Lukas Foss

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Lukas Foss
Ilustracja
Lukas Foss dyryguje na UCLA (1960)
Imię i nazwisko Lukas Fuchs
Data i miejsce urodzenia 15 sierpnia 1922[a].
Berlin
Data i miejsce śmierci 1 lutego 2009
Nowy Jork
Instrumenty fortepian
Gatunki muzyka poważna
Zawód kompozytor, dyrygent, pianista, pedagog
Aktywność 1937–2009

Lukas Foss, właśc. Lukas Fuchs (ur. 15 sierpnia 1922 w Berlinie, zm. 1 lutego 2009 w Nowym Jorku) – amerykański kompozytor, dyrygent, pianista i pedagog muzyczny żydowskiego pochodzenia. Przedstawiciel wielu nurtów stylistycznych, od serializmu i muzyki elektronicznej do minimalizmu i improwizacji.

Choć na tle współczesnej muzyki europejskiej twórczość kompozytorska Fossa jest odbierana jako dość konwencjonalna, na gruncie amerykańskim cieszy się dużą popularnością i uznaniem. Jest tak za sprawą jego żywiołowej ekspresji, biegłości technicznej rzemiosła kompozytorskiego, wirtuozowskich pierwiastków w utworach fortepianowych, a także przewrotnego zaprawiania muzyki barokowejklasycystycznej modernizmem, a modernizmuamerykańskim folklorem[1][2]. Brytyjski muzykolog Wilfred Mellers określił twórczość Fossa mianem „kieszonkowej historii muzyki amerykańskiej XX wieku”[3].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako Lukas Fuchs[b], w rodzinie żydowskiej. Jego ojcem był filozof i uczony Martin Foss (1889–1968), matką – Hilde (z domu Schindler), artystka malarka[4][5]. Brat Lukasa, starszy od niego o 2 lata Oliver (1920–2002), również został artystą malarzem[6]. Lukas, uznany za cudowne dziecko, swoją edukację muzyczną zaczął już w wieku 6 lat[7].

Wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Jego pierwszym nauczycielem gry na fortepianie i teorii muzyki był Julius Goldstein-Herford. W 1933, gdy naziści doszli w Niemczech do władzy, rodzina Fuchsów wyjechała do Paryża. Tam młody Lukas przez 4 lata studiował w konserwatorium paryskim u Lazare'a Lévy’ego (fortepian), Louisa Moyse'a (flet), Noëla Gallona (kompozycję) i Feliksa Wolfesa (orkiestrację)[8][2]. W 1937 wraz z rodziną wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. 15-letni Lukas Foss został przyjęty na studia w prestiżowym Curtis Institute of Music w Filadelfii. Jego głównymi nauczycielami byli: pianistka Isabelle Vengerov, dyrygent Fritz Reiner oraz kompozytorzy Rosario Scalero i Randall Thompson. Studia te ukończył z wyróżnieniem, po czym kontynuował naukę dyrygentury u Siergieja Kusewickiego w Berkshire Music Center w Tanglewood oraz kompozycji u Paula Hindemitha w Tanglewood i na Uniwersytecie Yale’a. W latach 1944–1950 współpracował z Bostońską Orkiestrą Symfoniczną jako pianista koncertujący. Następne trzy lata spędził w Rzymie jako stypendysta American Academy(ang.) (Rome Prize) i Fundacji Fulbrighta (Fulbright Fellowship).

Działalność pedagogiczna[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do kraju w 1953 objął, po Arnoldzie Schönbergu, katedrę kompozycji i dyrygentury na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Nie był jednak kontynuatorem wielkiego poprzednika. Promował strategię teorii gier w kompozycjach oraz kontrolowaną improwizację[3], uwalniającą od „tyranii zapisu nutowego[2]. W 1957, wprowadzając swoje idee w czyn, założył Improvisation Chamber Ensamble, dający studentom możliwość eksperymentowania zarówno z jego kompozycjami, jak i z muzyką innych twórców[7]. Koncepcje dydaktyczne Fossa oraz sposób ich wdrażania sprawiły, że stał się wielce szanowanym i lubianym pedagogiem. Wykładał w Tanglewood Music Center, był kompozytorem rezydentem na Uniwersytecie Harvarda, w Manhattan School of Music, w Uniwersytecie Carnegiego i Mellonów, Uniwersytecie Uniwersytet Yale’a i Uniwersytecie Bostońskim. W 1983 został wybrany na członka Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury[9] Od 1991 był wykładowcą teorii muzyki i kompozycji w School for the Arts przy Boston University[10][11].

Działalność dyrygencka[edytuj | edytuj kod]

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Uprawiał niemal wszystkie ważniejsze formy muzyki instrumentalnej i wokalno-instrumentalnej, poczynając od dużych utworów orkiestrowych (koncerty, symfonie), poprzez utwory kameralne i solowe, a na scenicznych (opery, balety) i chóralnych kończąc.

