Lublin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy miasta wojewódzkiego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Lublin
Śródmieście, kamienice w Rynku, Wzgórze Zamkowe, Stare Miasto, Kamienica Klonowica, plac Po Farze.
Śródmieście, kamienice w Rynku, Wzgórze Zamkowe, Stare Miasto, Kamienica Klonowica, plac Po Farze.
Herb Flaga
Herb Lublina Flaga Lublina
Dewiza: Fidelitatem et Constantiam (Wierność i Stałość)
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat Lublin
Gmina gmina miejska
Aglomeracja lubelska
Data założenia VI wiek[1]
Prawa miejskie 1317
Prezydent Krzysztof Żuk
Powierzchnia 147,5[2] km²
Wysokość 163–238 m n.p.m.
Populacja (30.11.2015)
• liczba ludności
• gęstość

326 464[3]
2213 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 81
Kod pocztowy 20-001 do 20-999
Tablice rejestracyjne LU
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Lublin
Lublin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lublin
Lublin
Ziemia 51°14′53″N 22°34′13″E/51,248056 22,570278
TERC
(TERYT)
0663011
SIMC 0954700
Hasło promocyjne: Lublin – miasto inspiracji
Urząd miejski
plac Łokietka 1
20-109 Lublin
Strona internetowa
BIP
Położenie Wyżyny Lubelskiej na mapie Polski
Brama Krakowska przy placu Łokietka to jeden z architektonicznych symboli Lublina
Kolejnym z charakterystycznych budynków w mieście jest Zamek Lubelski

Lublin (łac. Lublinum, jid. לובלין) – miasto na prawach powiatu we wschodniej Polsce, stolica województwa lubelskiego.Położony na Wyżynie Lubelskiej nad Bystrzycą, historycznie w Małopolsce.

Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[4], jego delegaci mieli prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla[5]. W Lublinie miały miejsce popisy szlachty województwa lubelskiego I Rzeczypospolitej[6]. W 1578 Lublin wybrano na siedzibę Trybunału Głównego Koronnego.

Jest największym polskim miastem po wschodniej stronie Wisły, drugie co do wielkości w Małopolsce i dziewiąte w kraju pod względem liczby ludności (326 464 mieszkańców), 16. pod względem powierzchni (147 km²[2]) oraz 82. miasto pod względem liczby ludności miasto w Unii Europejskiej. Centralne miasto aglomeracji lubelskiej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie i warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Lublin to największe miasto w Polsce na wschód od Wisły, położone na północnym skraju Wyżyny Lubelskiej, nad Bystrzycą, na wysokościach 163-238 m n.p.m.[potrzebne źródło] Leży na środkowym wschodzie Polski, a dolina Bystrzycy dzieli miasto na dwie odmienne krajobrazowo części: lewobrzeżną, stanowiącą część Płaskowyżu Nałęczowskiego z urozmaiconą rzeźbą terenu, głębokimi dolinami i starymi wąwozami lessowymi oraz prawobrzeżną, stanowiącą część Płaskowyżu Świdnickiego i Wyniosłości Giełczewskiej, z rzeźbą bardziej płaską i mniej urozmaiconą[7].

Kilkanaście kilometrów na północ od miasta roztacza się Niż Polski. Na terenie miasta do Bystrzycy wpadają dwie strugi: Czerniejówka i Czechówka. Prócz tego przepływa przez miasto czwarta rzeka – Nędznica – zwana również Krężniczanką.

Historycznie położony jest w Małopolsce. Początkowo znajdował się ziemi sandomierskiej i województwie sandomierskim. Następnie wraz z ziemią lubelską w 1474 r. stał się stolicą województwa lubelskiego.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia roczna temperatura powietrza wynosi +8,0 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, ze średnią temperatur +18,7 °C, najzimniejszym styczeń −5,0 °C. Okresy letni i wegetacyjny trwają dość długo (odpowiednio 100–110 i 210–220 dni). Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 650 mm, przy największym natężeniu w miesiącach letnich (220 mm), a najmniejszym w zimowych. Czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 80 dni.

Topografia[edytuj | edytuj kod]

W centrum miasta znajdują się najstarsze dzielnice Lublina – Stare Miasto, Śródmieście (funkcje głównie turystyczne, handlowe i usługowe), Wieniawa i Czwartek (funkcje mieszkalne). Dookoła rozciągają się nowsze osiedla, budowane głównie w latach 1945–1989 – na północy jedne z największych osiedli mieszkaniowych – Czechów i Kalinowszczyzna, na zachodzie – Czuby i osiedla Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (położone wzdłuż ul. Zana), na wschodzie – Tatary i Bronowice. Na południu osiedla dzielnicy Wrotków bezpośrednio sąsiadują z Zalewem Zemborzyckim. Najdalej wysunięty na wschód jest Felin, znacznie oddalony od centrum miasta. Oprócz bloków mieszkalnych mieści się tam część budynków Uniwersytetu Przyrodniczego i gospodarstwo hodowlane uczelni.

Przemysł skupia się głównie w północno-wschodniej (Zadębie, Majdan Tatarski) oraz południowo-wschodniej (Wrotków) części miasta. Osiedla domków jednorodzinnych (Choiny, Zimne Doły, Ponikwoda, Osiedle Świt, Szerokie, Sławinek, Sławin, Botanik, Węglin, Konstantynów, Dziesiąta, Abramowice, Wrotków, Zemborzyce) przeplatają się wśród osiedli bloków mieszkalnych. Tereny rekreacyjne skupiają się w południowo-zachodniej części miasta wokół Zalewu Zemborzyckiego, Dąbrowy i Starego Gaju. Zwarty obszar stanowi teren Miasteczka Akademickiego UMCS wraz z przyległymi terenami innych lubelskich uczelni (KUL i Uniwersytetu Przyrodniczego). Około kilometr dalej znajduje się miasteczko Politechniki.

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia Lublina.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Mikołaja i Wzgórze Czwartek w roku 1964

W pierwszych źródłach historycznych z 1228 pojawia się od razu współczesna forma nazwy. Pochodzi ona od nazwy osobowej Lubla utworzonej od staropolskiego imienia Lubomir, poprzez dodanie dawniej pieszczotliwego przyrostka -la[8]. Możliwe jest także, że imię Lubla w swojej staropolskiej, zdrobniałej postaci złączyło się z przyrostkiem dzierżawczym -in, dając nazwę Lublin. Zygmunt Sułowski wyraził przypuszczenie o łączeniu Lublina z imieniem Lubel (Lubelnia), w analogii do stosunku nazw Wróblin, Wróbel. Założycielem czy właścicielem Lublina w zamierzchłych czasach mógł być zatem człowiek o imieniu Lubel, bądź Lubla[9]. Według Kroniki Wincentego Kadłubka nazwa pochodzi od imienia założycielki, Julii, siostry Juliusza Cezara.

Czasy najdawniejsze i średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Lublin jest jednym z najstarszych miejsc osadnictwa w Polsce. Lubelscy archeolodzy odkryli na Sławinie cmentarzyska z monumentalnymi grobowcami sprzed 5 tysięcy lat[10]. Początki osadnictwa na terenie miasta sięgają VI w. (osada na wzgórzu Czwartek, która potem rozprzestrzeniła się na sąsiednie wzgórza). Obecnie na Wzgórzu Czwartek wznosi się kościół pw. św. Mikołaja, przypuszczalnie[11] wybudowany w X w. z fundacji Mieszka I, w miejscu dawnej pogańskiej świątyni. Z tego okresu pochodzi drewniana budowla obronna na Wzgórzu Zamkowym, która w XII wieku zyskała miano kasztelanii.

Pierwsze wzmianki o Lublinie pochodzą z 1198 roku. Miasto lokowano na prawie magdeburskim prawdopodobnie za czasów Bolesława Wstydliwego około 1257 roku, jednak nie zachował się akt lokacyjny. Udokumentowanej lokacji 15 sierpnia 1317 dokonał Władysław I Łokietek. W 1341 Kazimierz III Wielki odniósł w bitwie pod Lublinem zwycięstwo nad Tatarami, a rok później nadał miastu tzw. przywilej regulacyjny, na mocy którego otoczono je murami. Biskup kijowski Andrzej w 1420 r. przywiózł do Lublina dużych rozmiarów relikwie Krzyża Świętego do kościoła Dominikanów. W 1474 r. Kazimierz Jagiellończyk ustanowił tu stolicę nowo powstałego województwa lubelskiego.

Rozkwit i ruina miasta[edytuj | edytuj kod]

Unia lubelska, rok 1569
 Osobny artykuł: Renesans lubelski.

Od XV do XVIII w. w mieście zbierały się sądy szlacheckie: ziemski i grodzki[12]. W wiekach XV–XVI miasto przeżywało rozkwit dzięki szlakowi handlowemu znad Morza Czarnego na zachód Europy. W 1569 w Lublinie zawarto unię lubelską. 19 lipca 1569 na sejmie w Lublinie książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi, co obecny wówczas Jan Kochanowski opisał w utworze Proporzec albo hołd pruski. W 1588 biskup łucki Bernard Maciejowski ufundował Kolegium jezuickie w Lublinie.

W połowie XVII wieku Lublin uległ zniszczeniu w wyniku wojen (najazdy kozackie, potop szwedzki) oraz epidemii (5 tys. ofiar dżumy w 1630). W XVI i XVII wieku był głównym ośrodkiem reformacji. Działała tu jedna z ważniejszych gmin braci polskich oraz zbór kalwiński. Na fali ogólnopolskich konfliktów narodowościowych i gospodarczego zastoju, upadają słynne jarmarki lubelskie. Po 1650 z miasta wyemigrowała większość europejskich kupców. W 1655 Lublin splądrowały wojska rosyjsko-kozackie, a w 1656 miasto złupili Szwedzi, dopełniając aktu zniszczeń lubelskiej zabudowy i dziesiątkując populację. 12 kwietnia 1656 miasto wyzwoliły wojska po dowództwem hetmana Pawła Jana Sapiehy[13]. W 1686 zaczęto grać hejnał Lublina. Kolejne lata przyczyniły się do dalszego upadku miasta, głównie za sprawą wojny północnej (początek XVIII wieku). W 1703 August II nadał miastu przywilej zrównujący je w prawach do miasta Krakowa.

