Ludwik Zamenhof

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ludwik Łazarz Zamenhof
Ilustracja
Ludwik Zamenhof w 1904 r.
Data i miejsce urodzenia 15 grudnia 1859
Białystok
Data i miejsce śmierci 14 kwietnia 1917
Warszawa
Zawód okulista
Narodowość żydowska
Rodzice Markus i Rozalia
Małżeństwo Klara Zamenhof
Dzieci Adam, Zofia i Lidia
Zamenhof subskribo.svg
Odznaczenia
Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Krzyż Komandorski Orderu Izabeli Katolickiej (Hiszpania)

Ludwik Łazarz Zamenhof, właściwie Eliezer Lewi Samenhof (jid. לײזער לוי זאַמענהאָף, esp. Ludoviko Lazaro Zamenhof; ur. 15 grudnia 1859 w Białymstoku, zm. 14 kwietnia 1917 w Warszawie) – żydowski[1] lekarz okulista, inicjator esperanto.

Życiorys[edytuj]

Urodził się w rodzinie żydowskiej w Białymstoku, od 1807 znajdującym się na terytorium Imperium Rosyjskiego, w domu znajdującym się przy ulicy Zielonej 6 (obecnie ulica Zamenhofa), róg ul. Białej[2]. Jego rodzicami byli Markus i Rozalia z domu Sofer. Miał dziesięcioro rodzeństwa: Fejglę, Gitlę, Sorę Dworę, Feliksa, Hersza, Henryka, Minę, Leona, Aleksandra i Idę. W domu mówiono w jidysz, a drugim językiem był rosyjski, lub (jak podają biografowie A. Zakrzewski, E. Wiesenfeld) polski. Dzieciństwo małego Ludwika upłynęło w środowisku wielonarodowościowej społeczności Białegostoku, złożonej głównie z Żydów, Polaków, Rosjan i Niemców. Mając 10 lat, napisał dramat Wieża Babel, czyli tragedia białostocka w pięciu aktach; uważał bowiem, że główną przyczyną nieporozumień i sporów między ludźmi jest bariera językowa. Jeden, wspólny język miał być jej rozwiązaniem.

W wieku 13 lat zakończył naukę w białostockim chederze i od jesieni 1869 uczęszczał do miejscowego gimnazjum (obecnie VI Liceum Ogólnokształcące im. Króla Zygmunta Augusta)[3].

Ludwik Zamenhof, ok. 1879

W latach 1879-1881 studiował medycynę w Moskwie. Po zamachu na cara Aleksandra II w 1881, z powodu narastającego antysemityzmu wrócił do Warszawy, gdzie kontynuował studia (1881-1885). Specjalizował się w okulistyce w Wiedniu (1886).

Miejsce, gdzie znajdował się dom przy ul. Zielnej 6 w Białymstoku, w którym w 1859 urodził się Ludwik Zamenhof. Widoczna tablica pamiątkowa na budynku (ul. Zamenhofa 26), nad nią esperancki mural
Tablica pamiątkowa przy ul. Zamenhofa 26 w Białymstoku
Tablica pamiątkowa przy ul. Zamenhofa 5 w Warszawie
Awers medalu poświęconego Zamenhofowi (proj. J. Gosławski)

Już w czasie nauki w gimnazjum w Warszawie, Zamenhof stworzył pierwszą, prymitywną wersję swojego języka – Lingwe Uniwersala (1878). W ciągu kilku lat stworzył trzy kolejne wersje języka. Unikając błędnych założeń wcześniejszych projektów i opierając się na gruntownej znajomości wielu języków narodowych, w roku 1885 Zamenhof ukończył projekt języka międzynarodowego znanego w dzisiejszej formie.

Ludwik Zamenhof czyta wstęp swojej pierwszej książki w języku esperanto

Po ukończeniu studiów pracował jako okulista w Warszawie, jednak jego pasją pozostawały języki. 26 lipca 1887 roku, po dwóch latach szukania wydawcy, ukazała się rosyjskojęzyczna książka Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny, pod pseudonimem Doktoro Esperanto, oznaczającym „mającego nadzieję doktora”. Słowo to przyjęło się z czasem jako nazwa samego języka. Wydanie książki możliwe było dzięki pomocy finansowej Aleksandra Silbernika, ojca Klary Silbernik, przyszłej żony Zamenhofa. W tym samym roku podręcznik wydano po polsku, francusku, niemiecku i angielsku.