W ujęciu stylistycznym twórczość Fossa można podzielić na trzy okresy[2][11][15][16]:

  • wczesny okres neoklasycystyczny (1937–1956), który był tonalny i eklektyczny, z płynnym przemieszczaniem się stylów, często inspirowany elementami amerykańskiej muzyki popularnej
  • środkowy okres eksperymentalny, zwany też awangardowym (1956–1980), będący poszukiwaniem nowych środków wyrazu – poprzez serializm, minimalizm, aleatoryzm, mikrotonowość – a także fascynacją chaosem i muzyczną dekonstrukcją
  • późny okres, łączący doświadczenia obu wcześniejszych okresów (1980–2009), który był powrotem do tonalnego, łagodniejszego stylu neoklasycystycznego, co nie oznaczało zaniechania dalszego poszukiwania nowych wyrazów artystycznych.

Wybrane kompozycje[edytuj | edytuj kod]

  • The Prairie (1943), kantata na 4 głosy solowe, chór i orkiestrę
  • Gift of the Magi (1944), balet
  • Song of Songs (1946), na sopran lub mezzosopran i orkiestrę
  • Recordare (1948), elegia na śmierć Gandhiego
  • The Jumping Frog of Calaveras County (1949), opera komiczna
  • Preludium D-dur (1949), na fortepian
  • II Koncert fortepianowy (1951)
  • Griffelkin (1953-55), opera baśniowa w 3 aktach
  • Introductions and Good-Byes (1959-60), 9–minutowa opera komiczna
  • Time Cycle (1960), na sopran i orkiestrę
  • Baroque Variations (1960) na orkiestrę
  • Echoi (1961-1963), na klarnet, wiolonczelę, perkusję i fortepian
  • Koncert wiolonczelowy (1966)
  • Paradigm (1968), na elektryczną gitarę, perkusję i 3 inne instrumenty
  • Geod (1969), dla dyrygenta głównego i 4 subdyrygentów, chóru i 4 grup orkiestry
  • Koncert na perkusje i orkiestrę (1974)
  • III Kwartet smyczkowy (1975)
  • Thirteen Ways of Looking at a Blackbird (1978), na sopran i zespół kameralny
  • Night Music for John Lennon (1980-1981)
  • For Lenny (Variation on NY, NY) (1988)
  • Renaissance Concerto (1985), na flet i orkiestrę
  • Tashi (1986), na klarnet, fortepian i kwartet smyczkowy
  • Elegy for Anne Frank (1989)
  • Koncert fortepianowy na lewą rękę (1993)
  • IV Symfonia „Window to the Past” (1995), na orkiestrę
  • V Kwartet smyczkowy (2000)

Ważniejsze nagrody[edytuj | edytuj kod]

  • W 1944, mając 22 lata, został laureatem New York Critics Circle Award za kantatę Prairie, której premierowe nowojorskie wykonanie pod dyrekcją Roberta Show, miało miejsce w Collegiate Chorale[17].
  • W 1945 został najmłodszym w historii kompozytorem, który otrzymał nagrodę Guggenheima (Guggenheim Fellowship).
  • W latach 1950–52 studiował w Rzymie po otrzymaniu grantu Fulbrighta (1950–52) oraz nagrody (stypendium) Rome Prize[c] ufundowanej przez prestiżową American Academy w Rzymie.
  • W 1954 ponownie został laureatem New York Critics Circle Award za II koncert fortepianowy.
  • W 1961 po raz trzeci otrzymał New York Critics Circle Award, tym razem za Time Cycle na sopran i orkiestrę; premiera miała miejsce w Filharmonii Nowojorskiej pod dyrekcją Leonarda Bernsteina.
  • W maju 2000 został uhonorowany złotym medalem Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury za całokształt pracy artystycznej.
  • Laureat 7 tytułów doctora honoris causa[9]

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Żoną Lukasa Fossa była Cornelia Brendel, urodzona w Berlinie amerykańska artystka malarka, córka historyków sztuki Otto Brendela i Marii Weigert Brendel. Para poznała się w 1949 w American Academy w Rzymie i pobrała w 1951[18]. Mieli dwoje dzieci: filmowca dokumentalistę Christophera Brendela Fossa[19] oraz aktorkę Elizę Foss[20]. Lukas i Cornelia byli w separacji przez prawie 5 lat (1968–1972), kiedy to Cornelia była w związku z kanadyjskim pianistą Glennem Gouldem i wraz z dziećmi mieszkała w Toronto. Ostatecznie wróciła do męża. W 2009 powstał pełnometrażowy film dokumentalny Życie wewnętrzne Glenna Goulda[21][22][23], którego spora część poświęcona jest temu związkowi. W filmie wystąpili m.in. Cornelia, Christopher i Eliza Fossowie[24][22][23].

