Luzofonia

Narody, w których portugalski jest językiem urzędowym. Kraje Luzofonii są podzbiorem krajów, w których portugalski jest głównym językiem ojczystym.

     Język ojczysty

     Język urzędowy i administracyjny

     Język kulturowy lub wtórny

     Mniejszości portugalskojęzyczne

     Języki kreolskie na bazie portugalskiego

Luzofonia (z port. Lusófonos) – grupa etniczno-językowa ludzi i narodów na całym świecie, mówiących w języku portugalskim. Znana jest również jako Świat Luzofonii (Mundo Lusófono), czyli wspólnota narodów portugalskojęzycznych, istniejących w Europie, obu Amerykach, Afryce, Azji i Oceanii. Populację luzofońską na świecie szacuje się na 288,5 mln osób (2024 r.).

Etymologia

Termin „luzofonia” jest klasycznym związkiem, w którym łącząca się forma „Luso-” pochodzi od łacińskiego określenia obszaru z grubsza odpowiadającego współczesnej Portugalii, zwanego Luzytanią. Sufiks „-phone” pochodzi od starogreckiego słowa φωνή (phōnē), co oznacza „głos”. Użycie terminu luzofonia odzwierciedla podobne terminy, takie jak Anglofonia dla narodów anglojęzycznych, Frankofonia dla narodów francuskojęzycznych, Hispanofonia dla narodów hiszpańskojęzycznych i Sinofonia dla narodów chińskojęzycznych. Termin ten jest czasami używany w odniesieniu do Wspólnoty Państw Portugalskojęzycznych, podobnej do frankofonii.

Historia

Po ustanowieniu portugalskiej przestrzeni kontynentalnej wraz z podbojem Algarve, ostatni królowie pierwszej dynastii poświęcili się planowaniu terytorium narodowego: promowali osadnictwo, wyzysk rolniczy, tworzenie struktur handlowych oraz obrony. W ten sposób dynastia Avis była w stanie zaangażować się w nowy proces ekspansji terytorialnej, który rozpoczął się w 1415 r. wraz z przejęciem Ceuty. Po tym nastąpiło odkrycie archipelagów Madery i Azorów, eksploracja obu wybrzeży Afryki, przybycie do Ameryki Południowej (Brazylia) i różnych części Azji (Goa, Malakka, Timor).

W procesie powstawania portugalskiego imperium kolonialnego były brane pod uwagę motywy ekonomiczne i polityczno-strategiczne, powiązane z pewną ciekawością kulturową i naukową oraz intencją ewangelizacji. W tym kontekście poszanowanie tożsamości tubylców nie zawsze przeważało, ale w każdym razie trzeba uznać odwagę potrzebną do stawienia czoła nieznanemu, co pozwoliło odkrywcom i osadnikom zawrzeć sojusze i wspólnoty, przekształcając się i pozwalając sobie na transformację. Kontakt ze znalezionymi narodami zaowocował silną wymianą produktów, zwyczajów, technik, wiedzy (o medycynie, żeglarstwie, biologii itp.).

Ten długi historyczny proces skutkuje obecnie tożsamością kulturową wspólną dla ośmiu państw, zjednoczoną przeszłością i językiem, który wzbogacony różnorodnością rozpoznaje się jako jeden. Kraje te – Angola, Brazylia, Wyspy Zielonego Przylądka, Gwinea Bissau, Mozambik, Portugalia, Wyspy Świętego Tomasza i Książęca oraz Timor Wschodni – dzięki swoim jądrom emigranckim sprawiają, że portugalski jest jednym z najczęściej używanych języków na świecie, stanowiącym wspólnotę. Wśród państw luzofonii utrzymywane są uprzywilejowane stosunki we współpracy politycznej i gospodarczej, w edukacji i sztuce, a wielcy twórcy luzofonii to nie tylko osobowości portugalskie, ale także Pepetela, José Craveirinha, Jorge Amado czy Luandino Vieira.

Państwa oficjalnie należące do luzofonii

Państwo	Populacja (2024)	Więcej informacji	Status
Brazylia	212 583 750	Język portugalski w Brazylii	Używany przez zdecydowaną większość jako język ojczysty.
Angola	32 870 034	Język portugalski w Angoli	Używany przez znaczną mniejszość jako język ojczysty, a przez większość jako drugi język.
Mozambik	27 909 798	Język portugalski w Mozambiku	Używany przez znaczną mniejszość jako język ojczysty.
Portugalia	10 343 066	Język portugalski w Portugalii	Używany przez zdecydowaną większość jako język ojczysty.
Gwinea Bissau	2 026 778	Język portugalski w Gwinei Bissau	Używany przez znaczną mniejszość jako język ojczysty.
Timor Wschodni	1 291 358	Język portugalski w Timorze Wschodnim	Używany przez mniejszość jako drugi język
Gwinea Równikowa	1 221 490	Język portugalski w Gwinei Równikowej	Używany przez znaczną mniejszość jako język ojczysty.
Makau	640 700	Język portugalski w Makau	Używany przez niewielką mniejszość jako język ojczysty.
Republika Zielonego Przylądka	560 899	Język portugalski w Republice Zielonego Przylądka	Używany przez większość jako drugi język.
Wyspy Świętego Tomasza i Książęca	220 372	Język portugalski na Wyspach Świętego Tomasza i Książęcej	Używany przez zdecydowaną większość jako język ojczysty.
Łącznie	288 569 515	Wspólnota Państw Portugalskojęzycznych