XVIII – XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

Pożar Lublina, rok 1719

8 sierpnia 1707 rozpoczęła obrady Rada Lubelska, ale w związku z rabunkami i innymi nadużyciami wojsk rosyjskich Sejm zaczął popierać Ferenca Rákóczego, kandydata Elżbiety Sieniawskiej. Po wojnach północnych nastąpił okres rozbudowy miasta, głównie siedzib magnackich i dóbr kościelnych. Ukształtował się dzisiejszy układ Krakowskiego Przedmieścia i pl. Litewskiego, jednak zabudowa miasta prezentowała się nadal ubogo. W okresie oświecenia (1780) powstała fundacja „Boni Ordinis”[14], której działania doprowadziły do restauracji kamienic miejskich, wybrukowania ulic i odnowy ratusza. Pierwszym prezydentem miasta został Teodor Gruell-Gretz (po ogłoszeniu Konstytucji 3 Maja). W 1792 miasto zajęły wojska rosyjskie, kończąc okres krótkotrwałej prosperity.

Upadek Rzeczypospolitej w 1795 r. spowodował, że Lubelszczyzna znalazła się pod zaborem austriackim. Terytorium to otrzymało nazwę Galicji Zachodniej. Na tym terenie Lublin stanowił największe po Krakowie miasto, liczące u schyłku XVIII w. ok. 9 tys. mieszkańców. Umilkł gwar zjazdów trybunalskich i sejmikowych, do przeszłości należały jarmarki. Szlachta przeniosła się na wieś. Pojawili się obcy urzędnicy. Sytuacje tę przerwały wydarzenia 1809 r. 10 maja oddziały polskie pod dowództwem płk Dominika Dziewanowskiego weszły do miasta. Zorganizowano tymczasowe władze polskie. 6 listopada działający tu Centralny Rząd Galicyjski przeprowadził reorganizację władz miejskich. Prezydentem został mianowany Beniamin Finke de Finkenthal, a wiceprezydentem Teodor Gruell-Gretz. Reaktywowane władze złożyły przysięgę na wierność Napoleonowi. Po pokoju w Schönbrunn Lubelszczyzna znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego. Na początku 1810 Lublin został stolicą nowo utworzonego departamentu lubelskiego.

W 1815 Lublin znalazł się w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim, w 1837 został stolicą guberni. Po powstaniu styczniowym nastąpiła kasata Klasztoru ojców Kapucynów w Lublinie. Ludność miasta w 1873 wynosiła 28,9 tys., a w 1897 wzrosła do 50,2 tys. W 1877 zbudowano pierwsze połączenie kolejowe. Podczas I wojny światowej rosyjski odwrót i zajęcie miasta przez wojska niemieckie i austro-węgierskie w lecie 1915 zakończyło rosyjskie rządy w mieście.

XX-lecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Gmach Główny Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, zał. 1918 roku

W nocy z szóstego na siódmego listopada 1918 roku w mieście utworzono rząd Ludowy Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego. Zdecydowano się na Lublin z uwagi na liczne oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej w mieście. Był to pierwszy rząd odradzającej się Rzeczypospolitej Polskiej, a tworzyli go socjaliści oraz postępowi ludowcy.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku Lublin się rozbudowywał, powstawały nowe fabryki i gmachy użyteczności publicznej, kwitła także lubelska kultura. 27 lipca 1918 założono Katolicki Uniwersytet Lubelski. Powstał on z inicjatywy ks. Idziego Radziszewskiego, który zbierał fundusze na organizację katolickiej uczelni w Polsce wśród Polonii w Petersburgu. W roku 1926 obok Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego powstała druga wyższa uczelnia o charakterze teologicznym – jezuickie „Bobolanum”. W 1927 roku reaktywowano Lubelskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (działające wcześniej w latach 1818–1828[15]), koncentrujące się na badaniach regionalnych, których wyniki publikowano w „Pamiętniku Lubelskim”.

Miasto podjęło także próby kreowania swego wizerunku. W 1934 roku wydany został afisz propagandowy o Lublinie, a dwa lata później Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zatwierdziło herb Lublina (przedstawiający kozła stojącego na zielonej murawie opartego o krzew winny). 11 czerwca 1939 roku odbyły się pierwsze Dni Lublina[16].

Lublin z lotu ptaka, lata 30.

W 1930 roku rabin Majer Szapira założył Jeszywas Chachmej Lublin (hebr. ישיבת חכמי לובלין, Lubelska Szkoła Mędrców). Była to największa uczelnia talmudyczna na świecie. W jej gmachu mieściła się synagoga, biblioteka z bardzo bogatym księgozbiorem, który liczył sobie 22 tys. pozycji książek, głównie literatury rabinicznej i 10 tys. czasopism. W piwnicy mieściła się najbardziej koszerna z koszernych mykw na świecie. Obok niej funkcjonowało jeszcze szereg innych, również wpływowych szkół.

11 kwietnia 1935 roku w czasie demonstracji bezrobotnych od kul policji zginęło 5 demonstrantów a 32 osoby odniosły rany[17].

W przedwojennym Lublinie szczególnie prężnie rozwijał się przemysł lotniczy. Zakłady Plage i Laśkiewicz produkowały samoloty marki Lublin, później produkcja przeniosła się do znacjonalizowanej Lubelskiej Wytwórni Samolotów.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

Od września 1939 do lipca 1944 miasto znalazło się pod okupacją niemiecką jako część Generalnego Gubernatorstwa. W lipcu 1939 roku postanowiono, że w razie wybuchu wojny Lublin stanie się tymczasową siedzibą Prezydenta RP, a okoliczne miasteczka – poszczególnych ministerstw. Z końcem sierpnia rozpoczęto budowę schronów, organizowano prowizoryczną obronę przeciwlotniczą oraz przeprowadzono kilka prób zaciemniania miasta. Pierwszy atak lotniczy na miasto nastąpił 2 września rano. 5 września przeniesiono do miasta ministerstwa oraz skarb państwa. Tego samego dnia ze wszelkich sił gromadzących się nad Wisłą utworzona została Armia „Lublin”, na czele której stanął gen. dyw. Tadeusz Piskor. Prezydent Lublina Bolesław Liszkowski zgodnie z zarządzeniem ówczesnego premiera Felicjana Sławoja Składkowskiego opuścił Lublin 9 września 1939 i wyjechał do Rumunii. 18 września wojska niemieckie wkroczyły do miasta.

W listopadzie 1939 rozpoczęły się masowe represje wobec polskiej inteligencji, nazwane później Sonderaktion Lublin. 9 listopada aresztowano kilkuset prawników, inżynierów, duchownych i nauczycieli. 11 listopada Sicherheitspolizei wkroczyła na teren Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, aresztując 14 profesorów oraz księży z seminarium duchownego. 17 listopada aresztowano biskupów Mariana Fulmana i bł. Władysława Gorala, których kilka tygodni później wywieziono do KL Sachsenhausen. W tym samym miesiącu Niemcy zamknęli KUL, szkoły i teatry, a także wstrzymali wydawanie polskiej prasy[18]. 23 grudnia 1939 na starym cmentarzu żydowskim rozstrzelano 10 znanych obywateli Lublina. Między czerwcem a sierpniem 1940 w ramach Akcji AB aresztowano kilkuset przedstawicieli inteligencji, z czego około 500 rozstrzelano w pobliskich Rurach Jezuickich. 1 października 1942 roku odbyła się wielka łapanka uliczna. Hitlerowcy utworzyli ciężkie więzienie Gestapo na Zamku w Lublinie. Więźniów torturowano i dręczono w katowni „Pod Zegarem”, a wielu aresztowanych Polaków wywożono po krótkim pobycie do obozu koncentracyjnego na Majdanku i Ravensbrück.

Niemieccy policjanci kontrolują Żydów na jednym z lubelskich targowisk, maj 1941

Represje wymierzone wobec obywateli polskich narodowości żydowskiej miały miejsce od końca 1939. 12 lutego 1940 na cmentarzu żydowskim rozstrzelano 180 Żydów. W czasie okupacji Niemcy utworzyli w Lublinie obóz koncentracyjny Majdanek oraz getto dla ludności żydowskiej, zlikwidowane na wiosnę 1942. Podczas Zagłady w ramach Akcji Reinhard zginęło około 40 tys. lubelskich Żydów, stanowiących przed 1939 ponad 1/3 ludności miasta. Zniknęło także całe tzw. Miasto Żydowskie i niemal cała dzielnica Wieniawa, zamieszkana głównie przez Żydów, oraz cmentarze żydowskie.

Od 1944[edytuj | edytuj kod]

11 maja 1944 roku sowieckie lotnictwo zbombardowało Lublin. W efekcie godzinnego nalotu śmierć poniosło ponad 160 mieszkańców miasta[19].

W lipcu 1944, gdy Komendant Obwodu Lublin – miasto kpt. Stefan Dębicki ps. „Kmicic” przebywał poza miastem, w rejonie wsi Dąbrowa i Osmolice, został odcięty od przebywających w mieście oddziałów AK. Rozpoczęły się przygotowania AK do powstania w Lublinie. Zastępcą szefa BIP AK na Okręg Lubelski, Marian Zawidzki usiłował nakłonić dowództwo Okręgu AK do zbrojnych akcji w obronie więźniów i organizował napady na Niemców. W tej sytuacji działania powstańcze w Lublinie podjęte zostały decyzją niższych dowódców i rozpoczęły się walki w mieście.

22 lipca 1944 na miasto uderzyły wojska radzieckie. Lublin został opanowany 25 lipca 1944 z pomocą żołnierzy Armii Krajowej[20]. W Lublinie znajdowała się siedziba PKWN. Na Zamku działało więzienie, przez które do 1954 przeszło ok. 35 tys. Polaków, a 333 osoby straciły w nim życie. Na Majdanku Rosjanie natychmiast po wkroczeniu utworzyli obóz filtracyjny NKWD dla żołnierzy AK i NSZ, wykorzystując w tym celu infrastrukturę hitlerowską. W nocy 23 sierpnia 1944 250 oficerów i podoficerów z Majdanka wywieziono na Wschód. Od 3 lipca 1949 do jesieni miały miejsce wydarzenia związane z „cudem lubelskim[21][22], podczas których aresztowano ok. 300 osób.

W dobie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nastąpił gwałtowny rozwój miasta. W 1944 utworzono Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, którego pierwszym rektorem został prof. Henryk Raabe, zaś w 1953 powstała Politechnika Lubelska; z uniwersytetu wyłoniły się kolejno: Uniwersytet Medyczny w Lublinie (1949) i Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie (1955). W 1944 w Lublinie została założona Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, przeniesiona następnie do Łodzi. W 1957 powstała Lubelska Spółdzielnia Mieszkaniowa. Zbudowano szereg zakładów przemysłowych, m.in. Fabrykę Samochodów Ciężarowych (FSC). Do 1989 ludność miasta wzrosła ponad trzykrotnie w stosunku do 1939.