Lukas Foss zmarł w otoczeniu rodziny, w swoim domu na Manhattanie, 1 lutego 2009, w wieku 86 lat. Nie podano bezpośredniej przyczyny śmierci, ale wiadomo, że od lat cierpiał na chorobę Parkinsona[25].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Prawdopodobna data urodzin. W 1997 roku, kiedy to został uhonorowany kilkoma koncertami swojej muzyki z okazji 75. rocznicy własnych urodzin, powiedział, że nie jest do końca pewien, kiedy się urodził. Najdziwniejsze jest to, że nigdy się nie dowiem, czy to naprawdę moje 75. urodziny – powiedział The Times. – Nie mam metryki. Mam paszport, ale data urodzenia na nim była wynikiem domysłów. Za: Allan Kozinn. Lukas Foss, Composer at Home in Many Stylistic Currents, Dies at 86. „The New York Times”, s. D10, 2009-02-02 (ang.). [dostęp 2017-02-21]. [zarchiwizowane z adresu 2017-01-11]. 
  2. W 1937, po osiedleniu się w Stanach Zjednoczonych, cała rodzina zmieniła nazwisko z Fuchs na Foss.
  3. Amerykański odpowiednik Prix de Rome.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Teresa Chylińska, Stanisław Haraschin, Bogusław Schaeffer: Przewodnik koncertowy. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1991, s. 312. ISBN 83-224-0132-9.
  2. a b c d Allan Kozinn. Lukas Foss, Composer at Home in Many Stylistic Currents, Dies at 86. „The New York Times”, s. D10, 2009-02-02 (ang.). [dostęp 2017-02-21]. [zarchiwizowane z adresu 2017-01-11]. 
  3. a b Dave Lewis: RIP Lukas Foss: Pied Piper of Regional American Orchestras (ang.). W: All Music [on-line]. 2009-02-04. [dostęp 2017-02-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  4. Karen L. Perone: Lukas Foss. Bibliographie (niem.). W: Universitat Hamburg [on-line]. 2016. [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  5. Lukas Foss (ang.). W: The Living Composers Project [on-line]. [dostęp 2017-02-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  6. Olivier Foss (ang.). W: askART [on-line]. [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  7. a b Lukas Foss 1922–2009 (ang.). W: Milken Archive of Jewish Music [on-line]. [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  8. Encyclopedia of Modern Jewish Culture, Glenda Abramson, t. 1, 2005, s. 276-277, ISBN 0-415-93848-1 [dostęp 2017-01-07] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-07] (ang.).
  9. a b Lukas Foss. „Carl Fischer Music” (ang.). [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z adresu]. .
  10. Boston University College of Fine Arts (ang.). W: Boston University Celebrates 80th Birthday of Esteemed Faculty Member Lukas Foss [on-line]. [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  11. a b Stephen Kingsbury: American composer, conductor, and educator Foss contributed profoundly to the circulation and appreciation of music of the 20th century. (ang.). W: AllMusic [on-line]. [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  12. Ojai Music Festival (ang.). W: Music Directors [on-line]. [dostęp 2017-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  13. Dictionary of American Classical Composers, Neil Butterworth, wyd. 2, 2005, s. 152-156, ISBN 0-415-93848-1 [dostęp 2017-01-07] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-07] (ang.).
  14. New Albion Artists (ang.). W: Lukas Foss [on-line]. [dostęp 2017-01-07].
  15. Dave Lewis: Lukas Foss: Curriculum Vitae (ang.). W: AllMusic [on-line]. [dostęp 2017-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  16. Lukas Foss American composer (ang.). W: Encyclopædia Britannica [on-line]. 2009-02-02. [dostęp 2017-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  17. R. James Tobin, Neoclassical Music in America. Voices of Clarity and Restraint, Rowman & Littlefield, 2014, s. 157-166, ISBN 978-0-8108-8440-3 [dostęp 2017-01-07] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-10] (ang.).
  18. Larissa Bonfante: Maria Weigert Brendel 1902-1994 (ang.). [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  19. Chris Foss w bazie IMDb (ang.)
  20. Eliza Foss w bazie IMDb (ang.)
  21. Masha Leon: A Life of Music and Love (ang.). W: Forward [on-line]. 2010-09-23. [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  22. a b Genius Within: The Inner Life of Glenn Gould w bazie IMDb (ang.)
  23. a b Życie wewnętrzne Glenna Goulda w bazie Filmweb
  24. Cornelia Foss w bazie IMDb (ang.)
  25. Around and About the Community (ang.). W: Parkinson's Disease Foundation [on-line]. 2006. [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]