, 2017
  22. Annual Report 2016 - ANA Aeroportos de Portugal, 2013

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]