W okresie PRL miasta Lublin został dwukrotnie odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu: 19 sierpnia 1946 III klasą[23], 22 lipca 1954 I klasą.

Główne obchody Millenium w Lublinie odbyły się 2–6 czerwca 1966. Na czas uroczystości studenci przenieśli obraz Matki Boskiej Częstochowskiej z Lubelskiej Katedry na KUL. Po opuszczeniu Lublina obraz został „zaaresztowany” przez SB. Odtąd po Polsce peregrynowały puste ramy obwiązane drutem kolczastym.

1 marca 1968 odbył się wiec studencki przed „Chatką Żaka” – pochód ruszył w stronę gmachu Komitetu Wojewódzkiego PZPR. W lipcu 1980 w Lublinie i Świdniku rozpoczęły się pierwsze strajki robotnicze, zapowiadające strajki na Wybrzeżu w sierpniu 1980. 9 czerwca 1987, w drugim dniu pielgrzymki do Polski Jan Paweł II odwiedził Lublin.

Od 1989[edytuj | edytuj kod]

Trasa Niepodległości – wizyta prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w Lublinie. Plac Litewski, rok 2008

Dzisiejszy Lublin zajmuje obszar 147 km², co oznacza, że jest przeszło sześć razy większy niż w chwili uzyskania prawa miejskiego w 1317 roku, kiedy to przydzielono mu „100 łanów ziemi uprawnej i nieuprawnej według miary magdeburskiej”[24] (czyli około 24 km²).

Lublin jest prężnie rozwijającym się, wiodącym ośrodkiem po prawej stronie Wisły, miastem o dużych szansach gospodarczych, oświatowych i kulturalnych. Inwestuje ono dzięki środkom Unii Europejskiej w infrastrukturę, naukę i oświatę; od 2008 roku do grudnia 2012, na terenie dawnego trawiastego przemysłowego lotniska w Świdniku powstał port lotniczy Lublin-Świdnik. Lublin jest największym ośrodkiem akademickim po prawej stronie Wisły oraz jednym z największych w Polsce.

1 lipca 2009 r. obchodzona była 440. rocznica podpisania Unii Lubelskiej. Na głównych uroczystościach w Lublinie pojawili się prezydenci trzech państw: Polski, Litwy oraz Ukrainy[25]. Miasto jest także członkiem Unii Metropolii Polskich. W 2007 roku historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny Lublina został uznany za pomnik historii. Przebiega tędy wiele szlaków turystycznych, m.in. Via Regia, Szlak Jagielloński, czy Szlak Chasydzki; w 2012 roku miasto było gospodarzem Europejskiej Konwencji Żonglerskiej.

Ludność Lublina[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ludność Lublina.

Pod względem liczby ludności Lublin jest dziewiątym w kolejności z największych miast w Polsce. Mieszka tu 348 567 mieszkańców (31 XII 2011), w tym 188 091 kobiet oraz 160 476 mężczyzn. W 2006 stopa bezrobocia w Lublinie wynosiła 8,9% (dane według GUS)[26]. Dużą grupę niezaliczaną oficjalnie do populacji Lublina stanowią niezameldowani studenci. Według szacunków opracowanych po rekrutacji 2012 liczba studentów kształtuje się na poziomie zbliżonym do 80 tysięcy, a sam Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej kształci ponad 20 tysięcy studentów wszystkich lat[27].

Wykres liczby ludności Lublina na przestrzeni 4 ostatnich stuleci (podpisy kolumn na wykresie – w tysiącach):

Największą populację Lublin odnotował w 1999 roku – według danych GUS 359 154 mieszkańców.

Liczba osób zameldowanych na terenie Lublina ogółem 326 464 (stan na dzień 30.11.2015r.)[4]

Lublin jest najludniejszą gminą, gminą o największej gęstości zaludnienia oraz największą terytorialnie gminą miejską województwa lubelskiego.

Piramida wieku mieszkańców Lublina w 2014 roku[28].
Piramida wieku Lublin.png

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Podstrefa Ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

Podstrefa Ekonomiczna w Lublinie obejmuje grunty przy al. Witosa w rejonie ul. Doświadczalnej. Jest obszarem przemysłowym należącym do Specjalnej Strefy Ekonomicznej Euro-Park Mielec[29] i znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Lubelskiego Węzła Kolejowego, obwodnicy Lublina oraz wchodzącego w jej skład fragmentu drogi ekspresowej S12/S17. Miasto poszerza ofertę terenów inwestycyjnych poprzez rozciągnięcie obszaru strefy ekonomicznej na dzielnicę Bursaki[30].

PGE Elektrociepłownia Lublin-Wrotków[edytuj | edytuj kod]

Elektrociepłownia Lublin-Wrotków

Lubelska elektrociepłownia znajduje się w dzielnicy Wrotków i wchodzi w skład grupy kapitałowej PGE (Polskiej Grupy Energetycznej S.A.). Stanowi największe źródło energii elektrycznej i cieplnej na Lubelszczyźnie i posiada największy blok gazowo-parowy w Polsce[31]. Podstawowym paliwem produkcyjnym dla BGP jest gaz ziemny wysokometanowy[32].

Lublin jest także siedzibą główną przedsiębiorstwa PGE-Energia. Skupia ono osiem spółek dystrybucyjnych ze wschodniej i centralnej Polski (Lublin, Rzeszów, Łódź, Białystok, Łódź-teren, Warszawa-teren, Zamość, okręg radomsko-kielecki) oraz Zespół Elektrowni Dolna Odra SA. Kapitał spółki wynosi 7,7 mld zł[kiedy?].

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Siedziba przedsiębiorstwa Lubella
Zakłady Herbapol Lublin
Pojazdy produkowane w Lublinie
Intrall Lublin 3
Intrall Lublin 3

Przemiany gospodarcze początku lat 90. XX wieku sprawiły, że lubelskie przedsiębiorstwa państwowe zaczęły borykać się z problemami finansowymi, likwidacji uległa m.in. Odlewnia Ursus[33]. Ratunkiem dla nich miała być prywatyzacja. Mimo to w większości przypadków problemy spółek nie skończyły się, a wręcz przeciwnie. Dopiero w XXI wieku lubelskie zakłady przemysłowe zaczęły ponownie odbudowywać swoją pozycję, szczególnie w branży motoryzacyjnej.

W okresie PRL Fabryka Samochodów Ciężarowych produkowała samochody marki FSC Żuk oraz FSC Lublin. W latach 90. została ona kupiona przez koreański koncern Daewoo. Zła koniunktura na azjatyckich rynkach spowodowała problemy finansowe spółki, co doprowadziło do upadku zakładów z siedzibą w Lublinie. Większość pracowników została zwolniona. Następnie fabrykę kupiła rosyjska spółka Intrall. W 2007 roku sąd ogłosił upadłość spółki. W 2009 roku spółka DZT Tymińscy zakupiła od syndyka masy upadłościowej Daewoo Motor Polska prawa do produkcji samochodów Honker i Lublin oraz niezbędne do produkcji samochodów oddziały dawnych zakładów DMP[34]. Produkcji zmodernizowanego następcy dostawczego Lublina o nazwie Pasagon przedsiębiorstwo DZT Tymińscy podjęło się w roku 2010, po przejęciu linii produkcyjnych dawnej FSC. W 2011 roku producent planował docelowo produkować 10 tysięcy samochodów rocznie, także na eksport[35], a zatrudnienie w fabryce miało wynieść 350 osób[36].

W 2009 roku przedsiębiorstwo DZT Tymińscy wygrało także przetarg w sprawie przejęcia majątku przedsiębiorstwa Honker[37]. W ogłoszeniu o przetargu postawiono przyszłemu nabywcy kilka warunków, m.in. kontynuowanie produkcji samochodów w zakładzie w Lublinie. Zakład przygotowuje również specjalistyczny samochód dla kopalni miedzi[37].

Od listopada 2011 roku z taśm produkcyjnych przy ul. Frezerów, na terenie dawnej Fabryki Samochodów, zaczęły zjeżdżać także najnowsze ciągniki marki Ursus, produkowane przez przedsiębiorstwo Ursus S.A., które zainwestowało w uruchomienie ich produkcji około 20 mln zł[38][39]. Od 2011 roku Ursus montuje w Lublinie chińskie pick-upy marki ZX Grand Tiger[40]. Umowa z producentem została zawarta na trzy lata, a jej wartość wyniosła 60 mln zł. Jest to pierwsza w Polsce i jedna z pierwszych w Europie homologacji na samochód pochodzący z Chin – aby ją uzyskać, samochód musiał przejechać 30 tys. km w różnych warunkach drogowych. Uznaje się to za sukces inżynierów Ursusa, którzy w ciągu 9 miesięcy dostosowali samochód do wymogów Unii Europejskiej[41][42].

W Lublinie swoją siedzibę ma także fabryka maszyn rolniczych Sipma i producent drzwi, Pol-Skone. Działają tu ponadto przedsiębiorstwa farmaceutyczne (wytwórnia surowic i szczepionek BIOMED oraz Polfa Lublin), chemiczne i spożywcze. Wśród tych ostatnich są m.in. dwie spółki giełdowe – Emperia Holding S.A. i Polmos Lublin S.A. (Stock Polska). Prężnie działa również wytwórnia makaronów i płatków śniadaniowych Lubella oraz producent słodyczy, Solidarność. W Lublinie działa też producent preparatów ziołowych, Herbapol, jeden z największych browarów w Polsce, Perła, filia Indykpolu (były Lubdrob SA), oddział POCh Polskie Odczynniki Chemiczne, a także Zakłady Tytoniowe w Lublinie. Pomimo takiej liczby zakładów produkcyjnych do największych pracodawców w mieście należą Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, który zatrudnia około 1900 nauczycieli akademickich oraz 1600 nienauczycieli[43] oraz Uniwersytet Medyczny, zatrudniający w sumie 7055 pracowników[44].

