Mỹ Sơn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mỹ Sơn Sanctuarya
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
My Son tower2.JPG
Kraj  Wietnam
Typ kulturowe
Spełniane kryterium II, III
Numer ref. 949
Regionb Asia and the Pacific
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1999
na 23. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Wietnamu
Mapa lokalizacyjna Wietnamu
Mỹ Sơn
Mỹ Sơn
Ziemia 15°47′24,4″N 108°06′31,0″E/15,790111 108,108611

Mỹ Sơn − zabytkowy kompleks świątyń hinduistycznych na Południowym Wybrzeżu Centralnym w Wietnamie. Współcześnie opuszczony i częściowo zrujnowany, stanowi pozostałość po istniejącym tu, w okresie między IV a XV wiekiem n.e., sanktuarium religijnym Czamów. W 1999 r. Mỹ Sơn zostało wpisane na listę zabytków światowego dziedzictwa.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Mỹ Sơn jest położone w pobliżu wsi Duy Phú, w dystrykcie Duy Xuyên, w prowincji Quảng Nam, region Południowe Wybrzeże Centralne, ok. 69 km na południowy zachód od Đà Nẵng. Sanktuarium położone jest między dwoma pasmami gór, w dolinie szerokiej na ok. 2 km, u podnóża świętej góry Mahaparvata (obecnie nazywanej Koci Ząb). Historycznie Mỹ Sơn leży na terenie dawnych Świętych Ziem Amarawati w dolinie rzeki Thu Bồn ok. 10 km od dawnej stolicy Czampy Simhapura (obecnie miejscowość Trà Kiệu).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Sanktuarium Mỹ Sơn zostało ufundowane przez króla Bhadrawarmana I i poświęcone Śiwie nazywanemu tutaj Bhadreśwara[1]. Pierwsza świątynia była najprawdopodobniej zbudowana z drewna, o czym świadczy inskrypcja z VII w. wg której budowla spłonęła. Nową świątynię, już z cegły, poświęconą Śiwie Sambhubhadreśwarze ufundował król Sambhuvarman (świątynia "A1"). W IX i X w. znaczenie sanktuarium nieco się zmniejszyło po wprowadzeniu w Czampie buddyzmu mahajana. W pobliżu powstało założone w 875 r. przez króla Indravarmana II sanktuarium buddyjskie Đồng Dương. Mimo tego Sanktuarium Mỹ Sơn powiększało się o nowe światynie i do XV w. służyło królom Czampy za miejsce kultu. Po zajęciu Amarawati przez Wietnamczyków w 1471 r. sanktuarium podupadło i zostało z czasem wchłonięte przez dżunglę.

Świątynia "A1". Diagram wykonany przed zniszczeniem świątyni.

W 1898 r. odkryte przez M.C. Parisa ruiny zainteresowały francuskich archeologów z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. Podjęto szerokie badania inskrypcji, architektury i sztuki czamskiej, jak również próby restauracji świątyń[2].

W czasie wojny Wietnamskiej w dolinie Mỹ Sơn założyli swoją kwaterę partyzanci Wietkongu. Najwyższą 28-metrową wieżę świątyni A1 wykorzystywali jako maszt radiostacji. W sierpniu 1969 r. amerykańskie B-52 wykonały nalot dywanowy na sanktuarium, niszcząc i uszkadzając wiele budowli. Ze świątyni A1, najstarszej, zbudowanej w VII w. przez Sambhuvarmana, pozostał jedynie stos potłuczonych cegieł. Bombardowanie wywołało powszechny protest, w wyniku którego dolina została wyłączona z akcji amerykańskiego lotnictwa[3].

Ruiny A1 po wojnie.

Po wojnie rząd wietnamski postanowił odrestaurować sanktuarium. Teren oczyszczono z niewypałów i rozminowano. W czasie prac zginęło dziewięć osób, a jedenaście zostało rannych. W 1981 r. wykonania prac konserwatorskich podjął się zespół polskich konserwatorów z lubelskich Pracowni Konserwacji Zabytków pod kierownictwem Kazimierza Kwiatkowskiego. Obecnie dolina zostało uporządkowana i zbudowane niewielkie muzeum[4]. W grudniu 2009 r. planowane jest odsłonięcie pomnika "Kazika", jak nazywają tu Kazimierza Kwiatkowskiego.

Architektura i sztuka Czamów[edytuj | edytuj kod]

Typowa świątynia Czamów składała się zwykle z czterech podstawowych budowli.

  • kalan − główna budowla w kształcie wieży, siedziba bóstwa.
  • mandapa − przedsionek, zwykle zintegrowany z wieżą.
  • kośagryha − "kuchnia"/"biblioteka", najczęściej z dachem w kształcie siodła, zawierająca pomieszczenie do przyrządzania rytualnych posiłków i do przechowywania przedmiotów poświęconych bóstwu.
  • gopura − brama wejściowa do otoczonego murem kompleksu świątyni.

Dodatkowo z boku mogła być postawiona pośa, kapliczka przeznaczona dla steli z inskrypcją fundacyjną, a także kapliczki innych bóstw.

Sklepienie świątyni czamskiej.

Czamowie nie znali łęku(łuku) sklepiennego. Świątynie były budowane z cegły, przy zastosowaniu łęku pozornego, czego rezultatem były grube mury i niewielkie wnętrza. Charakterystyczne dla Czamów sklepienia ułożone ze zbiegających się na szczycie cegieł, często zakończone były otworem wentylacyjnym. Ornamenty i dekoracje rzeźbiono w cegle już po postawieniu całości. Dodatkowo dekorowano budynki rzeźbami z kamienia.

Na początku XX w. w Mỹ Sơn było ok. 70 budowli w różnym stanie zniszczenia. Obecnie w całości pozostało kilka sztuk. Większość znalezionych rzeźb i elementów dekoracyjnych zgromadzono w Muzeum Czamów w Đà Nẵng[5]. Reszta jest rozproszone po różnych muzeach i zbiorach prywatnych. Niewielkie muzeum w Mỹ Sơn pokazuje historię odkrycia, zniszczenia i ratowania zabytków sanktuarium.

Przypisy

  1. Historia Czampy w klasycznym ujęciu, wraz z tekstami i tłumaczeniami inskrypcji przedstawiona jest w pracy R. C. Majumdar, ANCIENT INDIAN COLONIES In the FAR EAST. Vol. I. CHAMPA. The Punjab Sanskrit Book Depot, LAHORE, 1927
  2. Dokumentację tych badań, jak również bogatą kolekcję zdjęć z tamtego okresu można znaleźć na stronie www EFEO
  3. Znany francuski historyk Philippe Stern, wówczas dyrektor Musée Guimet w Paryżu zadzwonił do prezydenta Nixona, który wydał polecenie oszczędzania czamskich zabytków. Historia ratowania zabytków Mỹ Sơn jest przedstawiona w pracy: Trần Kỳ Phương, Cultural Resource and Heritage Issues of Historic Champa States in Vietnam: Champa Origins, Reconfirmed Nomenclatures, and Preservation of Sites, ARI Working Paper No. 75, September 2006
  4. Plany dalszej restauracji sanktuarium można znaleźć w dokumentach UNESCO
  5. Strona www Muzeum Czamów w Đà Nẵng

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]