Lutomiersk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lutomiersk
Zespół klasztorny w Lutomiersku
Zespół klasztorny w Lutomiersku
Państwo  Polska
Województwo łódzkie
Powiat pabianicki
Gmina Lutomiersk
Liczba ludności ok. 1500
Strefa numeracyjna (+48) 43
Kod pocztowy 95-083
Tablice rejestracyjne EPA
SIMC 0705893
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Lutomiersk
Lutomiersk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Lutomiersk
Lutomiersk
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Lutomiersk
Lutomiersk
Ziemia 51°45′13″N 19°12′39″E/51,753611 19,210833

Lutomierskwieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie pabianickim, w gminie Lutomiersk, nad Nerem, przy drodze wojewódzkiej nr 710.

Miejscowość położona jest na Wysoczyźnie Łaskiej.

Miejscowość jest siedzibą gminy Lutomiersk. W latach 1274-1870 była miastem.

Historia[edytuj]

Lutomiersk należy do najstarszych miejscowości dawnego województwa sieradzkiego, położony jest na lewym brzegu Neru, w pobliżu ujścia do niego rzeczki Wrzącej. Badania archeologiczne wykazały ciągłość osadnictwa od bardzo dawnych czasów. Najstarsza osada pochodziła z IV okresu epoki brązu i była użytkowana przez ludność kultury łużyckiej, następna z II-IV w., czyli z okresu rzymskiego (kultura przeworska). Ostatnia, słowiańska, odkryta w 1956 na prawym brzegu Wrzącej, datowana jest na XII-XIII w. Odkryto tu też (przy rozwidleniu dróg z Lutomierska do Konstantynowa i Prusinowic) cmentarzysko z końca X i I poł. XI w. z grobami drużyny piastowskiej. Istnienie tak długiej tradycji osadniczej badacze wiążą z położeniem Lutomierska na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, biegnących z Ukrainy na Wolin oraz z Pomorza Gdańskiego na Węgry.

Prawa miejskie otrzymał Lutomiersk 24 kwietnia 1274 od Leszka Czarnego, księcia sieradzkiego. Jest to jednocześnie pierwszy dokument potwierdzający istnienie miejscowości, znany z kopii z 1615. Władysław Łokietek w 1292 przyłączył do miasta wieś Wrzącą, a w 1311 nadał Lutomiersk Wacławowi z Lisowic z rodu Zarembów wywodzących się z Kalinowej. Przynajmniej jednak część miasta musiała wkrótce wrócić do włości królewskich, bo w 1406 Władysław Jagiełło nadaje połowę Lutomierska rycerzowi Przedborowi i jego synowi Janowi z Chełmicy za zasługi w bojach z Krzyżakami. Od nich to pochodzi ród Lutomierskich herbu Jastrzębiec.

Druga część miasta pozostała jednak w rękach Zarembów, ponieważ przed 1418 najprawdopodobniej Wacław z tego rodu wzniósł tu obronną siedzibę o charakterze zamku rycerskiego. Zamek ten z rąk Zarembów ok. 1460 trafia do Poddębickich, a ok. 1518, przez małżeństwo, dostaje się Grzymalitom Grudzińskim.

W latach 1573-1589 odbywały się tu synody ariańskie[1]. W 1650 kolejny właściciel, Jędrzej Grudziński, wojewoda rawski i dziedzic klucza lutomierskiego, sprowadził reformatów, i oddał im na pomieszczenia klasztorne istniejący wtedy jeszcze zamek. Przebudowa zamku na klasztor oraz budowa przylegającego do niego kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP trwała z przerwami do 1659, bowiem jego fundator uczestniczy na czele chorągwi w wojnie z Chmielnickim, a gdy ginie w bitwie pod Beresteczkiem, ciężar opieki nad klasztorem przechodzi na jego syna Marcina, rotmistrza chorągwi rawskiej i uczestnika wojen: moskiewskiej, a potem szwedzkiej. Obecnie ślady po dawnym zamku rozpoznać można jedynie na pd. ścianie (zarys gotyckiej bramy i podpory, na której opierał się most zwodzony).

W życiu miasta dużą rolę odgrywali Żydzi. II poł. XVIII w. wzniesiono tu drewnianą synagogę projektu Beniamina Hilela, która stała się jeden z wybitniejszych przykładów drewnianej architektury sakralnej ówczesnej Rzeczypospolitej. Do znaczniejszych budynków należały także szkoła żydowska i szpital żydowski. Miasto zabudowane było jednak głównie niewielkimi, drewnianymi domami; w 1787 było ich 151.[2]

W wyniku II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793 miasto zostało włączone do Królestwa Prus i znalazło się w departamencie kaliskim prowincji Prusy Południowe. Jednocześnie Lutomiersk uzyskał rangę miasta powiatowego, jednak już w 1796 ze względu na brak lokali dla instytucji publicznych powiat lutomierski rozwiązano.[2] W 1793 klasztor strawił pożar, lecz po trzech latach gmach został odbudowany przez lutomierskich Wężyków.