Handel i usługi[edytuj | edytuj kod]

Główna ulica handlowa Lublina – Krakowskie Przedmieście

Główną ulicą handlową Lublina jest Krakowskie Przedmieście. W latach 90. XX wieku powstało tam wiele butików i ekskluzywnych sklepów. Śródmieście i Stare Miasto to miejsca spotkań lublinian w licznych kawiarniach, barach kawowych, restauracjach i pubach. W centrum miasta znajduje się centrum handlowo-rozrywkowe z kinem i centrum rozrywki.

W Lublinie działają sklepy największych sieci polskich i zagranicznych. Znajduje się tu 19 centrów handlowych (3 dalsze są w budowie, w tym IKEA i Ilumina Park[45]), kilkadziesiąt hipermarketów czy supermarketów spożywczych lub budowlanych i podobna liczba sklepów elektronicznych, perfumerii i drogerii. Jest tu ulokowany także duży sklep sportowy Decathlon.

Gray Office Park i biurowce przy ul. Zana

Ważnym punktem w mieście jest ulica Zana – jedna z arterii komunikacyjnych Lublina, w dzielnicy LSM (dzielnica administracyjna Rury). Znajduje się tu wiele sklepów, siedzib przedsiębiorstw i instytucji, między innymi gmach ZUS, banki, przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe, hipermarkety E.Leclerc, Media Markt, Komfort. Dynamiczny rozwój tej części miasta rozpoczął się w latach 90. XX wieku. Przy tej ulicy stoi największy i najnowocześniejszy biurowiec w Lublinie, Gray Office Park[46]. W skład kompleksu Gray Office Park wchodzą także 3 inne budynki o charakterze biurowo-konferencyjnym. Ponadto przedsiębiorstwo Transhurt planuje wznieść prawie 70-metrowy biurowiec w okolicy Centrum Handlowego Olimp przy Alei Spółdzielczości Pracy.

Grand Hotel Lublinianka, jeden z czterech czterogwiazdkowych hoteli w mieście

W Lublinie funkcjonuje jeden hotel 5-gwiazdkowy, trzynaście hoteli 4- i 3-gwiazdkowych, dwa 2-gwiazdkowe, a także kilka dworów i zajazdów. Noclegi oferują także akademiki i osoby prywatne.

Inwestycje zagraniczne[edytuj | edytuj kod]

Najwięcej zainwestowali w Lublinie Niemcy (w handel i technikę sanitarną) i Amerykanie (w żywność, handel i nowe technologie). Francuzi są obecni w branży spożywczej i turystycznej. Wyłącznie handlem zainteresowani są Brytyjczycy. Holendrzy inwestują w przemysł farmaceutyczny i turystyczny, Czesi w chemiczny. Belgijskie inwestycje ukierunkowane są na budownictwo, włoskie zaś na przemysł maszynowy. Rosjanie są zainteresowani przemysłem samochodowym. W mieście obecni są także Szwedzi, Norwegowie i Duńczycy.

Międzynarodowe Targi Lubelskie[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Międzynarodowych Targów Lubelskich organizowane są imprezy targowe, popularne ze względu na bliskie sąsiedztwo wschodniej granicy. Odbywają się tam m.in. targi samochodowe, turystyczne, edukacyjne, ślubne i budowlane. W 2012 roku tereny wystawiennicze zostały kilkakrotnie rozbudowane.

Nowe technologie[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Telekomunikacji Polskiej (po lewej) i call center Orange (po prawej) na Czechowie

Uczelnie publiczne: Politechnika Lubelska, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej oraz kilka innych ośrodków prowadzi studia na kierunkach informatycznych.

W Lublinie przez pracowników naukowych UMCS pod koniec lat 70. XX wieku został zaprojektowany i stworzony pierwszy w Polsce kabel światłowodowy. Jedynym instytutem naukowym jest tu Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: Zakład Technologii Światłowodów[47]. Producentem sprzętu telekomunikacyjnego jest TP S.A. Ośrodek Techniki Optotelekomunikacyjnej. Jest tu w dziedzinie techniki Instytut Zastosowań Techniki Sp. z o.o.

Przedsiębiorstwo SolarEnTech we współpracy z naukowcami z Politechniki Lubelskiej planowało utworzenie w Lublinie pierwszej w Polsce fabryki baterii słonecznych.

W Lublinie działa Lubelski Park Naukowo-Technologiczny, centrum naukowo-badawcze, będące miejscem spotkań dla instytucji naukowych z przedsiębiorstwami. W projekt ten włączyły się wszystkie lubelskie uczelnie wyższe, samorząd miasta i województwa. Celem są wspólne inwestycje w innowacyjne technologie. Budowa ruszyła w 2003 i została zakończona w 2012 r.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Fragment obwodnicy Lublina i drogi ekspresowej S17

Przez Lublin przebiegają trzy drogi krajowe i międzynarodowe:

W mieście zaczynają się drogi:

Północno-wschodnią obwodnicę miasta (z Konopnicy do Felina) stanowi odcinek dróg ekspresowych S12, S17 i S19.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Trolejbus z logo promocyjnym miasta przejeżdżający przez plac Łokietka

Komunikację miejską w Lublinie na zlecenie Zarządu Transportu Miejskiego obsługuje komunalne Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Lublin Sp. z o.o. i podwykonawcy oraz PKS Zielona Góra w tym także przedsiębiorstwo IREX z Sosnowca. Władze miasta stawiają na rozwój ekologicznej i oszczędnej trakcji trolejbusowej.[potrzebne źródło] Lublin jest jednym z 3 miast w Polsce (obok Gdyni i Tychów), w których jeżdżą trolejbusy.

Istniejąca trakcja jest modernizowana, oprócz tego spodziewane jest przedłużenie istniejących tras: z terenów Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej na Czuby, a także z Abramowic do Dominowa i z Majdanka do Felina[48]. W Lublinie istnieje też ok. 45 linii autobusowych zwykłych, 3 linie autobusowe nocne oraz 2 linie autobusowe sezonowe. Nośnikiem biletów okresowych w Lublinie jest Karta Biletu Elektronicznego – Lublin[49].

Międzymiastowa komunikacja autobusowa[edytuj | edytuj kod]

W Lublinie są dwa dworce autobusowe: Dworzec Główny na Podzamczu (w centrum miasta) oraz Dworzec Południowy (obok Dworca Głównego PKP). Zdecydowana większość autobusów odjeżdża z Dworca Głównego – dworzec południowy utrzymuje jedynie połączenia do Świdnika, Bychawy, Biłgoraja oraz mniejszych miast w południowej części województwa lubelskiego. Połączenia autobusowe obsługiwane są przez PKS, Transped oraz przedsiębiorstwa prywatne.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Węzeł kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowy dworzec główny PKP w Lublinie z 1877 roku

Lublin jest węzłem kolejowym. Przez miasto przebiega linia kolejowa łącząca Warszawę z granicą państwa w Dorohusku, a dalej z Kijowem. Dwie inne linie wybiegają z Lublina w kierunkach: południowym (m.in. do Kraśnika i dalej – Przeworska) oraz północnym (do Łukowa). W 2012 wybudowany został tor łączący stację PKP Lublin z Portem Lotniczym Lublin. Miasto posiada bezpośrednie połączenia kolejowe ze stolicą i większością większych miast w kraju, a także Berlinem, Kijowem i Odessą.

W granicach administracyjnych miasta znajduje się sześć stacji kolejowych: Lublin, Lublin Północ, Lublin Zemborzyce, Lublin Zadębie, Lublin Ponikwoda, Rudnik Przystanek, a także stacja towarowa Lublin Tatary. Istnieje nieużywany przystanek kolejowy: Lublin Zalew. W zachodniej części miasta, na jego granicy funkcjonuje przystanek kolejowy Stasin Polny. W planach jest budowa stacji Lublin Zachodni zlokalizowanej w dzielnicy Czuby (na linii do Warszawy).

Stacja węzłowa w Lublinie, znajdująca się przy placu Dworcowym, jest dworcem o największej liczbie odprawionych pasażerów we wschodniej Polsce. Zabytkowy dworzec wybudowany został w roku 1877. Do dzisiejszego stanu doprowadził go 10-letni remont[50].

Lubelska Kolej Metropolitalna[edytuj | edytuj kod]

EN57AL-3010 jako pociąg z Lublina do Świdnika Portu Lotniczego na stacji końcowej Lublin Swidnik Airport

Miasto Lublin we współpracy z samorządem województwa lubelskiego chce utworzyć Lubelską Kolej Metropolitalną. W 2010 roku opracowano wstępną koncepcję kolei aglomeracyjnej, zaś sam projekt wpisuje się do Strategii Rozwoju Województwa Lubelskiego na lata 2006–2020. Według wstępnych wyliczeń przedsięwzięcie ma kosztować 200 mln zł. LKM ma skomunikować podlubelskie miejscowości z centrum Lublina i Portem Lotniczym Świdnik. Inwestycja zakłada lepsze zorganizowanie komunikacyjne dzięki połączeniu kolei z transportem miejskim. W tym celu planowane jest stworzenie Zintegrowanego Centrum Komunikacyjnego zlokalizowanego w okolicach Dworca Głównego. Projekt LKM zakłada wprowadzenie wspólnego miejskiego biletu dla autobusów, trolejbusów i pociągów.

Projekt przewiduje utworzenie dwóch linii:

  • pierwszej, z Kraśnika przez Lublin do Lubartowa, przy czym planowana jest elektryfikacja szlaku i dobudowa drugiego toru na odcinku Kraśnik – Lublin Zemborzyce i Lublin Północ – Lubartów, a także rewitalizacja stacji Lublin Zalew. Ponadto w samym Lubartowie przewidziana jest budowa dwóch przystanków położonych w pobliżu centrum miasta;
  • druga biegnąca od Nałęczowa do Portu Lotniczego Lublin. Prace związane z tą linią (m.in. budowa stacji Lublin Zachód) będą prowadzone w ramach modernizacji linii kolejowej nr 7 z Warszawy do Lublina przewidzianej na lata 2016-2020.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Port lotniczy Lublin

Port lotniczy Lublin zlokalizowany jest w Świdniku, około 10 km od centrum Lublina. Lotnisko zajmuje 250 ha, a pas startowy ma 2,5 km długości; jest ono skomunikowane szynobusem z Dworcem PKP Lublin. Około 12 km na południowy zachód od miasta leży lotnisko Lublin-Radawiec w Radawcu Dużym. W 1999 roku otwarto sanitarne lądowisko przy Al. Kraśnickiej, a w 2013 przy ul. Grenadierów również sanitarne lądowisko Lublin-SPZOZ MSW. Czynne jest również od 1991 roku lądowisko przy SPSK nr 4 przy ul. Jaczewskiego.

