Lizbona

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy stolicy Portugalii. Zobacz też: miejscowość Lizbona w woj. wielkopolskim.
Lizbona
Lisboa
Lizbona
Herb Flaga
Herb Lizbony Flaga Lizbony
Państwo  Portugalia
Dystrykt Dystrykt Lizbona
Prezydent António Costa
Powierzchnia 84,6 km²
Wysokość od 0 do 116,75 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

545 245 (2 821 876[1])
6429 os./km²
Nr kierunkowy +351
Tablice rejestracyjne nie istnieją tablice rejestracyjne z kodem miasta
Podział miasta 53 freguesias
Położenie na mapie Portugalii
Mapa lokalizacyjna Portugalii
Lizbona
Lizbona
Ziemia 38°42′N 9°11′W/38,700000 -9,183333
Strona internetowa

Lizbona (port. Lisboa, wym. [liʒˈβoɐ]) – stolica i największe miasto Portugalii, położone w zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, nad Oceanem Atlantyckim. Miasto stanowi centrum polityczne, ekonomiczne i kulturalne kraju. W centrum administracyjnym Lizbony mieszka około 550 tys. mieszkańców, natomiast cała metropolia – Zespół Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców[1][2] (27% populacji państwa) i jest tożsama z Regionem Lizbona.

Region Lizbony jest najbogatszym regionem w Portugalii, wysoko ponad średnim PKB Unii Europejskiej – wytwarza 37% PKB kraju. Jest również politycznym centrum Portugalii, ponieważ ma tu swoją siedzibę rząd oraz głowa państwa. Lizbona ma status metropolii o znaczeniu globalnym[3].

W mieście znajdują się dwa obiekty z listy światowego dziedzictwa UNESCO: Klasztor Hieronimitów oraz Torre de Belém[4], a na przedmieściach znajduje się trzeci – Kulturowy Krajobraz Sintry[5].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Współrzędne geograficzne Lizbony to: 38°42′N, 9°05′W, co czyni ją najbardziej wysuniętą na zachód stolicą w kontynentalnej Europie. Miasto jest zlokalizowane w zachodniej części kraju, nad rzeką Tag w pobliżu ujścia do Oceanu Atlantyckiego. Oddalona jest o około 220 km od najwyższego szczytu kontynentalnej Portugalii w Serra da Estrela (około 3h jazdy samochodem).

Centrum administracyjne podzielone jest na 53 dzielnice (freguesias), natomiast metropolia na 18 gmin (municípios)[1].

Zachodnia część miasta jest głównie zajęta przez Park Monsanto, który jest największym parkiem miejskim w Europie. Jego powierzchnia to 10 km².

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W obrębie regionu Lizbona znajduje się kilka obszarów chronionych:

  • Parki przyrody: Parque Natural de Sintra-Cascais, Parque Natural da Arrábida
  • Rezerwaty przyrody: Reserva Natural do Estuário do Tejo, Reserva Natural do Estuário do Sado, Reserva Natural das Lagoas de Santo André e da Sancha
  • Pomniki przyrody: Monumento Natural de Carenque, Monumento Natural da Pedreira do Avelino, Monumento Natural dos Lagosteiros, Monumento Natural da Pedra da Mua
  • Obszar chronionego krajobrazu: Paisagem Protegida da Arriba Fóssil da Costa de Caparica
  • Inne: Sítio Classificado da Granja dos Serrões e Negrais