Uwagi:

1. 15% populacji Urugwaju mówi po portugalsku (w północnych regionach niedaleko Brazylii) jako języku ojczystym, choć nie jest to język urzędowy. Dzięki temu portugalski jest drugim najczęściej używanym językiem w kraju. Wielu Urugwajczyków mieszkających w pobliżu granicy z Brazylią mówi również mieszanką hiszpańskiego i portugalskiego o nazwie Portuñol. Podobne połączenie portugalskiego, hiszpańskiego i Guarani (Jopara) występuje wzdłuż granicy z Paragwajem.

Organizacje

Od 1996 r. państwa luzofonii są zgrupowane we Wspólnocie Krajów Portugalskojęzycznych (zgodnie ze wzorem Wspólnoty Narodów Anglojęzycznych). Ponadto portugalskie kraje afrykańskie zorganizowały się w PALOP (Países Africanos de Língua Oficial Portuguesa). Istnieją również inne instytucje luzofońskie:

• Associação de Cultura Lusófona (ACLUS), Stowarzyszenie Kulturalne Luzofonii
• Associação das Universidades de Língua Portuguesa (AULP), Organizacja Uniwersytetów Portugalskojęzycznych, założona w 1986 r.
• União das Cidades Capitais Luso-Afro-Américo-Asiáticas (UCCLA), Stowarzyszenie Kapitanów Portugalii, założone w 1985 r.
• Fundação Luso-Brasileira para o Desenvolvimento do Mundo da Língua Portuguesa, Portugalsko-Brazylijska Fundacja Rozwoju
• Associação dos Arquivistas dos Países de Língua Portuguesa, Stowarzyszenie Archiwistów z Krajów Portugalskojęzycznych
• Associação dos Engenheiros Agrónomos dos Países de Língua Portuguesa, Stowarzyszenie Inżynierów Rolników w Krajach Portugalskojęzycznych
• Association pour le Développement des Etudes Portugaises, Brésiliennes, d´Afrique et d´Asie Lusophones (ADEPBA), Francuskie Stowarzyszenie Badawcze
• Associação dos Comités Olímpicos de Língua Oficial Portuguesa (ACOLOP), Stowarzyszenie Komitetów Olimpijskich Urzędowego Języka Portugalskiego
• Federação Lusófona de Ciências da Comunicação (LUSOCOM), Stowarzyszenie Nauk Komunikacyjnych Luzofonii
• Associação dos Publicitários, Stowarzyszenie Profesjonalistów Reklamy

Inicjatywy takie jak utworzenie portugalskiego nadawcy telewizyjnego RTP Internacional, a zwłaszcza PALOP, w szczególności RTP África, projekty portugalskiego Instytutu Camões i Fundacji Calouste Gulbenkiana oraz afrykańskie projekty portugalskiej pomocy rozwojowej (Portugalski Instytut Wspierania Rozwoju, IPAD) oraz portugalskie organizacje pozarządowe, takie jak Assistência Médica Internacional (AMI) czy Afectos com Letras są również ważne dla rozwoju luzofonii. Należy również wspomnieć o współpracy w ramach partnerstw międzymiastowych luzofonii.

Igrzyska Luzofonii

Igrzyska Luzofonii są odpowiednikiem Igrzysk Wspólnoty Narodów lub Igrzysk frankofońskich. Są to organizowane przez ACOLOP (Stowarzyszenie Komitetów Olimpijskich Urzędowego Języka Portugalskiego) multidyscyplinarne międzynarodowe zawody sportowe, w których rywalizują sportowcy z krajów luzofonii oraz tych, które w jakiś sposób związane są z kulturą portugalską (np. Indie, Sri Lanka). Dotychczas z możliwości udziału w imprezie nie skorzystała reprezentacja autonomicznego rządu Galicji, Ghany, czy indonezyjskiej wyspy Flores. Igrzyska odbywają się w cyklu czteroletnim, w latach poolimpijskich. W 2006 r. ich pierwszym gospodarzem było Makau.

Muzyka lusofonowa

Muzyka lusofonowa (zamiennie muzyka z Portugalii i krajów portugalskojęzycznych) to muzyka pochodząca z krajów portugalskojęzycznych lub z dowolnego miejsca, o ile jest wykonywana w języku kreolskim portugalskim lub portugalskim. W większości przypadków ten termin nie jest używany poza Internetem z powodu pewnych różnic kulturowych między narodami różnych krajów portugalskojęzycznych. Jednakże już pytania o tożsamość stanowią część wspólnych relacji między grupami osób mówiących po portugalsku na całym świecie, dzięki czemu ludzie z tych narodów mogą poznawać kultury innych narodów, co widać w sukcesie mediów brazylijskich (w takich dziedzinach, jak muzyka i telenowele) w Portugalii.

Zobacz też

• Wspólnota Państw Portugalskojęzycznych
• Literatury luzofońskie
• Międzynarodowa Organizacja Frankofonii
• Rozmieszczenie geograficzne języka hiszpańskiego