Bezpieczeństwo publiczne[edytuj | edytuj kod]

Wojewódzki Szpital Specjalistyczny

W Lublinie znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[51]. W mieście funkcjonują szpitale publiczne, w tym specjalistyczne, kliniczne, szpital MSW i szpital wojskowy.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Wręczenie krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski s. prof. Zofii Zdybickiej. KUL, 19 października 2008

Pierwsza szkoła wyższa w Lublinie powstała w XVII wieku. Było nią założone przy klasztorze ojców dominikanów i istniejące w latach 1644–1686 Studium generale, mające prawo nadawania stopni lektora oraz bakałarza filozofii i teologii. Pierwszym rektorem (regensem) był o. Paweł Ruszel OP.

Pierwszą uczelnią założoną w XX wieku (1918) był Katolicki Uniwersytet Lubelski. Uruchomienie tej uczelni przez ks. Idziego Radziszewskiego spowodowało ożywienie niewielkiego miasta, napływ studentów oraz wybitnych naukowców (głównie ze Lwowa i Krakowa). Powróciły one do dawnych właścicieli, a zakłady dydaktyczne przeniesiono do nowo wybudowanych budynków przy ul. Jaczewskiego i ul. Chodźki. Życie akademickie jeszcze dynamiczniej zaczęło rozwijać się po II wojnie światowej, gdy – jako przeciwwaga dla katolickiej uczelni – w 1944 powołany został do istnienia Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. To właśnie z tej uczelni państwowej wyodrębniły się później kolejne lubelskie szkoły wyższe (Uniwersytet Medyczny i Uniwersytet Przyrodniczy). Lata 90. XX wieku przyniosły bardzo dynamiczny rozwój uczelni prywatnych.

W Lublinie swoje siedziby mają uczelnie publiczne: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie i Politechnika Lubelska oraz szereg niepublicznych, spośród których Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II funkcjonuje na prawach uczelni państwowej.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Ośrodki kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Centrum Kultury
Dawny klasztor wizytek, siedziba Centrum Kultury w Lublinie

Centrum Kultury to jedna z największych samorządowych instytucji kulturalno-edukacyjnych Lublina. Swoją siedzibę ma w późnobarokowym kompleksie poklasztornym ss. Wizytek, zlokalizowanym w samym centrum miasta. Jest organizatorem m.in. Międzynarodowego Festiwalu „Konfrontacje Teatralne”, Międzynarodowych Spotkań Teatrów Tańca oraz lubelskich edycji imprez filmowych: „Euroshorts”, „Jutro Filmu”. Bierze czynny udział w animacji życia kulturalnego miasta. Organizuje koncerty, spektakle teatralne oraz cykliczne spotkania i wykłady z zaproszonymi gośćmi oraz zajęcia warsztatowe dla dzieci i młodzieży. W Centrum działa m.in. Zespół Pieśni i Tańca „Lublin”, Galeria Biała, Ośrodek Sztuki Performance, Teatr Provisorium, Kompania Teatr, Kinoteatr Projekt, Lubelski Teatr Tańca, Studium Kultury, Pracownia Słowa, Społeczne Ognisko Baletowe. Centrum Kultury jest także wydawcą Lubelskiego Informatora Kulturalnego ZOOM, który prezentuje wszystkie najważniejsze imprezy kulturalne i rozrywkowe w mieście. W budynku mieści się również: Kawiarnia Artystyczna „Hades” i Klub-Kawiarnia „Centrala”.

Warsztaty Kultury
Kiermasz na Starym Mieście

Warsztaty Kultury to instytucja kultury powstała w 2009 roku jako Filia Centrum Kultury w Lublinie, której siedziba znajdowała się przy ulicy Popiełuszki 5, w postindustrialnym budynku, w którym przez wiele lat znajdowały się Warsztaty Szkolne Zespołu Szkół Samochodowych im. Stanisława Syroczyńskiego. W 2012 roku podjęta została decyzja o podziale Centrum Kultury w Lublinie i wydzieleniu Warsztatów Kultury jako samodzielnej instytucji[52] oraz o przeniesieniu siedziby na teren Starego Miasta. Warsztaty Kultury zajmują się organizowaniem wydarzeń kulturalnych w przestrzeni miejskiej (m.in. Noc Kultury, Jarmark Jagielloński, Carnaval Sztuk-Mistrzów, Inne Brzmienia Art'n'Music Festival), kształceniem animatorów i managerów kultury (Inkubator Animacji Kultury, Wolontariusz Kultury), edukacją kulturalną, a także działaniami na rzecz międzynarodowej współpracy kulturalnej – głównie z krajami Partnerstwa Wschodniego. Ważnym część działań stanowi także promowanie nowych zjawisk kulturalnych wśród mieszkańców Lublina.

Centrum Spotkania Kultur

Centrum Spotkania Kultur jest nowo powstającą instytucją kultury w Lublinie. W tej instytucji kultury pozostaną sale Teatru Muzycznego i Filharmonii Lubelskiej, ale powstanie także nowa sala teatralna na 1000 miejsc. Ponadto w gmachu znajdą się sale seminaryjne, konferencyjne, galeria sztuki, multimedialna biblioteka, sale klubowe oraz restauracje, a na dachu znajdą się ogrody[53].

Akademickie Centrum Kultury
Korowód studentów WSPiA podczas Dni Kultury Studenckiej 2008

Powstałe w 1965 roku Akademickie Centrum Kultury UMCS „Chatka Żaka” to drugi co do wielkości ośrodek kulturalny w Lublinie. Centrum jest organizatorem wielu imprez kulturalnych, koncertów, spotkań z artystami, przeglądów filmowych i teatralnych, m.in. Festiwalu Kultury Alternatywnej ZDAERZENIA i Międzynarodowych Dni Filmu Dokumentalnego „Rozstaje Europy”. Dzięki zespołowi Orkiestra św. Mikołaja i wydawanemu przez niego periodykowi Gadki z Chatki, jest także silnym ośrodkiem muzyki folkowej w Polsce.

Wojewódzki Ośrodek Kultury

Wojewódzki Ośrodek Kultury w Lublinie animuje kulturę w całym regionie lubelskim. Zwraca szczególną uwagę na kulturę ludową Lubelszczyzny. Jest miejscem prób chóru chłopięcego Słowiki Lubelskie. Organizuje m.in. Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym. Do zakresu działania Ośrodka należy wspieranie amatorskiej twórczości artystycznej oraz promocja wartościowych dokonań i inicjatyw kulturalnych, a także ochrona tradycji i dziedzictwa kulturowego.

Europejska Fundacja Kultury Miejskiej

Europejska Fundacja Kultury Miejskiej jest fundacją działającą w obszarze przestrzeni publicznej w zakresie działań społeczno-kulturalnych. Celem Fundacji jest wspieranie rozwoju oraz popularyzowanie kultury i sztuki, a w szczególności: integracja środowiska młodych artystów, edukacja i wychowanie artystyczne i kulturalne, rozwój wspólnot lokalnych oraz działanie na rzecz integracji europejskiej. W dniach 27-29 czerwca 2008 odbył się Lubelski Festiwal Graffiti – pierwsze tego typu wydarzenie artystyczne w mieście. Brało w nim udział około czterdziestu zaproszonych artystów z całej Europy, prezentujących najwyższy poziom malarski. Efektem ich pracy jest kilkudziesięciometrowe graffiti zainspirowane XV-wiecznymi freskami z Kaplicy Świętej Trójcy na Zamku Lubelskim.

Noc Kultury[edytuj | edytuj kod]

Noc Kultury 2009, koncert reggae lubelsko-świdnickiego zespołu Comeyah

W czasie trwania Nocy Kultury można bezpłatnie uczestniczyć w przygotowanych na tę noc spektaklach teatralnych, koncertach muzyki poważnej, rozrywkowej, gospel czy folku i szantów, wystawach, projekcjach filmów, happeningach ulicznych, wejść do każdej instytucji kulturalnej w mieście, od muzeów czy bibliotek aż do podziemnych korytarzy czy szczytu wieży katedralnej. Całą noc można też uczestniczyć imprezach młodzieżowych w klubach z całego miasta.

Galerie i muzea[edytuj | edytuj kod]

W Lublinie działa szereg galerii i kilkanaście muzeów, w tym Muzeum Wsi Lubelskiej, Muzeum Lubelskie na Zamku, Muzeum Historii Miasta Lublina w Bramie Krakowskiej, Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem”, Dworek Wincentego Pola, Muzeum Literackie im. Józefa Czechowicza, Izba Pamięci Drukarstwa Polskiego oraz Państwowe Muzeum na Majdanku.

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Teatr im. Juliusza Osterwy
Prezydent Bronisław Komorowski podczas otwarcia Teatru Starego w 2012
Wiesław Ochman i Chór Uniwersytetu Medycznego

W Lublinie funkcjonuje wiele teatrów, w tym jedyna scena operowo-operetkowa po prawej stronie Wisły – Teatr Muzyczny. Lublin jest największym ośrodkiem naukowo-kulturalnym po wschodniej stronie Wisły, co przekłada się na liczne imprezy kulturalne organizowane przez społeczność studencką, a także imprezy organizowane przez władze samorządowe.

Filharmonie, opera[edytuj | edytuj kod]

Koncert w Filharmonii Lubelskiej

W Lublinie działają Filharmonia Lubelska im. H. Wieniawskiego, Lubelska Orkiestra Kameralna oraz Sala Koncertowa w Szkole Muzycznej im. Karola Lipińskiego. Funkcje teatru operowego pełni Teatr Muzyczny, grający opery, operetki, musicale i balety. Siedzibą planowanej Opery Lubelskiej ma zostać Centrum Spotkania Kultur.

Kultura alternatywna[edytuj | edytuj kod]

Rozwój kultury alternatywnej w Lublinie jest bardzo dynamiczny. Lata 70. XX wieku przyniosły takie projekty alternatywne jak Teatr Gong 2 czy Scena Plastyczna KUL i poetycka Grupa Samsara. W Lublinie powstał także Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN – instytucja kulturalna, która w swoich projektach często odnosi się do historii miasta związanej z koegzystencją trzech kultur. W Lublinie rozwija się także sztuka performance. Ważnym elementem teatru alternatywnego jest Teatr Provisorium i Ośrodek Praktyk Teatralnych Gardzienice w Lublinie, finansowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W mieście działa „Przestrzeń działań twórczych TEKTURA”, odbywa się również Festiwal Open City, powstają squaty[54].