W 1797 kolejny pożar strawił połowę głównie drewnianej zabudowy Lutomierska. W 1807 miasto znalazło się w Księstwie Warszawskim, a w 1815 weszło w skład podległego Rosji Królestwa Polskiego. Miasto ominął dynamiczny rozwój przemysłu tekstylnego w regionie łódzkim, zaś na jego przyszłym rozwoju szczególnie negatywnie zaciążyło powstanie konkurencyjnego ośrodka miejskiego w odległym o 8,5 km Konstantynowie Łódzkim.

Reformaci z Lutomierska odegrali aktywną rolę w okresie powstania styczniowego, czynnie wspierając powstańców. W 1963 upamiętniono to tablicą odsłoniętą w kruchcie kościoła. W 1864 władze rosyjskie skasowały klasztor, zaś zakonników wywieziono do Warty. Kościół przez długie lata był zamknięty. W 1870 Lutomiersk podobnie jak 320 innych małych miast o charakterze rolniczym stracił prawa miejskie.

W czasie działań wojennych w 1914 spalił się dach i zawaliły sklepienia kościoła. Spłonęła również drewniana synagoga Hilela i dwór Aleksandra Sokołowskiego. Klasztor ograbiono, a Niemcy wywieźli cenne archiwum. Widoczną pamiątką po tej wojnie są armatnie kule wmurowane w fasadę kościoła.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości kościół i klasztor odbudowano i w 1926 oddano pod zarząd księży salezjanów, którzy pracują tu do dziś. W 1921 miejscowość liczyła sobie 2193 mieszkańców, w tym 775 Żydów.[3] W 1929 Lutomiersk otrzymał połączenie tramwajowe z Konstantynowem Łódzkim i Łodzią. Na początku 1939 otwarty został budynek 7-letniej szkoły powszechnej.

Tramwaj linii "43" (Łódź-Lutomiersk) przejechał przez most tramwajowy w Lutomiersku.

W dniu 1 lipca 1929 uruchomiony został odcinek podmiejskiej linii tramwajowej z Konstantynowa Łódzkiego do skrzyżowania dróg do Lutomierska, Kazimierza i Aleksandrowa Łódzkiego. Podciągnięcie jej do rynku w Lutomiersku wymagało budowy mostu przez rzekę Ner. Tę inwestycję wykonano w latach następnych. Oddano go do użytku i uruchomiono brakujący odcinek (1.300 m.; cała linia ok. 8 km) jesienią 1932[4]. Linia była własnością Łódzkich Wąskotorowych Elektrycznych Kolei Dojazdowych (łódzkie tramwaje podmiejskie). Od 2012 MPK-Łódź wraz z Klubem Miłośników Starych Tramwajów w Łodzi uruchamia od początku lipca do końca września jako atrakcję turystyczną Tramwajową Linię Turystyczną "43" na tej trasie, obsługiwaną (tylko jedna brygada; jeden skład) zabytkowym taborem (zestaw 5 N i 5 ND), z obsługą (członkowie Klubu) w historycznych mundurach, w obiegowych cenach biletów obowiązujących na tej linii[5][6].

W 1939 Lutomiersk został zajęty przez wojska niemieckie, a następnie włączony do Rzeszy Niemieckiej. Nazistowska administracja nadała mu później nazwę Nerthal ("Dolina Neru"). Nowe władze rozpoczęły realizację polityki terroryzowania ludności polskiej i eksterminacji ludności żydowskiej. Przy ul. Kilińskiego zostało utworzone getto. Zgromadzonych w nim Żydów wywieziono w 1942 do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem i wymordowano. Lutomiersk został zajęty przez wojska radzieckie 19 stycznia 1945. Z rąk niemieckich zginęło w okresie wojny ok. 700 lutomierskich Żydów i 38 Polaków.

W 1951 pomieszczenia klasztorne zniszczył gwałtowny pożar. Ze starego wyposażenia ocalał tylko XVII w. kredens w zakrystii i konfesjonał. W 1952 Lutomiersk został zelektryfikowany.

W 1973 do gminy Lutomiersk włączone zostały gmina Kazimierz i Szydłów.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie sieradzkim.

Od 1996 w klasztorze mieszczą się Salezjańskie Szkoły Muzyczne, które są kontynuacją Salezjańskiej Szkoły Organistowskiej z Przemyśla.

2 kwietnia 2009 spłonęło nieużywane poddasze klasztoru. Spaleniu uległo ok. 150-180 m² drewnianej konstrukcji pokrytego blachą dachu. Zniszczeniu lub uszkodzeniu uległy także pokoje mieszkalne, pomieszczenia, w których odbywają się zajęcia dydaktyczne oraz znajdujące się tam instrumenty muzyczne.

