Ludowa Republika Bułgarii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Народна република България
Ludowa Republika Bułgarii
Carstwo Bułgarii 1946–1990 Bułgaria
Flaga Bułgarii
Godło Bułgarii
Flaga Bułgarii Godło Bułgarii
Położenie Bułgarii
Język urzędowy język bułgarski
Stolica Sofia
Typ państwa republika ludowa
Ostatnia głowa państwa prezydent (ostatni) Żelu Żelew
Ostatni szef rządu premier (ostatni) Andrej Łukanow
Powierzchnia
 • całkowita

111 000 km²
Liczba ludności (1989)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

8 990 000
osób/km²
Jednostka monetarna lew
Data powstania 15 września 1946
Przekształcenie w Republikę Bułgarii 15 listopada 1990
Strefa czasowa UTC +1 - zima
UTC+2 - lato

Ludowa Republika Bułgarii (bułg. Народна република България) – oficjalna nazwa Bułgarii w okresie rządów Bułgarskiej Partii Komunistycznej.

Nazwa ta obowiązywała od 15 września 1946 do 15 listopada 1990 kiedy to zastąpiono ją nazwą Republika Bułgarii.

Historia[edytuj]

Republika ludowa powstała 15 września 1946 roku. Przemianę Bułgarii w republikę ludową (po ówczesnej likwidacji monarchii i opozycji) przeprowadził premier Kimon Georgiew i popierająca go Bułgarska Partia Robotnicza[1]. W nowym państwie rzeczywistą władzę objął premier i sekretarz generalny BPR Georgi Dymitrow. Od początku istnienia państwa pełnia władzy należała do ponadpartyjnej organizacji Front Ojczyźniany (bułg. Отечествен фронт) której sztandarowym przedstawicielem była powstała w 1948 roku Bułgarska Partia Komunistyczna[2][3].

Dymitrow sprawował rządy polegające na wdrożeniu w Bułgarii ustroju stalinowskiego, przeprowadzając dalszą likwidację opozycji oraz prowadząc politykę niesamodzielnej współpracy z ZSRR. Znaczącą zmianę w relacjach międzynarodowych ludowej Bułgarii przyniosło zwycięstwo komunistów w Jugosławii, coraz poważniej rozważana była możliwość powołania federacji obu państw (Federacja Bałkańska). Josip Broz Tito opowiadał się przy tym za nadaniem Bułgarii statusu kolejnej jugosłowiańskiej republiki, podczas gdy Dymitrow chciał związków dwóch równorzędnych podmiotów - w efekcie w 1947 oba kraje podpisały jedynie umowę sojuszniczą[4].

Partii nie ominęły też charakterystyczne dla tego okresu czystki we własnych szeregach - w kwietniu 1949 wicepremier rządu Trajczo Kostow został odwołany ze stanowiska a następnie oskarżony o szpiegostwo i skazany na śmierć po pokazowym procesie[5].

Dymitrow zmarł w 1949 roku, według niektórych źródeł ostał zabity na rozkaz radzieckiego dyktatora Józefa Stalina który w ostrych słowach krytykował politykę prowadzoną przez Bułgarię[6].

Po śmierci Dymitrowa na czele partii i państwa na krótko stanął Wasił Kołarow zastąpiony w 1950 roku przez Wyłko Czerwenkowa. Czerwenkow rządził na wzór stalinowski i rozwinął kult swojej osoby[7]. W okresie pełnienia przez niego urzędu premiera kontynuowano rozpoczętą w 1949 kolektywizację rolnictwa, która w 1952 objęła 60% gruntów rolnych[8]. W 1953 Czerwenkow ogłosił zmianę kursu gospodarczego, zapowiadając zwiększenie inwestycji w dobra konsumpcyjne i budownictwo mieszkaniowe, przy zmniejszeniu tempa rozwoju przemysłu ciężkiego[9]. Po śmierci Stalina, pod naciskiem nowych władz ZSRR, Czerwenkow częściowo złagodził kurs polityki wewnętrznej, ogłaszając w lipcu 1953 amnestię dla więźniów politycznych. W roku następnym na V zjeździe partyjnym Todor Żiwkow zażądał, by partia - na wzór radziecki - podjęła walkę z kultem jednostki[10]. W kwietniu 1956 jego działalność skrytykowało w podobnym duchu plenum KC BPK[11]. Urząd premiera zyskał wtedy Anton Jugow. Z poparciem Nikity Chruszczowa Todor Żiwkow stopniowo do 1962 pozbawił Czerwenkowa wszystkich stanowisk i usunięty z partii[7].

Pod rządami Żiwkowa w BPK osądzono i odsunięto od władzy Czerwenkowa i Jugowa, wypuszczono na wolność więźniów politycznych a także zrehabilitowano Trajcza Kostowa[12][13]. Oficjalnie potępiono kult jednostki i skrytykowano błędy popełnione w minionych latach. Liberalne reformy Żiwkowa nie spodobały się ortodoksom partyjnym. Gdy Żiwkow w czasie rozłamie radziecko-chińskim w 1965 roku poparł stronę ZSRR, nastawieni prochińsko konserwatywni działacze partii podjęli się nieudanej próby puczu rozbitej przez rząd[14].