Europejska Stolica Kultury[edytuj | edytuj kod]

Do czerwca 2011 roku Lublin walczył o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2016. 13 października 2010 r. Komisja Selekcyjna, działająca pod patronatem Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ogłosiła, że Lublin wraz z Warszawą, Katowicami, Gdańskiem i Wrocławiem znalazł się na tzw. krótkiej liście[55]. 21 czerwca 2011 roku Komisja wybrała Wrocław[56].

Kabarety[edytuj | edytuj kod]

Z Lublina pochodzi kilka szerzej znanych kabaretów, w tym Kabaret Ani Mru-Mru, Kabaret Mimika, Kabaret Smile oraz Kabaret PoMimochodem.

Lublin w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Wiersze poświęcone Lublinowi pisał Józef Czechowicz. Lubelski pisarz i redaktor, Marcin Wroński, ur. 1972 w Lublinie – absolwent KUL, autor m.in. kryminałów o komisarzu Maciejewskim, w których miejsce akcji stanowi przedwojenny Lublin. W powieści Sebastiana Bukaczewskiego „Onde estas?”, wydanej w 2012 r., której akcja toczy się współcześnie, jednym z narratorów i głównych bohaterów jest miasto Lublin.

Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Rynek Starego Miasta widziany z Wieży Trynitarskiej. W centrum Rynku dawny Trybunał Koronny, 2007
 Osobny artykuł: zabytki Lublina.

W Lublinie materialne pamiątki z różnych epok, począwszy od zarania polskiej państwowości, poprzez romanizm, gotyk, renesans (w okresie którego na szczególną uwagę zasługują zabytki w tzw. typie lubelskim) aż po barok, klasycyzm, modernizm. Pamiątki te uzupełniają zbiory muzeów, oferta kulturalna teatrów i kin. Z uwagi na historycznie odległy rodowód miasta (pierwsze osady sięgają VI wieku), w Lublinie znajduje się szereg zabytków wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych[57].

Wartościowa architektura Lublina skupia się przede wszystkim na obszarze Starego Miasta. Budowle sakralne tego obszaru prezentują okresy stylowe od gotyku do baroku. Obok średniowiecznej Bramy Krakowskiej, neostylowy zamek lubelski stanowi drugi rozpoznawalny symbol architektoniczny miasta. Budowę grodu na wzgórzu zamkowym przypisuje się Bolesławowi Chrobremu. Najstarszymi zachowanymi budowlami są: kaplica św. Trójcy oraz XIII-wieczny donżon. Z XIV wieku pochodzi również gotycka baszta obronna znajdująca się obok Bramy Krakowskiej. Inną atrakcją turystyczną są Lubelskie Podziemia. To około 300-metrowa trasa turystyczna biegnąca pod zabudową Starego Miasta w Lublinie. Przez Lublin przebiega Via Jagiellonica oraz Lubelska Droga św. Jakuba

Sport[edytuj | edytuj kod]

Arena Lublin

Wśród największych obiektów sportowych w Lublinie są wymieniane: stadion piłkarski Arena Lublin, stadion piłkarsko-żużlowy MOSiR-Bystrzyca oraz Hala Sportowo-Widowiskowa „Globus”.

W Lublinie działa Aeroklub Lubelski, organizowane są Lubelskie Zimowe Zawody Samolotowe. Lubelskimi klubami piłkarskimi są m.in. Motor Lublin oraz Lublinianka. W mieście funkcjonują ponadto: kluby piłki ręcznej (MKS Lublin), tenisa stołowego (Start Lublin), koszykówki (Start Lublin, AZS UMCS Lublin mężczyzn i kobiet), rugby (KS Budowlani), żużlowy (KMŻ Motor Lublin), motorowe (m.in. KM Cross Lublin) i wiele innych.

W Lublinie znajduje się także siedziba Polskiego Związku Taekwondo oraz Ogólnoeuropejskiej Federacji Taekwondo. Lublin jest jedynym polskim miastem, w którym odbyła się olimpiada: szachowa kobiet w 1964 r. Lublin dwukrotnie gościł wyścig kolarski Tour de Pologne (2008 i 2009 r.)[58].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Żaglówki nad Zalewem Zemborzyckim
 Osobny artykuł: Pomniki przyrody w Lublinie.

Przez całe miasto przepływa z południa na północny wschód Bystrzyca. Wpływają do niej trzy strugi: Czechówka i Czerniejówka w okolicach Bronowic oraz wcześniej Nędznica w okolicach Zemborzyc Górnych.

W granicach Lublina znajdują się trzy lasy: Dąbrowa – największy w granicach Lublina, położony przy zbudowanym w 1974 sztucznym zbiorniku zwanym Zalewem Zemborzyckim, Stary Gaj – położony na zachodzie miasta, na jego obszarze znajduje się rezerwat brzozy czarnej Stasin oraz Las Prawiedniki (Rudki) – wysunięty najdalej na południe. Ważnym miejscem z przyrodniczych powodów są również Górki Czechowskie, stanowiące zespół wąwozów i muraw kserotermicznych z rzadkimi gatunkami roślin. Na terenie miasta znajduje się rezerwat przyrody Stasin chroniący fragment lasu liściastego z dużym udziałem brzozy czarnej[59] oraz 41 pomników przyrody ożywionej.

W Lublinie znajduje się szereg parków i ogrodów, w tym Ogród Saski (lub Park Saski), Park Ludowy i Ogród Botaniczny UMCS, a także parki zlokalizowane w lessowych wąwozach w zachodniej części miasta (m.in. Park Jana Pawła II[60]).

Ponadto rozważane bądź planowane do utworzenia są nowe parki: park na Górkach Czechowskich[61], Park Centralny – na terenach ogródków działkowych „Podzamcze” (dawne łąki Tatary), związany z projektem odtworzenia Wielkiego Stawu Królewskiego; byłby połączony z obecnym parkiem Podzamcze, zaś jego powierzchnia przekroczyłaby 100 ha[62][63], Park Rusałka – tuż przy Śródmieściu, między ulicą Rusałka a Bernardyńską, gdzie dawniej już był park[62] oraz park na Kalinowszczyźnie – na terenie nieczynnego wysypiska śmieci w okolicach ulicy Zawilcowej[62][64].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Świątynie w Lublinie
Rzymskokatolicki kościół parafialny pw. św. Mikołaja na wzgórzu Czwartek. Prawdopodobnie pierwotną świątynię założył książę Mieszko I w 986 roku
Rzymskokatolicki kościół parafialny pw. św. Mikołaja na wzgórzu Czwartek. Prawdopodobnie pierwotną świątynię założył książę Mieszko I w 986 roku

W Lublinie w czasach historycznych żyli katolicy, protestanci, żydzi, prawosławni i muzułmanie. Na początku XX wieku w Lublinie powstała Jeszywas Chachmej Lublin – założona w Lublinie przez rabina Majera Szapirę w 1930. W mieście znajdują się świątynie większości popularnych religii, organizowane są także międzykulturowe festiwale o randze międzynarodowej. Kościół Zielonoświątkowy organizuje regularnie spotkania z obcokrajowcami, najczęściej pochodzącymi z USA, w celu wymiany doświadczeń, oraz rozwijania umiejętności językowych zarówno dorosłych, jak i młodzieży[65]. W mieście działa katolickie Radio eR. Na Wrotkowie powstał zespół charytatywno-sakralny im. Jana Pawła II. W jego skład weszły ośrodki wsparcia i rozwoju, ośrodek kultury, ośrodek rehabilitacji medycznej oraz nowy kościół rzymskokatolicki[66].

Na terenie Lublina funkcjonują parafie katolickie: łacińskie podległe archidiecezji lubelskiej, greckokatolicka parafia Narodzenia NMP, polskokatolicka parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, starokatolicka Mariawitów w RP parafia Matki Boskiej Nieustającej Pomocy oraz Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X. Prawosławne: parafia katedralna Przemienienia Pańskiego (nowy styl) i parafia św. Piotra Mohyły dla ukraińskiej społeczności prawosławnej (stary styl).

W Lublinie działają kościoły i związki protestanckie: Ewangelicko-Augsburska parafia św. Trójcy, Ewangelicko-Metodystyczna parafia w Lublinie i szereg zborów, mniej licznych kościołów i wspólnot; restoracjonistyczne: Świadkowie Jehowy (17 zborów, 4 Sale Królestwa oraz Sala Zgromadzeń)[67], Zbór Świeckiego Ruchu Misyjnego „Epifania”, Zbór Zrzeszenia Wolnych Badaczy Pisma Świętego oraz Gmina Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich.

W tym mieście funkcjonuje także filia Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, Centrum Islamu w Lublinie oraz kilka ośrodków religii dharmicznych, m.in. Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu i Instytut Wiedzy o Tożsamości „Misja Czaitanii”.

Administracja i ustrój miasta[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Lublina[edytuj | edytuj kod]

Schematyczny plan Lublina z dzielnicami

Od 23 lutego 2006 roku Lublin dzieli się na 27 dzielnic administracyjnych, które skupiają również różne zwyczajowe dzielnice i osiedla[68]:

Prezydent miasta[edytuj | edytuj kod]

Prezydent Miasta Lublin, Krzysztof Żuk
Nowy Ratusz – siedziba prezydenta miasta

Prezydentem Lublina jest od 13 grudnia 2010 roku (II kadencja) Krzysztof Żuk (PO)[69]. W II turze wyborów prezydenckich w 2010 uzyskał 54,65% poparcia wyborców, a w I turze wyborów prezydenckich w 2014 – 51,71%[70]. Siedzibą Prezydenta Miasta jest Nowy Ratusz znajdujący się przy Placu Króla Władysława Łokietka 1 w Lublinie.

Rada Miasta[edytuj | edytuj kod]

Lublin jest miastem na prawach powiatu. Samorządowym organem władzy w Lublinie, sprawującym także funkcje kontrolne, złożonym z radnych pochodzących z wyboru, działającym na podstawie przepisów o samorządzie gminnym oraz o samorządzie powiatowym jest Rada Miasta Lublin. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta 31 radnych na czteroletnią kadencję. Pracami Rady kieruje wybierany spośród jej członków przewodniczący.

Obecny skład został ostatnio wybrany w wyborach samorządowych w 2014 roku. Przewodniczącym Rady Miasta Lublin jest Piotr Kowalczyk, a wiceprzewodniczącym: Jarosław Pakuła, Mieczysław Ryba i Marta Wcisło[71]. Siedziba Rady Miasta Lublin znajduje się w Nowym Ratuszu.