Wkrótce po wydaniu podręcznika, ze świata zaczęły docierać sygnały o ogromnej prostocie i użyteczności języka. Umożliwiał on oddanie najróżniejszych odcieni myśli ludzkiej, co potwierdziły tysiące publikacji naukowych i literackich, m.in. pełny przekład Pana Tadeusza. Mimo początkowego sceptycyzmu, uprzedzeń, a nawet świadomego sabotowania esperanto przez władze francuskie na rzecz własnego języka, projekt Zamenhofa zdobywać zaczął coraz większą popularność, mając miłośników nawet wśród lingwistów. Zaczęły powstawać pierwsze kluby esperanckie (pierwszy w Norymberdze, następnie kolejne w całej Europie).

W roku 1905 we francuskim mieście Boulogne-sur-Mer miał miejsce pierwszy Światowy Kongres Esperanto, gdzie podpisano deklarację dotyczącą esperantyzmu, podkreślaną przez Zamenhofa w kolejnych przemowach inaugurujących Kongresy. W drodze przez Paryż odznaczono Zamenhofa Orderem Legii Honorowej oraz podświetlono na jego cześć wieżę Eiffla. Dzięki pieniądzom płaconym przez esperancką gazetę La Revuo za współpracę, mógł uczestniczyć we wszystkich przyszłych kongresach, nawet tym w Waszyngtonie (1910). Począwszy od Kongresu w Dreźnie, przed wojną były one organizowane pod patronatem przywódców państw europejskich.

Oprócz potrzeby rozwiązania problemu wspólnego języka, Zamenhofa martwił podział ludzi z powodów religijnych. W 1901 wydał pod pseudonimem „Homo sum” (Człowiekiem jestem) książkę pt. „Hilelizm jako rozwiązanie kwestii żydowskiej”. Hilelizm zakładał zbliżenie Żydów do wyznawców innych religii – poza byciem wyznawcami judaizmu, powinni oni służyć państwu, w którym mieszkają, religia i język powinny być sprawami prywatnymi. Hilelizm został źle przyjęty przez Żydów, ale także esperantystów, traktujących ideę jako prywatną sprawę autora. W 1906 zmodyfikował nieco pogląd na kwestię religii – nowo powstała idea homaranizmu zakładała pełne zjednoczenie wszystkich narodów, istnienie wspólnego języka i religii, a kierowana była początkowo głównie do esperantystów. Zamenhof nie znalazł jednak poparcia na świecie dla swojej idei.

W 1913 roku wysunięto kandydaturę Zamenhofa do Nagrody Nobla.

Ludwik Zamenhof zmarł 14 kwietnia 1917 roku. Został pochowany 16 kwietnia na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 10, rząd 2)[4]. Autorem jego nagrobka był Mieczysław Lubelski[5]. Uroczystą, pożegnalną mowę wygłosił rabin i kaznodzieja Wielkiej Synagogi na Tłomackiem, Samuel Poznański: „Przyjdzie chwila, że cała polska ziemia zrozumie, jaką promienną sławę dał ten wielki syn swojej ojczyźnie...”[6].

Odznaczenia[edytuj]

Inne[edytuj]