Archeologia[edytuj]

Znajduje się tu jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych wczesnośredniowiecznej Polski znane jako cmentarzysko oddziałów normańskich-wikingów. Obiekt został odkryty przez łódzką ekspedycję archeologiczną kierowaną przez Konrada Jażdżewskiego pod koniec lat 40. XX wieku. Archeolodzy przebadali ogółem 133 groby, bogato wyposażone w topory, groty włóczni i mieczy. Wszystkie przedmioty cechuje skandynawskie wzornictwo[a].

Zabytki[edytuj]

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[7] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • kościół parafialny pw. NMP, XVIII, nr rej.: 38 z 28.08.1967
  • dzwonnica, nr rej.: 39 z 28.08.1967
  • zespół klasztorny reformatów, ob. salezjanów, XVII, XIX:
    • kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, nr rej.: 36 z 28.08.1967
    • klasztor, nr rej.: 37 z 28.08.1967

Ponadto:

  • w centrum późnobarokowy kościół parafialny MB Szkaplerznej wzniesiony w latach 1775-81 z fundacji Barbary Sanguszkowej na miejscu poprzedniego drewnianego. Wyposażenie z XVIII w.
  • w Lutomiersku do 1914 stała wyjątkowej piękności drewniana synagoga, która spłonęła w czasie działań wojennych.
  • pozostałości cmentarza żydowskiego.
  • jeden z nielicznych, jeżeli nie jedyny w Polsce, eksploatowany most tramwajowy na linii Łódź - Konstantynów Łódzki - Lutomiersk (linia podmiejska "43")[8]
  • wyjątkowo krajobrazowy odcinek linii tramwajowej Łódź - Lutomiersk, na odcinku z Konstantynowa Łódzkiego do Lutomierska
  • na cmentarzu katolickim tzw. Bratnia Mogiła, kryjąca prochy poległych w okolicznych bitwach powstańców 1863-4 r., przeniesione tu z krypt klasztornych. Na cmentarzu przykościelnym przetrwał nagrobek Stefana Mączyńskiego, byłego oficera 2 p. Strzelców Konnych, zmarłego w 1854
  • przy rozstaju dróg do Sieradza i Pabianic - trzy krzyże (środkowy dwuramienny - tzw. karawaka), które strzegły miasto przed morowym powietrzem.

Transport[edytuj]

Lutomiersk posiada tramwajowe połączenie z Łodzią przez Konstantynów Łódzki. Jest to linia 43 kursująca co godzinę i obsługiwana przez spółkę "MPK Łódź" (trasa i rozkład jazdy:[1]). Do Lutomierska można dojechać PKS-em linii Łódź (pl. Niepodległości) - Konstantynów Łódzki - Lutomiersk, a także linii Pabianice - Lutomiersk.

Uwagi

  1. Od lat znane jest cmentarzysko wikingów w Lutomiersku. Potwierdza ono obecność oddziałów normańskich w Polsce w początkach XI w. Były to zapewne doborowe oddziały drużyny. w: Marek Kazimierz Barański, Dynastia Piastów w Polsce 2005, str. 93; Uzbrojenie wojowników na cmentarzysku w Lutomiersku (ok. 1040 r.), a może i w pobliskim Buczku, pochodziło w całości ze Skandynawii. w: Sprawozdania z posiedzeń komisji naukowych, Tom 45, Wydania 1-2, Polska Akademia Nauk. Oddział w Krakowie, 2003 str. 3

Przypisy

  1. Synody Arjan Polskich (pol.). omen.aplus.pl. [dostęp 03.03.2014].
  2. a b Z dziejów Lutomierska (pol.). Gimnazjum im. Leszka Czarnego w Lutomiersku. [dostęp 18.09.2010].
  3. Z przeszłości Lutomierska (pol.). OSP Lutomiersk. [dostęp 18.09.2010].
  4. Czachowski Robert, op. cit.; w tekście pomyłkowo podany jest rok 1931 !
  5. W 2013 r. otrzymała ona honorowy patronat prezydent Łodzi - Hanny Zdanowskiej.
  6. Tramwajowa Linia Turystyczna na stronie KMST w Łodzi
  7. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo łódzkie. [dostęp 18 września 2008].
  8. Czachowski Robert, Każdy most ma swoją historię. Dzieje mostu tramwajowego w Lutomiersku, [w:] "Obiekty inżynierskie", 2010, nr 3, ss. 53-63.

Bibliografia[edytuj]

  • Czachowski Robert, Każdy most ma swoją historię. Dzieje mostu tramwajowego w Lutomiersku, [w:] "Obiekty Inżynierskie", 2010, nr 3, ss. 53-63.

Linki zewnętrzne[edytuj]