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Lizbona liczy 545 245 mieszkańców wewnątrz centrum administracyjnego na powierzchni zaledwie 84,6 km². Granice miasta nie są precyzyjne zdefiniowane. W związku z tym administracyjnie zdefiniowane miasta, które istnieją w pobliżu stolicy są w rzeczywistości częścią metropolitalnego obwodu Lizbony. Strefa miejska Lizbony (ang. Urban Zone) ma 2 435 837 mieszkańców według danych Eurostatu[6]. Zespół miejski liczy 2 666 000 mieszkańców będąc jedenastym co do wielkości zespołem miejskim w Unii Europejskiej po Paryżu, Londynie, Zagłębiu Ruhry, Madrycie, Mediolanie, Barcelonie, Berlinie, Rzymie, Neapolu i Atenach[7]. Cała metropolia Lizbona (obszar metropolitalny) ma około 2,8 miliona mieszkańców. Według oficjalnych danych rządowych, Zespół Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców. Ponadto inne źródła również przedstawiają podobną liczbę, według Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – 2 797 612 mieszkańców[8]; według Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ – 2 890 000[9]; według Europejskiego Urzędu Statystycznego (Eurostat) – 2 839 908 mieszkańców[10]; według Brookings Institution ma 2 968 600 mieszkańców[11].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obszar dzisiejszej Lizbony zamieszkany był co najmniej od czasów rzymskich. Ówczesna osada występuje w źródłach jako Olisipo. W starożytności był to rejon osadnictwa Luzytanów i być może punkt handlowy Fenicjan (czego dotąd nie potwierdziły badania archeologiczne). W VIII wieku miasto zostało zajęte przez Maurów z Afryki północnej i nazwane Lishubną. W 1147 roku została zdobyta przez pierwszego władcę Portugalii, Alfonsa I Zdobywcę (Dom Afonso Henriques), przy pomocy krzyżowców[12]. Pierwszym biskupem Lizbony został angielski krzyżowiec Gilbert z Hastings. W 1255 roku król Alfons III przeniósł stolicę Portugalii z Coimbry do Lizbony. W 1290 powstał w Lizbonie uniwersytet. W okresie wielkich odkryć geograficznych (XV-XVII wiek) z Lizbony, a ściślej z jej portu Belém, wyruszyło wiele wypraw morskich, które przyczyniły się do rozwoju królestwa i jego stolicy. 26 stycznia 1531 roku miasto zostało dotknięte przez trzęsienie ziemi, w którym zginęły tysiące jego mieszkańców. W dzień Wszystkich Świętych 1 listopada 1755 miało miejsce kolejne potężne trzęsienie ziemi (9 stopni w skali Richtera), które pochłonęło ok. 60 000 ofiar i praktycznie zrujnowało Lizbonę. Przetrwały jedynie zabudowania dzielnic Alfamy i Belém. Z inicjatywy ministra króla José I, markiza Pombala miasto zostało odbudowane. 5 października 1910 wybuchła w Lizbonie rewolucja republikańska. 25 kwietnia 1974 rozpoczęła się rewolucja goździków.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Lizbona jako stolica Portugalii jest także jednym z jej sportowych centrów. Swoją siedzibę mają tu m.in. takie kluby jak SL Benfica czy Sporting CP. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2004 także gościły w stolicy, a ich mecz finałowy został rozegrany na Estádio da Luz.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Lizbona znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego[13][14] typu śródziemnomorskiego[15], z bardzo łagodnymi zimami i długimi ciepłymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 21,5 °C w dzień i 13,5 °C w nocy.

Średnia temperatura miesięcy zimowych – grudnia, stycznia i lutego wynosi 15,4 °C w dzień i 8,9 °C w nocy[16]. W najzimniejszym miesiącu roku – styczniu, temperatury wynoszą zwykle od 10 do 18 °C w ciągu dnia, od 4 do 12 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 15 °C[17]. Opady śniegu, jak i mróz generalnie nie występują. Średnia temperatura siedmiu miesięcy letnich, od kwietnia do października wynosi 25 °C w dzień i 16 °C w nocy[16]. W najcieplejszym miesiącu roku – sierpniu, temperatury wynoszą zwykle od 23 do 33 °C w ciągu dnia, około 18 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 20 °C[17]. Temperatury powyżej 30 °C występują w kilkunastu dniach rocznie. Dwa miesiące – marzec i listopad mają charakter przejściowy, ze średnią temperaturą powyżej 18 °C w ciągu dnia i 11 °C podczas nocy[16], pod względem temperatury i nasłonecznienia przypominają maj i wrzesień w północnej połowie Europy. Najwyższa odnotowana temperatura w mieście to 41,8 °C, natomiast najniższą zanotowaną temperaturą było 0,2 °C[16].

Lizbona ma 117 dni deszczowych rocznie (licząc również mżawkę), od 2 dni deszczowych w lipcu do 15 dni deszczowych w styczniu. Miasto ma 2 806 godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od 142 h (średnio 4,6 godziny dziennie, około 5 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do 353 h (średnio 11,4 godziny czystego słońca na dobę) w lipcu[18].