  • W działalności publicystycznej Zamenhof posługiwał się pseudonimami D-ro Esperanto, Unuel (Unu el la popolo – jeden z ludu), Gofzamen i Anna R. Jest autorem antologii tekstów literackich przetłumaczonych na esperanto pt. Fundamenta krestomatio... (1904), wśród licznych tłumaczeń należy wyróżnić całościowe tłumaczenie Starego Testamentu.
  • Zainicjowany przez Ludwika Zamenhofa ruch esperancki szybko rozprzestrzeniał się na świecie, a jego twórca zrzekł się wszelkich należnych mu praw, oddając esperanto na użytek całej ludzkości.
  • Na całym świecie istnieją setki obiektów (ulice, place itp.) nazwanych imieniem Ludwika Zamenhofa i esperanto – w tym dwie planetoidy pomiędzy Jowiszem a Marsem.
  • Dom rodzinny Ludwika Zamenhofa, dedykowany mu pomnik oraz Centrum im. Ludwika Zamenhofa oznaczono jako punkty otwartego w czerwcu 2008 Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku opracowanego przez grupę doktorantów i studentów UwB – wolontariuszy Fundacji Uniwersytetu w Białymstoku[9]. Punkty te zamieszczono również na otwartym w czerwcu 2009 roku przez firmę Landbrand Szlaku esperanto i wielu kultur[10].
  • 15 grudnia obchodzony jest jako Dzień Ludwika Zamenhofa.
  • Podczas 38. sesji Konferencji Generalnej UNESCO która odbyła się od 3 do 18 listopada 2015 roku uchwalono, że między innymi setna rocznica śmierci Ludwika Zamenhofa (w 2017 roku) będzie obchodzona pod auspicjami UNESCO[11]
  • Nazwiskiem Zamenhofa nazwano planetoidę (1462) odkrytą w 1938 r.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. "W razie, gdybyście koniecznie musieli mówić o mojej osobie, możecie mnie nazywać synem polskiej ziemi (nikt bowiem nie może zaprzeczyć, że ziemia, w której spoczywają oboje moi rodzice i na której stale pracuję i zamierzam pracować do śmierci jest moim domem, choć nie jestem nacjonalistą), lecz nie nazywajcie mnie Polakiem, aby nie mówiono, że - dla przyjmowania zaszczytów - nałożyłem maskę narodu, do którego nie należę". Źródło: list Zamenhofa do Komitetu Organizacyjnego 8. Światowego Kongresu Esperantystów w Krakowie, 1912 r.
  2. Zbigniew Romaniuk, Tomasz Wiśniewski: Zaczęło się na Zielonej. O Ludwiku Zamenhofie, jego rodzinie i początkach esperanta. Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2012, s. 10. ISBN 978-83-61253-61-7.
  3. Zbigniew Romaniuk, Tomasz Wiśniewski: Zaczęło się na Zielonej. O Ludwiku Zamenhofie, jego rodzinie i początkach esperanta. Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2012, s. 14. ISBN 978-83-61253-61-7.
  4. Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie. Warszawa: Rokart, 2003. ISBN 83-916419-3-7.
  5. Henryk Kroszczor: Cmentarz żydowski w Warszawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 26. ISBN 83-01-04304-0.
  6. Pan Bóg poparł Zamenhofa – Szukamy Polski.
  7. CLZ – Biografia Ludwika Zamenhofa (pol.) [dostęp 2011-12-10].
  8. Historia de los grupos de Esperanto – EL Movimiento Eesperantista en Valencia (hiszp.) [dostęp 2011-12-10].
  9. Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku [dostęp 25 lipca 2009].
  10. Szlak esperanto i wielu kultur [dostęp 25 lipca 2009].
  11. 38. Sesja Konferencji Generalnej UNESCO (3-18 listopada 2015 r.). [dostęp 2015-12-14]. [zarchiwizowane z tego adresu].

Bibliografia[edytuj]

  • Walter Żelazny: Ludwik Zamenhof. Życie i dzieło. Recepcja i reminiscencje. Wybór pism i listów. Kraków: Nomos, 2012, s. 291. ISBN 978-83-7688-089-1
  • Agnieszka Jagodzińska, Ewa Geller (opracowanie merytoryczne zarysu gramatyki języka nowożydowskiego): Ludwik Zamenhof wobec "kwestii żydowskiej". Wybór źródeł (przekład Agnieszka Jagodzińska, Aleksandra Kazuń). Kraków-Budapeszt: Wydawnictwo Austeria, 2012, s. 292. ISBN 978-83-61978-91-6
  • Henryk Kroszczor: Cmentarz Żydowski w Warszawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 26. ISBN 83-01-04304-0.

Linki zewnętrzne[edytuj]