Rządy komunistów bułgarskich wywarły znaczący wpływ na gospodarkę narodową. Na mocy specjalnej uchwały z końca 1946 niemal wszystkie krajowe przedsiębiorstwa zostały znacjonalizowane. W kraju rozpoczął się proces szybkiej industrializacji .Pod rządami BPK bułgarska gospodarka narodowa rozwijała się stosunkowo stabilnie do lat 80. Bezrobocie było bardzo znikome, jednak utrzymanie go na niskim poziomie wiązało się ze wzrostem biurokracji i spadkiem efektywności pracy. Utrzymanie stabilnej produkcji było możliwe dzięki współpracy z ZSRR. Związek Radziecki otworzył swój rynek dla bułgarskich wyrobów, zapewnił dostawy ważnych surowców po preferencyjnych cenach, a także udzielał Bułgarii bezzwrotnej pomocy. Ceną za te korzyści było całkowite uzależnienie polityczne i gospodarcze Ludowej Republiki Bułgarii od ZSRR, które w końcu lat 80. przyczyniło się do kryzysu gospodarczego w kraju[15].

Żiwkow w latach 80. BPK zainicjował tzw. proces odrodzenia, którego przejawem była m.in. przymusowa zmiana turecko brzmiących imion i nazwisk na bułgarskie. Represje ze strony komunistów dosięgnęły znaczną część Turków[16].

Po 1985, pod wpływem reform w ZSRR zainicjowanych przez Michaiła Gorbaczowa, bułgarski rząd prowadził politykę tzw. głasnosti i pieriestrojki. W jej ramach zliberalizowano gospodarkę,wprowadzono nową ordynację wyborczą, zezwalającą na zgłaszanie większej liczby kandydatów niż jest miejsc do obsadzenia oraz przeprowadzono rehabilitację ofiar stalinizmu. Zmiany te nie były w stanie uratować gospodarki narodowej, która od lat 80. tkwiła w stagnacji. W 1988 roku powstały pierwsze opozycyjne wobec BPK ugrupowania. 10 listopada 1989 plenum KC BPK zdecydowało o dymisji Todora Żiwkowa z funkcji sekretarza generalnego. Datę tę uważa się dziś za początek transformacji ustrojowej w Bułgarii. Żiwkow wkrótce po dymisji został aresztowany. Następca Żiwkowa, Petyr Mładenow obrał kurs ku demokratyzacji i gospodarce rynkowej. Mładenow prowadził liberalną politykę otwartą na dialog z opozycją. 15 grudnia tego samego roku komunistyczny rząd ogłosił amnestię wobec więźniów politycznych a 29 grudnia cofnął przepisy represjonujące mniejszość turecką. Na początku roku rozpoczął dialog z opozycją skupioną w koalicji Związek Sił Demokratycznych. 15 stycznia partia komunistyczna zdecydowała o zniesieniu z konstytucji zapisu o przewodniej roli partii a w kolejnym miesiącu w ramach liberalizacji gospodarki pozwolono na prowadzenie prywatnej gospodarki rolnej[17][18][19].

W kwietniu 1990 roku w miejsce partii komunistycznej utworzona została centrolewicowa Bułgarska Partia Socjalistyczna. Mładenow poprowadził socjalistów do startu w wyborach do Wielkiego Zgromadzenia Narodowego które okazały się dla postkomunistycznego ugrupowania sukcesem. 15 listopada 1990 roku na łamach przemian ustrojowych zlikwidowano republikę ludową[20][18][19].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Wasilewski ↓, s. 278–279.
  2. Zarys historii Frontu Ojczyźnianego w dzienniku Дума z dn. 21.09.2007 (bułg.)
  3. Румен Даскалов Debating the Past: Modern Bulgarian History : from Stambolov to Zhivkov s. 240
  4. Czekalski ↓, s. 198–199.
  5. Czekalski ↓, s. 204.
  6. A. Awtorchanow, Zagadka śmierci Stalina. Spisek Berii, Wydawnictwo LTW, 2002.
  7. a b People in history - The smelting of Bulgaria's Stalin
  8. Czekalski ↓, s. 210.
  9. Czekalski ↓, s. 212.
  10. Czekalski ↓, s. 206–207.
  11. Czekalski ↓, s. 338.
  12. Wasilewski ↓, s. 280–281.
  13. Martin McCauley & Stephen Carter, Leadership and Succession in the Soviet Union, Eastern Europe, and China, M.E. Sharpe, 1986, s. 143
  14. Crampton, R.J. (2005). A Concise History of Bulgaria. New York: Cambridge University Press. s. 193.
  15. Christo Christow: Съдебен архив разкрива фалитите на комунизма (w tłum. Archiwum sądowe ujawnia bankructwa komunizmu). Artykuł w gazecie Дневник.бг z dn. 1 listopada 2007.
  16. Alex Axelrod, Charles Phillips Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, wyd. Politeja, Warszawa 2000, s. 626
  17. Instytut Pamięci Narodowej: Bułgaria (pol.). rok1989.pl. [dostęp 2016-03-03].
  18. a b Oxford Wielka Encyklopedia Świata. T. 2. Poznań: Oxford Educational, 2004, s. 235-236. ISBN 83-7325-542-7.
  19. a b Bułgaria. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2016-03-03].
  20. Thompson, Wayne C. (2008). The World Today Series: Nordic, Central and Southeastern Europe 2008. Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications. ISBN 978-1-887985-95-6.

Bibliografia[edytuj]