Średnia temperatura i opady dla Lizbony
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie maksymalne temperatury [°C] 14.8 16.2 18.8 20.0 22.1 25.7 27.9 28.3 26.5 22.5 18.2 15.3 21,5
Średnie dobowe temperatury [°C] 11.6 12.7 14.9 15.9 18.0 21.2 23.1 23.5 22.1 18.8 15.0 12.4 17,5
Średnie minimalne temperatury [°C] 8.3 9.1 11.0 12.0 13.9 16.6 18.2 18.6 17.6 15.1 11.8 9.4 13,5
Opady [mm] 99.9 84.9 53.2 68.1 53.6 15.9 4.2 6.2 32.9 101 128 127 774
Średnia liczba dni z opadami 15 15 13 12 8 5 2 2 6 11 14 14 117
Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 143 157 208 234 291 303 353 344 261 214 156 143 2806
Źródło: Instituto Português do Mar e da Atmosfera[16], Hong Kong Observatory[18] (liczba dni z opadami i nasłonecznienie)

Dzielnice i parafie[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice i parafie Lizbony

Lizbona dzieli się na 53 gminy tzw. parafie cywilne (freguesias), zgrupowane w czterech dzielnicach (bairros):

  • Ajuda
  • Alcâtara
  • Almada
  • Alto do Pina
  • Alvalade
  • Ameixoeira
  • Anjos
  • Beato
  • Benfica
  • Campo Grande
  • Campolide
  • Carnide
  • Castelo
  • Charneca
  • Coração de Jesus
  • Encarnação
  • Graça
  • Lapa
  • Lumiar
  • Madalena
  • Márinha
  • Marvila
  • Mercês
  • Nossa Senhora de Fátima
  • Pena
  • Penha de França
  • Prazeres
  • Sacramento
  • Santa Catarina
  • Santa Engrácia
  • Santa Isabel
  • Santa Justa
  • Santa Maria de Belém
  • Santa Maria dos Olivais
  • Santiago
  • Santo Condestável
  • Santo Estêvão
  • Santos-o-Velho
  • São Cristóvão e São Lourenço
  • São Domingos de Benfica
  • São Francisco Xavier
  • São João
  • São João de Brito
  • São João de Deus
  • São Jorge de Arroios
  • São José
  • São Mamede
  • São Miguel
  • São Nicolau
  • São Paulo
  • São Sebastião da Pedreira
  • São Vicente de Fora
  • Socoorro

Ponadto wyodrębnia się zwyczajowo historyczne dzielnice miasta: Alcântara, Alfama, Bairro Alto, Baixa, Belém, Chiado, Estrela, a także Parque das Nações (pol. Park Narodów, nowoczesne tereny wystawowe powstałe w czasie przygotowań do Expo '98).

Colombo, Lizbona
Parlament portugalski

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Główne dziedziny przemysłu w rejonie Lizbony to przemysł stalowy, włókienniczy, chemiczny, ceramiczny, stoczniowy i rybołówstwo. Lizbona posiada oceaniczny port handlowy i wojenny. Stacja kolejowa Estação de Santa Apolónia.

Sławni ludzie związani z Lizboną[edytuj | edytuj kod]

Lizbona w literaturze pięknej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Diário da República, 1.ª série – N.º 176 – 12 de setembro de 2013Zgromadzenie Republiki, 2013.
  2. Resultados Preliminares 2011 – Instituto Nacional de Estatística, 2011.
  3. The World According to GaWC 2010. W: Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network [on-line]. Loughborough University.
  4. Monastery of the Hieronymites and Tower of Belém in Lisbon – UNESCO.
  5. Cultural Landscape of Sintra – UNESCO.
  6. Eurostat: Urban Audit: City Profiles – Lisbon.
  7. Demographia: World Urban Areas – Demographia, Maj 2014.
  8. Metro eXplorer – OECD.
  9. World Urbanization Prospects – Department of Economic and Social Affairs, United Nations, 2007.
  10. Population by sex and age groups on 1 JanuaryEurostat, 2012.
  11. 2014 Global Metro Monitor – Brookings Institution, 2015.
  12. A.H. de Oliveira Marques, Historia Portugalii, tom I (do XVII wieku), PWN, Warszawa 1987, s. 59.
  13. Climatic map by Istituto Geografico De Agostini.
  14. Die Klimatypen der Erde – Pädagogische Hochschule in Heidelberg.
  15. World Map of Köppen–Geiger Climate Classification.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Instituto Português do Mar e da Atmosfera: Monthly Averages for Lisbon, Portugal (1981-2010).
  17. 17,0 17,1 Weather2Travel.com: Lisbona Climate Guide.
  18. 18,0 18,1 „Climatological Information for Lisbon, Portugal” (1961-1990) – Hong Kong Observatory.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]