Symbole i klikon[edytuj | edytuj kod]

Flaga Lublina z herbem w części centralnej
Herb Lublina

Flaga Lublina jest prostokątem o proporcjach 5:8 podzielonym na trzy poziome pasy: biały (u góry), zielony (wąski, na środku) i czerwony (u dołu). W centralnej części znajduje się Herb Lublina. Dopuszcza się także wieszanie flagi w formie pionowej wstęgi: wówczas barwa biała powinna znajdować się po lewej stronie lub przy drzewcu.

Herb Lublina powstał wraz z nadaniem praw miejskich grodowi nad Bystrzycą w 1317 roku. Od wizerunku kozła, umieszczonego w herbie, Lublin nazywano często „kozim grodem”[72]. Godło miejskie przedstawia białego kozła wspartego o krzew winorośli, tło herbu ma kolor czerwony. Kozioł i winorośl były atrybutami bogini Wenus (co oznacza płodność natury), od której wywodziła się Julia z rodu juliańskiego – według legendy przytoczonej przez Wincentego Kadłubka – założycielka miasta. Kozioł jest również symbolem miłości i Chrystusa. Czerwone tło symbolizuje siłę i władzę.

Dewizą Lublina jest Fidelitatem et Constantiam (łac. Wierność i Stałość), słowa, jakimi określił Lublin August II Mocny w przywileju nadanym miastu w 1703 roku. Król nadał miastu ten przywilej w związku z postawą Lublina, którego mieszczanie popierali Augusta II w trakcie wielkiej wojny północnej. Lublin został zrównany w prawach z Krakowem[73].

Hejnał Lublina jest grany od 1686 roku, z przerwami w latach 1939-1994, początkowo z wieży farnego kościoła św. Michała, następnie z wieży Bramy Krakowskiej, a aktualnie z balkonu Nowego Ratusza. Od roku 1994 jest grany codziennie o godzinie 12:00 przez Onufrego Koszarnego.

Klikonem Lublina jest Władysław Grzyb, operujący głosem o udokumentowanej sile ponad 80 decybeli[74]. Lublin jest jedynym miastem w Polsce[75][76] i jednym z kilku w Europie w których zachowała sie tradycyjna funkcja klikona miejskiego. Władysław Stefan Grzyb działa jako klikon od 1990 roku[77]. Najpierw określał się mianem "samozwańczego klikona królewskiego stołecznego grodu Lublin", a odkąd został członkiem brytyjskiej Starożytnej i Honorowej Gildii Krzykaczy Miejskich, uważa się za oficjalnego klikona Lublina[78].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Tablica z miastami partnerskimi na Ratuszu

Od 2001 roku miasto współpracuje z miejscowością Lublin w stanie Wisconsin w USA.

Miasta partnerskie Lublina
Miasto[79] Kraj Data podpisania umowy
 Nancy  Francja 1988
 Münster  Niemcy 1991
 Delmenhorst  Niemcy 1992
 Rishon Le Zion  Izrael 1992
 Lancaster  Wielka Brytania 1994
 Debreczyn  Węgry 1995
 Tilburg  Holandia 1996
 Łuck  Ukraina 1996
 Ługańsk  Ukraina 1996
 Starobielsk  Ukraina 1996
 Erie  Stany Zjednoczone 1998
 Viseu  Portugalia 1998
 Poniewież  Litwa 1999
 Windsor  Kanada 2000
 Pernik  Bułgaria 2001
 Alcalá de Henares  Hiszpania 2001
 Lwów  Ukraina 2004
 Iwano-Frankiwsk  Ukraina 2004
 Brześć  Białoruś 2009
 Jiaozuo  Chiny 2010
 Równe  Ukraina 2013
 Sumy  Ukraina 2013
 Nilüfer  Turcja 2014
 Tbilisi  Gruzja 2014

Osoby związane z Lublinem[edytuj | edytuj kod]

Honorowymi obywatelami Lublina są: Rocco Buttiglione, Marian Chojnowski, Wiesław Chrzanowski, Norman Davies, Rita Gombrowicz, Julia Hartwig, Jan Paweł II, Ryszard Kaczorowski, Wanda Półtawska, Bolesław Pylak i Irena Szczepowska.

Ambasadorami Kultury są m.in. muzycy: Marek Andrzejewski, Krzysztof Cugowski, Krzesimir Dębski, Urszula Kasprzak, Jan Kondrak, Beata Kozidrak, Romuald Lipko, Waldemar Malicki, Krzysztof Zalewski; dziennikarze: Ewa Dados, Jerzy Janiszewski; pisarze: Julia Hartwig, Jerzy Niemczuk, Henryk Pająk, Elżbieta Cichla-Czarniawska; aktorzy: Janusz Józefowicz, Ireneusz Krosny, Bohdan Łazuka, Monika Obara, Jerzy Rogalski, Elżbieta Skrętkowska; a także Anita Sokołowska, Tadeusz Wacław Budynkiewicz, Rita Gombrowicz, Andrzej Kot, Jarosław Koziara, Mariusz Maliszewski, Leszek Mądzik, Artur Popek i Marcin Wójcik.

Okręg wyborczy nr 6 do Sejmu RP obejmuje obszar Lublina i okolicznych powiatów. Wybiera się w nim 15 posłów. W wyborach do Senatu RP okręg wyborczy nr 16 pokrywa się z granicami Lublina, wybiera się w nim 1 senatora.

Media[edytuj | edytuj kod]

TVP Lublin zapewnia zaplecze medialne oraz oprawę wielu lubelskich festiwali
ACK Chatka Żaka, siedziba Radia Centrum

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

W Lublinie swoją siedzibę ma TVP Lublin.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Radio[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze plany uruchomienia rozgłośni radiowej w Lublinie pojawiły się jeszcze przed II wojną światową[80]. W 1927 roku Tygodnik Ilustrowany opublikował artykuł, w którym, powołując się na „Wielki plan rozbudowy sieci radiofonicznej w Polsce”, wskazał Lublin jako jedną z 12 siedzib rozgłośni radiowych. Wizji nie udało się jednak zrealizować przed 1939 rokiem.

10 sierpnia 1944 roku w Lublinie na bocznicy kolejowej z wagonowej radiostacji „Pszczółka” emisję rozpoczęło odrodzone Polskie Radio. 22 listopada 1944 roku dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego powołane zostało Przedsiębiorstwo Państwowe „Polskie Radio”, które nadawało z Lublina program w językach: polskim, francuskim, rosyjskim i angielskim. 1 marca 1945 roku zdecydowano o przeniesieniu nadawania audycji radiowych do Warszawy. Od tego czasu Lublin nie miał swojej rozgłośni.

Dopiero w 1957 roku rozpoczęła nadawanie (po próbach trwających od 1952 roku) rozgłośnia lokalna Polskiego Radia – Polskie Radio Lublin. W latach 50. XX wieku powstały także liczne radiowęzły zakładowe i studenckie. W 1964 roku Polskie Radio Lublin przeniosło się do nowej siedziby przy ul. Obrońców Pokoju 2, do nowoczesnych pomieszczeń emisyjnych.

W latach 1981–1982 rozgłośnia zawiesiła nadawanie programu z uwagi na stan wojenny w Polsce. W latach 80. XX wieku w Świdniku powstawały audycje opozycyjnego Radia Solidarność.

Przemiany ustrojowe roku 1989 przyniosły zmiany na lokalnym rynku radiowym. W grudniu 1992 roku powstały dwie komercyjne stacje radiowe – Radio Rytm i Radio Puls[81]. W 1994 roku powstała również rozgłośnia Radio Top, kierowana głównie do kobiet (ze względów ekonomicznych i formalno-prawnych zawiesiła działalność w 1996 roku), a także rozgłośnia archidiecezji lubelskiej – początkowo pod nazwą Katolickie Radio Lublin[81]. W roku 1995 Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej rozpoczął nadawanie programu Akademickiego Radia Centrum[81]. Ostatecznie Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, oprócz Polskiego Radia Lublin, przyznała koncesje czterem nadawcom: Radiu Rytm, Radiu Puls, Akademickiemu Radiu Centrum i Katolickiemu Radiu Lublin[82].

Proces formatowania rozgłośni radiowych i konsolidacji grup radiowych sprawił, że pod koniec lat 90. XX wieku lokalne rozgłośnie zostały związane programowo i kapitałowo z koncernami medialnymi. Radio Rytm zostało przejęte przez Zjednoczone Przedsiębiorstwa Rozrywkowe i w ramach Grupy Radiowej Time rozpoczęło nadawanie pn. Radio Eska Lublin. Radio Puls początkowo nadawało program pn. Twoje Radio Puls Złote Przeboje w ramach sieci tworzonej przez Grupę Radiową Agory, obecnie nadaje pn. Radio Złote Przeboje Puls. Katolickie Radio Lublin działało w ramach sieci Radio Plus, później jednak Archidiecezja lubelska zdecydowała nadawać program samodzielnie pod nazwą Radio eR.

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Ukazują się dzienniki: Kurier Lubelski i Dziennik Wschodni, tygodnik Nowy Tydzień, Lubelski Sport Express, czasopismo „Akcent”, prasa bezpłatna, informatory i lokalny dodatek Gazety Wyborczej.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dzieje Lublina. Próba syntezy. t. I, praca zbiorowa pod redakcją J. Dobrzański, J. Mazurkiewicz, Lublin 1965.
  2. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009 r. (GUS), [1].
  3. [2].
  4. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
  5. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42.
  6. Antoni Sozański, Wykład politycznej geografii, rządu i administracyi dawnej Polski przy końcu istnienia całego państwa (1648–1772), Kraków 1889, s. 5.
  7. Położenie. W: Lublin, Lwów – miasto filmowe. [on-line]. film.lublin.eu. [dostęp 25 lutego 2007].
  8. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 133. ISBN 83-04-02436-5.
  9. Przemysław Świątek: Lublin od Lubla, Kraków od Kraka. W: Koziołek [on-line]. koziolek.pl. [dostęp 25 lutego 2007].
  10. Kurier Lubelski – Ewa Matłaszewska.
  11. Jednak dotąd nie zostało to ostatecznie potwierdzone.
  12. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  13. Na pamiątkę wyzwolenia Lublina spod okupacji szwedzkiej jedna z ulic Lublina nosi jego imię za: Bernard Nowak: Lublin: przewodnik. Lublin: Test, 2000, s. 168. ISBN 83-7038-169-3. (opisana jako ul. Jana Sapiehy za: Lublin, ul. Jana Sapiehy (ang.). maps.google.com. [dostęp 5 maja 2009].).
  14. Pod przewodnictwem wojewody lubelskiego Kajetana Hryniewieckiego.
  15. Księgarnia Lubelskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Lublinie (1820-1827). Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”. [dostęp 2011-09-08].
  16. tnn.pl, Lublin 1918 – 1939.
  17. ?Dziś” 6/2000 str. 91.
  18. Józef Kasperek: Kronika wydarzeń w Lubinie w okresie okupacji hitlerowskiej. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1989, s. 33–35. ISBN 83-222-0491-4.
  19. „Bombardowanie Lublina przez lotnictwo sowieckie 11 V 1944”, Stefan Przesmycki: [3].
  20. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska 1944, Warszawa 1990, s. 30.
  21. Na obrazie MB Częstochowskiej w Archikatedrze pojawiły się łzy.
  22. Więcej o wydarzeniu: Magiczny Lublin – cud lubelski.
  23. M.P. z 1947 r. Nr 25, poz. 170
  24. Lublin po 1989, tnn.lublin.pl.
  25. LublinForum.com: 440 rocznica unii polsko-litewskiej.
  26. 1995-2007 Bank danych regionalnych GUS.
  27. Statystyka studentów UMCS.
  28. http://www.polskawliczbach.pl/Lublin, w oparciu o dane GUS.
  29. http://www.lublin.eu/Specjalna_Strefa_Ekonomiczna-1-298-3-347.html informacja o podstrefie na stronie Lublin.eu.
  30. lublin.eu: Rok dynamicznych inwestycji (pdf). [dostęp 7 grudnia 2011].
  31. PGE Elektrociepłownia Lublin-Wrotków sp. z o.o.: Firma. [dostęp 12 września 2009].
  32. PGE Elektrociepłownia Lublin-Wrotków sp. z o.o.: Urządzenia wytwórcze. [dostęp 12 września 2009].
  33. LublinForum.com: Odlewnia Ursus w Lublinie – etapy likwidacji (zdjęcia).
  34. Honker wstępnie sprzedany. Dziennik Wschodni, 25 maja 2009. [dostęp 19 sierpnia 2011].
  35. motofakty.pl: Honker i następca Lublina. [dostęp 2011-11-10].
  36. Dziennik Wschodni: Pasagon – nowy samochód z Lublina. Zobacz, jak wygląda (wideo). [dostęp 2011-11-10].
  37. a b Kurier Lubelski: Tchnęli nowe życie w lubelskiego Honkera. [dostęp 2009-05-24].
  38. Dziennik Wschodni: Pierwszy ursus z Lublina już w listopadzie. [dostęp 2011-11-10].
  39. Wirtualna Polska: Tak wygląda teraz Ursus!. [dostęp 2011-11-10].
  40. Dziennik Wschodni: W Lublinie będą montować ciągniki Ursus. Zaczną jesienią. [dostęp 2011-11-10].
  41. Ursus S.A.: Grand Tiger Pickup. [dostęp 2013-09-04].
  42. rolnik24.pl: Grand Tiger – solidny pikap w atrakcyjnej cenie. [dostęp 2011-11-10].
  43. UMCS w Lublinie: Czat z prof. dr hab. Wiesławem Kamińskim – Rektorem UMCS. [dostęp 22 marca 2010].
  44. Polska Kurier Lubelski: Rekord Lublina. [dostęp 24 sierpnia 2009].
  45. LublinForum.com: Ilumina Park Lublin (wizualizacja).
  46. Gray Office Park budynek A. Urbanity.pl. [dostęp 2010-09-23].
  47. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej: Zakład Technologii Światłowodów. [dostęp 21 kwietnia 2009].
  48. Kamil Krupa: Trolejbusy mogłyby jeździć nawet po deptaku. W: Kurier Lubelski [on-line]. lublin.naszemiasto.pl, 10 lutego 2009. [dostęp 25 lutego 2007].
  49. LublinForum.com: Będą nowe bilety elektroniczne w Lublinie.
  50. Mateusz Krasny: Stacja Lublin. W: Galeria Taboru PKP i LHS w południowo-wschodniej Polsce [on-line]. mkrasny.bilman.pl. [dostęp 25 lutego 2007].
  51. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112. uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
  52. Lublin: Radni zgodzili się na podział Centrum Kultury – 19 stycznia 2012.
  53. Tomasz Pietrasiewicz. Teatr mój widzę otwarty!
  54. „Spec od Nieskończoności” – artykuł „Polska. Kurier Lubelski”.
  55. Stolica Kultury 2016: Zostało pięć miast (pol.) [dostęp 14 października 2010].
  56. Polskie Radio.
  57. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 31 grudnia 2015. [dostęp 2015-09-23]. s. 63–75.
  58. LublinForum.com: Tour de Pologne w Lublinie-zdjęcia, wideo.
  59. Rejestr rezerwatów przyrody województwa lubelskiego, RDOŚ Lublin stan na 4 czerwca 2012. [dostęp 25-02-2014].
  60. Barbara Majewska: Powstaje Park Czuby. Na początek amfiteatr. W: Kurier Lubelski [on-line]. 2009-08-29. [dostęp 15 października 2009].
  61. Artur Jurkowski: Echo chce sprzedać miastu poligon. W: Kurier Lubelski [on-line]. 2009-04-23. [dostęp 15 października 2009].
  62. a b c Urząd Miasta Lublina: M. Doliny rzeczne. W: Program Rewitalizacji dla Lublina [on-line]. [dostęp 15 października 2009]. [PDF].
  63. Karolina Kuśmider (Forum Rozwoju Lublina): Science fiction na Podzamczu?. 2008-04-08. [dostęp 15 października 2009].
  64. Joanna Biegalska: Powstanie park przy ul. Zawilcowej. W: Kurier Lubelski [on-line]. 2009-09-01. [dostęp 15 października 2009].
  65. Społeczność Hosanna uczy angielskiego.
  66. Samorząd Miasta Lublin (inf. Serwisu Archidiecezji Lubelskiej): Centrum im. Sługi Bożego Jana Pawła II powstanie w Lublinie. W: Wieści z ratusza – Archiwum / 2006 [on-line]. 2006-03-17. [dostęp 12 sierpnia 2009]. Budowa Centrum Jana Pawła II ruszyła w 2009 r. Archidiecezja Lubelska: Centrum Jana Pawła II w Lublinie. 2009. [dostęp 5 października 2009].
  67. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 22 maja 2014.
  68. Lista uchwał w sprawie dzielnic miasta.
  69. LublinForum.com: Wybory prezydenckie w Lublinie: Oficjalne wyniki. Żuk prezydentem.
  70. Obwieszczenie Komisarza Wyborczego z dnia 21 listopada 2014 r. o wynikach wyborów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast na obszarze województwa. pkw.gov.pl. [dostęp 2015-09-21].
  71. Samorząd Miasta Lublin. www.um.lublin.pl. [dostęp 2015-09-21].
  72. Stanisław Turski: Herb, flaga, hejnał, logo Lublina. W: Lubelski Ośrodek Informacji Turystycznej [on-line]. www.loit.lublin.pl. [dostęp 25 lutego 2007].
  73. JAXA: Sztandar dla miasta, łańcuch dla prezydenta. W: Kurier Lubelski [on-line]. www.kurierlubelski.pl, 20 września 2007. [dostęp 25 lutego 2007].
  74. MOUL: Słuchajcie, Mieszczki i Mieszczanie! Kurier się przeprowadził!. [dostęp 3 marca 2009].
  75. Urząd Miasta Kalisz: Noc magii i życzeń – Urodziny Miasta. [dostęp 3 marca 2009].
  76. Sukces Polaka w zawodach krzykaczy miejskich o palmę pierwszeństwa na świecie. [dostęp 3 marca 2009].
  77. Klikon Miasta Lublin. [dostęp 3 marca 2009].
  78. Marcin Bielesz: Zrzutka na klikona. [dostęp 3 marca 2009].
  79. Miasta partnerskie i zaprzyjaźnione (strona samorządu miasta Lublin)). [dostęp 15 grudnia 2014].
  80. Kalendarium – Radio i TV w Lublinie. Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN. [dostęp 2010-08-16].
  81. a b c Stanisław Fornal: Anteny nad Bystrzycą. Wydawnictwo Radia Lublin, 1997.
  82. Koncesje na rozpowszechnianie programów radiowych drogą naziemną. KRRiTV. [dostęp 2010-06-28].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Historia Lublina w zarysie 1317-1968 – praca zbiorowa pod redakcją Henryka Zinsa; Lublin 1972; ISBN – brak
  • Historia miasta Lublina: informator do wystawy stałej w Muzeum Historii Miasta Lublina – Jadwiga Chmielak, Grażyna Jakimińska, Marta Polańska; Lublin 2000; ISBN – brak
  • Materiały do historii miasta Lublina 1317-1792 – Jan Riabinin; Lublin 1938; ISBN – brak
  • Lublin: dzieje miasta. T. 2, XIX i XX wiekTadeusz Radzik; Lublin 2000
  • Lublin wczesnośredniowieczny – Andrzej Rozwałka, Rafał Niedźwiadek, Marek Stasiak; 2006, ISBN 978-83-7436-054-8.
  • Lublin w dziejach najnowszych – Waldemar Kozyra; Lublin 2002; ISBN 83-227-1949-3.
  • Żydzi w Lublinie: materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina – praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Radzika; Lublin 1995
  • Materiały źródłowe do dziejów Żydów, tom 3. W księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV i Jana Kazimierza Wazów 1633-1669Henryk Gmiterek, Lublin 2006; ISBN 83-227-2485-3.
  • Polska Lubelska 1944Tadeusz Żenczykowski, 1987, ISBN 83-86225-45-9.
  • Lublin. Pamięć i pamiątki. Przywileje królewskie miasta Lublina XIV-XVIII w. w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie – oprac. Justyna Kliszewska, Józef Kus; wydawca: Archiwum Państwowe; Lublin 1997; ISBN – brak
  • Trakt Kraków-Lublin-Wilno, Samorząd Miasta Lublin
  • Hitlerowskie więzienie na Zamku w Lublinie 1939-1944 – praca zbiorowa pod redakcją Zygmunta Mańkowskiego; Lublin 1988; ISBN 83-222-0446-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]